Chương 1 VÀI NÉT VỀ VÙNG ĐẤT VÂN SƠN 1. Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Triệu Sơn là huyện đồng bằng bán sơn địa nằm ở phía Tây - Nam của châu thổ sông Mã và sông Chu của tỉnh Thanh Hoá. Huyện Triệu Sơn phía bắc giáp với hai huyện Thọ Xuân và Thiệu Hoá, phía Nam giáp với huyện Nông Cống và Như Thanh, phía tây giáp với huyện Thường Xuân, phía đông giáp huyện Đông Sơn và Thành phố Thanh Hóa.
Đây là huyện ở vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi phía Tây của tỉnh. Huyện Triệu Sơn được thành lập đầu năm 1965 trên cơ sở sát nhập 13 xã nam Thọ Xuân và 20 xã Bắc Nông Cống (theo Quyết định số: 177/QĐ-CP ngày 16/12/1964 của Hội đồng Chính Phủ). Ngày 16/10/2019 Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 786/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Thanh Hóa (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/12/2019). Theo đó, huyện Triệu Sơn có 2 thị trấn và 32 xã như hiện nay.
Tổng diện tích tự nhiên toàn huyện là: 291,96km2, dân số: 223. Huyện có hai dạng địa hình cơ bản Trung du miền núi và đồng bằng. Vân Sơn là một trong 7 xã (xã Thái Hoà, Tân Ninh, Vân Sơn, Thọ Bình, Thọ Sơn, Bình Sơn, Triệu Thành) của vùng trung du miền núi với diện tích tự nhiên 8. Địa hình đồng bằng là vùng trồng lúa trọng điểm của tỉnh và huyện gồm 28 xã có diện tích tự nhiên 20.
Nằm ở vị trí giao thông có Quốc lộ 47 và Tỉnh lộ 501, 504, 506 đi qua, từ Triệu Sơn có thể giao lưu với nhiều vùng trong và ngoài tỉnh. Dọc theo quốc lộ 47 về phía Tây 20km là thành phố Thanh Hóa – trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của tỉnh Thanh Hoá. Cũng từ quốc lộ 47 ngược về là khu công nghiệp Lam Sơn – Sao Vàng, vùng kinh tế các huyện miền núi phía tây của tỉnh. Từ triệu Sơn có thể vào Nghệ An dọc theo đường bộ qua Nông Cống - Như Thanh - Như Xuân.
Dọc theo tuyến đường Hồ Chí Minh ra Hà Nội hơn 130 km, ngược lên miền Tây sang nước bạn Lào khoảng 160 km. Từ Triệu Sơn dễ dàng vào Nam ra Bắc, đi đến các tỉnh bằng các tuyến đường đường 12 quốc lộ 1A và tuyến đường sắt xuyên Việt, đường thuỷ với hai con sông Nhơm và sông nhà Lê. Có thể nói vùng đất hội tụ đủ các yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hoà”, là nơi gặp gỡ của nhiều luồng dân cư, nơi định cư của nhiều dòng họ lớn đến sinh cơ, lập nghiệp, xây dựng xóm làng ấm no, tươi đẹp. Ngày nay, vị trí giao thông thuận lợi là điều kiện phát triển, giao lưu, hội nhập, kinh tế - xã hội bền vững.
Vân Sơn là một trong 34 xã, thị trấn của huyện Triệu Sơn, cách trung tâm huyện 4km về phía Nam, cách thành phố 20km về phía Tây. Vân Sơn có tổng diện tích tự nhiên: 1.640,10ha, dân số: 7.256 nhân khẩu theo số liệu thống kê năm 2010 sách Địa chí huyện Triệu Sơn. Phía bắc giáp hai xã An Nông và Hợp Thắng; phía nam giáp huyện Nông Cống, phía đông giáp hai xã là Xã Nông Trường và xã Thái Hoà, phía tây giáp huyện Thọ Xuân có tuyến đường nối thành phố Thanh Hoá đi sân bay Thọ Xuân (huyện Thọ Xuân) dài gần 35 km. Địa bàn xã Vân Sơn có vị trí tiếp giáp giữa đồng bằng với trung du miền núi.
Trên bản đồ, Vân Sơn chạy theo hướng chếch từ Đông Bắc xuống Tây Nam có chiều dài gần 8km. Điểm cực Nam là núi Nưa. Điểm cực Bắc là cánh đồng Cây Sơn (thôn Vân Đình). Trên địa bàn xã Vân Sơn hiện nay có nhiều tuyến giao thông quan trọng như: đường sông nhà Lê, đường DT506, tuyến đường nối từ Nghi Sơn – Thọ Xuân dài 540m đi qua làng Hương Thành của xã.
Dự án chia thành hai giai đoạn, giai đoạn một khởi công tháng 5-2019, giai đoạn hai triển khai tháng 10-2020, theo dự kiến, tuyến đường sẽ hoàn thành đi vào khai thác tháng 10-2022, giúp rút ngắn khoảng cách và thời gian di chuyển từ địa bàn Vân Sơn xuống thành phố Thanh Hóa là 15 km cũng như rút ngắn thời gian đi đến các tỉnh lân cận, Cảng hàng không Thọ Xuân, và các vùng kinh tế miền núi. Đây là một điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội và giao lưu kinh tế với các vùng miền trong cả nước. Với vị trí địa lý đặc biệt, Vân Sơn được coi là vùng đất mở, địa linh, nhân kiệt để chào đón, mời gọi các luồng dân cư từ xa đến khai khẩn đất đai, dựng làng, dựng xóm để tụ cư ổn định lâu dài. Điều kiện tự nhiên Vùng đất Vân Sơn có cảnh quan tự nhiên tương đối phức tạp.
Các cuộc kiến tạo địa chất, tạo sông, tạo núi đã tạo cho vùng vừa có địa hình đồng bằng, đồi núi thấp, đồi núi cao, có sông. Cảnh quan tự nhiên đã tạo nên một vùng danh thắng và đặt ra nhiều thách thức với đời sống người dân Vân Sơn. Cảnh quan địa hình xã Vân Sơn chia thành hai vùng: Khu vực phía Bắc là vùng đồng bằng dân cư sinh sống dọc hai bờ sông Nhơm, dọc đường giao thông, các cánh đồng trải dài về hướng Tây, hướng nam và hướng đông; Khu vực phía nam xã là địa hình bán sơn địa kéo dài từ làng Đạt Thành, Hương Sơn đến phía Bắc và Đông Bắc của dãy núi Nưa. Địa hình có nhiều đồi núi ở làng Đạt Thành như đồi Ho, đồi Bịp.
Bên cạnh đó, ở phía đông dọc Vực Bưu còn có khu đồng trũng. Địa hình vừa có đồng bằng, trung du bán sơn địa nên đất đai ở Vân Sơn cũng chia thành nhiều nhóm: nhóm phù sa cổ ít được bồi đắp nên thường xuyên được người dân cải tạo để trồng lúa, mía, lạc, đậu; nhóm đất fealit nâu vàng tập trung tại các làng Sơn Phú, Tiền Phong, Đạt Thành phù hợp trồng các loại cây tre, luồng, chè, keo, hoa đào, cây ăn quả; nhóm đất đen ở phía Tây Nam gồm các làng Sơn Phú, Hưng Thành thích hợp trồng cây lấy gỗ lâu năm. Địa hình dốc nghiêng đã tạo ra thuận lợi cho việc xây dựng các công trình thủy nông tự chảy và tiêu thoát nước. Vân Sơn là xã có diện tích lớn thứ năm của huyện Triệu Sơn.
Nguồn gốc đất đai hình thành chủ yếu là nhóm đất sét pha, đất cát pha, đất feralit nâu vàng. Trong quá trình hình thành và chịu biến đổi của thời tiết gió mùa, thiên nhiên, con người đất đai đã được khai phá, cải tạo, ngày càng màu mỡ, cây trông phong phú hơn. Theo số liệu thống kê của chi cục thống kê tỉnh Thanh Hoá năm 2012 tổng diện tích tự nhiên của toàn xã là 1.553,27ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 839,39ha, đất phi nông nghiệp là 524,12ha, đất mặt nước 108,56ha, đất chưa sử dụng: 88,19ha. Vân Sơn có 392,78 ha đất lâm nghiệp chiếm ¼ đất tự nhiên toàn xã, trong đó 322 ha là rừng phòng hộ, 69,98ha là rừng sản xuất.
Các dự án 327 ngàn Nưa và dự án 661 bảo vệ, chăm sóc, trồng rừng mới đang được triển khai có hiệu quả. Phát triển kinh tế lâm nghiệp góp 14 phần phủ xanh đất trống đồi trọc, chống rửa trôi, điều hoà không khí và tạo việc làm cho hàng trăm lao động trong xã. Vân sơn có dãy núi Nưa (núi Na) nằm ở phía tây nam của xã, có vị trí tiếp giáp giữa miền núi và đồng bằng với chiều dài gần 20km, rộng 6km, đỉnh cao nhất 536m. Đây là dãy núi cao nhất cảu đồng bằng châu thổ phía nam Thanh Hoá.
Hiện nay, dãy núi Nưa thuộc quyền quản lý của cả ba huyện: Triệu Sơn, Như Thanh, Nông Cống. Tại địa bàn xã Vân Sơn, núi Nưa có một ngọn núi mang tên núi Đông Săng, người dân hay gọi “núi bàn chân tiên”. Nơi đây lưu giữ nhiều truyền thuyết, giai thoại liên quan đến cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu thế kỷ thứ III chống quân Ngô xâm lược. Núi Nưa được xem là ngọn núi chủ của đồng bằng xứ Thanh [52; tr.
Trên địa bàn xã Vân Sơn có con sông Nhơm (còn gọi là sông Lê, sông Lãn Giang) và hệ thống hồ (hồ Hương Sơn) chảy qua địa bàn các làng Vân Cổn, làng Vân Thành, Hưng Thành, làng Phú Sơn, làng Đạt Thành và làng Tiền Phong của xã. Sông Nhơm bắt nguồn từ vùng núi phía Tây, chảy qua vùng đất Thọ Xuân, chảy qua 7 xã của huyện Triệu Sơn rồi đổ vào vùng đất Vân Sơn. Cũng chính các rìa con sông này, dân cư đến định cư hình thành xóm làng từ rất sớm nhất. Hai xã Vân Sơn và xã Thái Hoà có diện tích hồ Vực Bưu là 30,95 ha.
Hệ thống sông ngòi, mau, ao hồ thuận lợi cho nuôi trồng, đánh bắt thuỷ hải sản; vừa là nơi tiêu úng, vừa cung cấp nguồn nước phục vụ đời sống và sản xuất; giao thông đường thuỷ thuận lợi đi đến các vùng từ sông nhà Lê và mau Vực Bưu; phát triển du lịch sinh thái tại Vực Bưu. Tuy nhiên, hiện tượng ngập úng hàng năm tại các vùng ven sông vẫn diễn ra gây thiệt hại không nhỏ đến đời sống nhân dân xã Vân Sơn và sinh hoạt sản xuất, hoạt động khai thác quặng Crôm làm tắc các dòng chảy, gây ô nhiễm môi trường. Chính quyền địa phương đã cho khơi dòng chảy, gia cố các tuyến đê, thiên tai lũ lụt đã được khắc phục [51; tr. Nguồn nước phục vụ cho sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp chủ yếu từ đập Bái Thượng điều tiết qua con sông Nhơm, hồ Hương Sơn, mau Vực Bưu và hệ thống kênh mương cung cấp.
Người dân Vân Sơn dùng nước sinh hoạt từ nước máy, nước giếng khoan và giếng khơi. Kể từ ngày có đê sông 15 Lê, đập ngăn nước xã Vân Sơn và các xã lân cận từ chỗ chỉ cấy được một vụ lúa thì nay đã cấy được hai vụ. Các xứ đồng của xã hiện nay gồm: Đồng Vĩnh, Đồng Nghè, Đồng Rọc, Đồng Cua, Đồng Mít, Đồng Chợ, Đồng Nấm, Đồng Chiêm, Mỏ Sắt, Cồn Bạc, Mã Dứa, Bãi Câu. Nghề trồng lúa ở Vân Sơn có từ lâu đời và chiếm vị trí chủ đạo trong nền kinh tế nông nghiệp trong suốt chiều dài lịch sử.
Người dân Vân Sơn đã khai khẩn các khu đất hoang, gò, bãi, hay trồng xen trên đất hai lúa các loại cây hoa như cây mía, cây lạc, cây đậu, khoai, sắn, trồng hoa đào phục vụ nhu cầu lương thực của người dân, tăng thu nhập và thức ăn cho chăn nuôi. Hàng năm, Vân Sơn là nơi cung cấp hoa đào cho các địa phương trong tỉnh vào dịp tết cổ truyền.