Chương 1: NGUYỄN HUY THIỆP VÀ QUÁ TRÌNH SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT Văn học nói riêng và con đường sáng tạo nghệ thuật nói chung vốn là một hành trình vừa “khổ hạnh”, vừa “cao quý” (Nguyễn Tuân). Thực không quá khó để viết một câu chuyện, làm một bài thơ nhưng để trở thành người nghệ sĩ có tên tuổi, được độc giả và đời sống văn nghệ quan tâm, tri nhận thì chẳng dễ dàng chút nào. Câu nói “Tôi không chúc bạn thuận buồm xuôi gió” [19; 9] của Hoàng Ngọc Hiến dường như đã dự báo ít nhiều duyên nợ, nổi chìm trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp ngay từ những buổi đầu ông bước vào làng văn. Bản lĩnh, sắc sảo, đầy tâm huyết nhưng cũng có phần chua chát, bất cần… là ấn tượng nổi bật mà chúng ta dễ nhận thấy khi tiếp xúc hay tìm hiểu về con người, cuộc đời và sự nghiệp văn chương của người nghệ sĩ tài hoa ấy.
Nguyễn Huy Thiệp - cuộc đời và văn nghiệp Nguyễn Huy Thiệp (29/4/1950) sinh ra trên mảnh đất ngoại đô (Thanh Trì, Hà Nội). Thuở nhỏ, nhà văn từng theo gia đình sống ở nhiều nơi của vùng nông thôn Đồng bằng Bắc Bộ nên hình ảnh về những miền quê nghèo khó, lam lũ cứ trở đi trở lại trong trang văn ông như một nỗi nhớ, niềm thương. Khi thì tác giả nâng niu Những bài học nông thôn bởi một điều thật giản dị: “Mẹ tôi là nông dân, còn tôi sinh ở nông thôn” [39; 120]; Lúc ông lại khắc khoải Thương nhớ đồng quê bằng một sự tự ý thức, một niềm yêu thầm kín: “Tôi sinh ra ở làng quê, lớn lên ở làng quê” [39; 166]. Sau đó, ấp ủ bao ước mơ, hoài bão, Nguyễn Huy Thiệp đã thi đỗ và trở thành một sinh viên Khoa sử của trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Tốt nghiệp trong vai 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trò một người thầy giáo, ông đã gắn bó bao năm tháng của tuổi trẻ để mang cái chữ về cho những ngôi trường nhỏ nơi miền dẻo cao Tây Bắc xa xôi. Đến năm 1980, Nguyễn Huy Thiệp chuyển về công tác ở Bộ giáo dục, sau đó làm việc tại công ty trắc địa bản đồ Hà Nội. Nhìn vào đôi nét cuộc đời ấy, ta dễ thấy một con người thật đời thường, dung dị và có lẽ ít ai nghĩ rằng ẩn đằng sau đó là cả một tâm hồn của người nghệ sĩ vẫn đêm ngày trăn trở với cuộc đời qua từng trang giấy! Để rồi những mảng đề tài về nông thôn thuần hậu, lấm láp, về Tây Bắc đại ngàn, Hà thành đô thị, hay lịch sử, danh nhân v. tất cả cứ tràn thấm, cứ ngấm sâu vào sáng tác của nhà văn thật ám ảnh đến trạnh lòng! Bước vào thời kì đổi mới, mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội đều không ngừng chuyển mình mạnh mẽ, từng bước tạo nên những diện mạo mới cho con người và cho quê hương đất nước.
Văn học - Nghệ thuật theo đó cũng nỗ lực hết mình “nhập cuộc”, “cởi trói” nhằm tìm ra những giá trị thẩm mĩ đích thực cho đời sống văn nghệ, đưa nền văn học dân tộc đến với thời kì mở cửa, hội nhập quốc tế. Hưởng ứng bầu không khí đó, ở bình diện sáng tác, nước ta đã xuất hiện hàng loạt tài năng văn học trẻ, có phong cách văn chương độc đáo mà Nguyễn Huy Thiệp là một trong những tên tuổi nổi bật, không thể không nhắc đến. Bằng vốn sống, sự trải nghiệm và những nỗ lực không ngừng trên con đường sáng tạo nghệ thuật, nhà văn đã từng bước khẳng định được tài năng và trở thành một trong những “hiện tượng văn học” tiêu biểu nhất của đời sống văn nghệ thời kì này. Trong một chu trình văn học, xét ở mối tương quan giữa nhà văn với các thành tố khác như tác phẩm, độc giả và thời đại ta dễ dàng nhận thấy vai trò chủ thể sáng tạo của người nghệ sĩ.
Không ai khác họ chính là người đầu tiên, người thứ nhất nghiền ngẫm hiện thực, vun đắp về mặt cảm xúc, tinh thần và hiện thực hóa những khám phá đời sống bằng văn chương nghệ thuật trong mỗi tác phẩm. Tuy nhiên, văn học cũng như mọi loại hình nghệ thuật khác không đơn thuần là những sáng tạo mang tính tự thân, tự phát mà bao giờ nó 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng hướng tới một lớp đối tượng thưởng thức nhất định.Escarpit đã nhận định: “Nếu xem nhà văn như một người sản xuất đơn lẻ, thì không có bất cứ một ý nghĩa văn học nào có thể nói nữa. Nhà văn có được một ý nghĩa văn học, trở thành một nhà văn đích thực, đó là sự việc tiếp sau, khi mà một người quan sát đứng trên lập trường của người đọc có thể cảm thấy anh ta giống một nhà văn [22; 45]. Nghĩa là con đường sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ chỉ thực sự trọn vẹn khi những sáng tác, thử nghiệm của họ đến được tay người đọc và được quá trình tiếp nhận của xã hội đánh giá, thẩm định.
Xuất hiện vào giữa những năm tám mươi của thế kỉ XX, Nguyễn Huy Thiệp không chỉ có may mắn là đăng đàn đúng vào giai đoạn văn học nước nhà nô nức bước vào thời kì đổi mới mà ông còn là nhà văn “phùng thời” với đời sống tiếp nhận của công chúng, bạn đọc. Các sáng tác của ông khi xuất hiện lập tức đón nhận ngay sự phản hồi, đối thoại sôi nổi, hào hứng từ phía độc giả mà không phải qua một độ lùi hay gián cách về mặt thời gian. Do đó, con đường sáng tạo văn chương của người nghệ sĩ ấy một mặt được động viên, tiếp sức bởi không khí cởi mở của thời đại, mặt khác cũng phải đối diện với sức ép và phản ứng mãnh liệt, thẳng thắn, không khoan nhượng từ phía dư luận đương thời. Gần 30 năm cầm bút, Nguyễn Huy Thiệp đã viết khoảng 40 truyện ngắn, gần 10 vở kịch, 4 cuốn tiểu thuyết và một số tiểu luận - phê bình văn học… Lượng sáng tác ấy chưa thật dồi dào, áp đảo so với những cây bút văn chương cùng thời nhưng nó vẫn phản ánh khá rõ nét tài năng, tâm huyết và nỗ lực sáng tạo không mệt mỏi của ông trên con đường kiếm tìm cái đẹp.
Để làm mới mình qua mỗi trang viết, cây bút ấy đã không ngần ngại khám phá và thử nghiệm từ lối nhìn nhận, khai thác vấn đề đến các hình thức biểu hiện nghệ thuật. Thậm chí, tác giả còn bất chấp cả đòn roi dư luận sục sạo vào những “vùng thiêng” của quá khứ, của lịch sử dân tộc để “giải thiêng” thần tượng chỉ với một khao khát sáng tạo và khẳng định cái mới như một chân giá trị của văn học đương thời. Chính sự bất chấp và dấn thân ấy vô tình đã đẩy người 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghệ sĩ vào thân phận nổi chìm của kẻ đi “làm dâu thiên hạ”. Nhiều tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp khi đăng đàn được công chúng đón nhận rất nồng nhiệt bởi sự mới mẻ, tài hoa trong cách khám phá và thể hiện đối tượng như: Tướng về hưu, Không có vua, Con gái thủy thần, Muối của rừng, Những ngọn gió Hua Tát v.
Trong đó, nhiều sáng tác đã được dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp và giới thiệu ở nhiều quốc gia, đặc biệt là các nước thuộc khu vực Bắc Âu. Với những khám nỗ lực và tài năng của mình, năm 2007, Nguyễn Huy Thiệp đã đón nhận huy chương Văn học nghệ thuật của Pháp và năm 2008 tên tuổi nhà văn lại được vinh danh khi ông nhận giải thưởng văn chương Nonino tại Ý. Nhưng bên cạnh những hào quang và vòng nguyệt quế ấy đã không ít lần nhà văn phải đối diện với sự công kích, phẫn nộ không kém phần dữ dội từ phía dư luận trước mỗi thử nghiệm nghệ thuật của mình. Trong khoảng mười năm đầu của thời kì đổi mới, Nguyễn Huy Thiệp là một trong những tên tuổi mà giới phê bình văn học quan tâm bàn luận sôi nổi và quyết liệt nhất.
Thậm chí có những thời điểm, phản tứng từ đời sống tiếp nhận đã dồn nhà văn vào thế bất đắc dĩ, quy kết ông và những sáng tác của ông với các tội danh nặng nề như “bôi nhọ các anh hùng dân tộc” (Tạ Ngọc Liễn), “xô ngã thần tượng” (Vũ Phan Nguyên), kẻ “bắn súng lục vào quá khứ” (Nguyễn Thúy Ái)…[19; 244]. Có thể nói, trong đời sống văn nghệ, Nguyễn Huy Thiệp vẫn luôn là một hiện tượng đầy phức tạp và mâu thuẫn. Ông là một người nghệ sĩ mà cuộc đời cũng như văn nghiệp của ông chưa bao giờ bằng lặng, xuôi chiều. Mỗi trang viết chính là một trang lòng, một sự nếm trải kinh qua cả vinh quang lẫn thất bại, cả ngọt bùi lẫn đắng cay của đời người nghệ sĩ trên hành trình sáng tạo văn học nghệ thuật.
Nguyễn Huy Thiệp - cây bút sở trƣờng truyện ngắn Trong quá trình sáng tạo văn học nghệ thuật của mình, Nguyễn Huy Thiệp luôn tỏ ra là một người nghệ sĩ tài hoa và cá tính. Ông sáng tác ở nhiều lĩnh vực từ truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch tới tạp văn, tiểu luận - phê bình văn học v. nhưng trong đó, truyện ngắn là một thể loại nổi bật, đánh dấu “sở trường” sáng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo của nhà văn và mang về nhiều thành công cho tác giả hơn cả. Với những tác phẩm thuộc địa hạt này, Nguyễn Huy Thiệp đã tạo ra “chất lạ” đầy quyến rũ và mê hoặc trên cả hai phương diện nội dung và hình thức tác phẩm [31; 168].
Những khám phá về nội dung của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Tính “sở trường” về truyện ngắn được Nguyễn Huy Thiệp bộc lộ ngay trong cách nhà văn chủ động tung hoành, khai thác, nhìn nhận và thể hiện các vấn đề, các phạm vi lớn nhỏ của hiện thực đời sống. Từ đó, ông đã tạo ra một bức tranh đa diện, sống động về con người và cuộc đời qua từng trang viết. Nếu quan sát từ những đặc trưng thẩm mĩ về đề tài, cốt truyện, chúng ta có thể tạm chia truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp thành những tiểu loại như:. Truyện mang màu sắc cổ tích, huyền thoại: Chảy đi sông ơi, Con gái Thuỷ Thần, Những ngọn gió Hua Tát v.
Truyện thế sự, kể về con người và cuộc sống đương đại: Tướng về hưu, Cún, Không có vua, Những người thợ xẻ, những bài học nông thôn, Huyền thoại phố phường, Tâm hồn mẹ, Thổ cẩm, Truyện tình kể trong đêm mưa, Tội ác và trừng phạt, Chuyện ông Móng, Chú hoạt tôi v.