phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Vài nét về vùng đất Hoằng Trinh Chƣơng 2: Di sản văn hóa vật thể Chƣơng 3: Di sản văn hóa phi vật thể 13 Chƣơng 1 VÀI NÉT VỀ VÙNG ĐẤT HOẰNG TRINH 1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Hoằng Hóa là vùng đồng bằng hạ lưu sông Mã. Đây là vùng đất gắn bó mật thiết với Ái Châu -Thanh Hoa -Thanh Hóa, từ thời tiền sử đến ngày nay.
Trải qua sự phát triển hàng ngàn năm đã tạo dựng cho vùng đất Hoằng Hóa có bề dày lịch sử - văn hóa và truyền thống cách mạng lâu đời. Về mặt vị trí địa lý, huyện Hoằng Hóa nằm ở 19,46 vĩ độ Bắc và 105,45 đến 105,58 độ kinh Đông. Phía Đông huyện Hoằng Hóa giáp biển; phía Tây giáp huyện Thiệu Hóa, Yên Định, Vĩnh Lộc; phía Nam giáp huyện Quảng Xương, Đông Sơn và thành phố Thanh Hóa; phía Bắc giáp huyện Hậu Lộc [33; tr 15]. Có thể nói, Hoằng Hóa là nơi hội tụ đầy đủ các yếu tố của vùng đất châu thổ sông Mã.
Nơi đây có biển, sông, lạch, núi và được khắc họa như bức tranh “sơn thủy hữu tình”, thể hiện sự bình yên, trù phú của một vùng quê đồng bằng sông Mã. Xét về điều kiện tự nhiên và vị trí địa lý, huyện Hoằng Hóa có cả biển, sông, núi, cánh đồng phì nhiêu. Đặc biệt, bên cạnh nằm trên các tuyến đường bộ, đường sắt xuyên Việt, mà vùng đất này còn giáp thành phố Thanh Hóa, là trung tâm kinh tế - chính trị của tỉnh. Với vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và hệ thống giao thông thuận lợi, huyện Hoằng Hóa có nhiều lợi thế phát triển kinh tế - văn hóa trong khu vực và vùng phụ cận.
Trải qua bao thăng trầm biến đổi của lịch sử, danh xưng và địa giới hành chính của huyện Hoằng Hóa cũng có nhiều thay đổi. Theo thống kê của UBND, hiện nay huyện Hoằng Hóa có diện tích tự nhiên là 20.380,2ha ,dân số 253. 14 Hoằng Trinh là một trong 43 xã, thị trấn của Hoằng Hóa. Địa danh của xã thay đổi theo nhiều thời kỳ lịch sử.
Từ hai làng Cổ Điển trang (Kẻ Đẻn) và Mỹ Nhậm trang (Kẻ Nhợm), đến thời Nguyễn thành hai làng Thanh Nga và Trinh Nga thuộc tổng Dương Sơn, phủ Hoằng Hóa. Sau cách mạng Tháng Tám năm 1945 là xã Dương Nga, tổng Dương Sơn, phủ Hoằng Hóa. Từ tháng 3/1947 đến năm 1954 là xã Hoằng Sơn, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Đến tháng 6/1954, xã Hoằng Sơn được tách thành 3 xã là Hoằng Sơn, Hoằng Trinh và Hoằng Lương.
Xã Hoằng Trinh gồm các làng Trinh Nga, Thanh Nga và Trung Hòa thuộc xã Liên Thịnh huyện Hậu Lộc chuyển về. Từ đó đến nay, xã có địa giới ổn định với diện tích đất tự nhiên là 560,02 ha cùng với dân số 6. Là vùng đất cận kề Hoằng Quỳ, Hoằng Trinh nằm trong không gian văn hóa Quỳ Chử đã trải qua bao thăng trầm lịch sử. Nơi đây đã để lại những dấu ấn đặc biệt trong sự phát triển của huyện Hoằng Hóa nói riêng và tỉnh Thanh Hóa nói chung.
Về mặt địa giới hành chính, phía Bắc xã giáp huyện Hậu Lộc, phía Tây và Tây Nam giáp xã Hoằng Kim và Hoằng Trung, phía Đông và Đông Nam giáp xã Hoằng Lương và Hoằng Sơn. Đánh giá một cách tổng thể , Hoằng Trinh được bao bọc xung quanh bởi những vùng đất có bề dày lịch sử, chiều sâu văn hóa của tỉnh Thanh Hóa. Không những nằm trong không gian văn hóa Quỳ Chử và là nơi giao thoa văn hóa của nhiều làng Việt cổ, Hoằng Trinh còn có hệ thống giao thông tương đối thuận lợi. Tuyến đường Bắc - Nam (nay là quốc lộ 1A) và tuyến đường sắt xuyên Việt chạy qua địa phận xã Hoằng Trinh.
Đây là hai tuyến giao thông huyết mạch từ Bắc vào Nam của cả nước. Chính điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao lưu phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục của địa phương với vùng phụ cận cũng như các vùng miền trong cả nước. Các tuyến đường liên hương, liên xã có từ thời thành lập làng đến nay không ngừng được nâng cấp, mở rộng, bê tông, rải nhựa để phục vụ thiết thực 15 cho sự phát triển kinh tế - xã hội và sinh hoạt của người dân địa phương. Từ Hoằng Trinh, đi quốc lộ 1A, kết hợp đường liên xã để đi Hậu Lộc, Hoằng Kim, Hoằng Trung, về Bút Sơn (trung tâm kinh tế - chính trị của huyện Hoằng Hóa); ngược quốc lộ 1A về phía Nam, đi qua Hoằng Qúy, Hoằng Quỳ, cầu Nguyệt Viên để đến thành phố Thanh Hóa (trung tâm kinh tế - chính trị của tỉnh).
Như vậy, về mặt vị trí địa lý, Hoằng Trinh là vùng đất nằm trong vùng đồng bằng sông Mã. Vì có vị trí địa lý đắc địa, tiếp giáp với nhiều vùng đất có lịch sử văn hiến lâu đời, lại nằm gần trục đường Bắc - Nam, gần đường sắt xuyên Việt nên từ rất sớm cư dân Hoằng Trinh đã có điều kiện tiếp xúc, giao lưu với các địa phương trong và ngoài tỉnh. Điều này góp phần khẳng định Hoằng Trinh là vùng đất vừa mang đậm những đặc trưng riêng biệt vừa có những giá trị văn hóa phong phú, đa dạng do có sự chọn lọc, kết tinh nét văn hóa độc đáo của các làng xã cận kề cũng như các vùng miền khác trong cả nước. Điều kiện tự nhiên * Địa hình Vùng đất Hoằng Trinh nói riêng, Hoằng Hóa nói chung nằm trong vùng đồng bằng sông Mã.
Vùng đất này được bồi đắp bởi sự bào mòn của nền đất cũ, của hiện tượng biển lùi và sự lắng đọng phù sa do có một mặt giáp biển, ba mặt được sông Mã bao bọc. Nhìn chung, Hoằng Hóa có thể chia thành hai vùng: Thứ nhất, vùng ven biển dài 12km (kéo dài từ Lạch Trường - cửa sông Mã cũ - đến Lạch Trào - cửa sông Mã hiện nay). Đây là dải đất cát, độ rộng hẹp cũng như màu mỡ không đều. Vùng ven biền Hoằng Hóa được hình thành bởi dòng hải lưu ngược xuôi dọc bờ biển, bởi những đợt sóng nhào và phù sa sông Mã.
Nơi đây có tiềm năng nuôi trồng thủy hải sản và điều này dễ dàng giải thích tại sao huyện Hoằng Hóa là nơi có diện tích nuôi trồng thủy hải sản lớn nhất tỉnh Thanh Hóa và khu vực Bắc Trung Bộ. 16 Thứ hai, vùng đồng bằng, khi dòng sông Mã chảy thẳng về Lạch Trường rồi Lạch Trào để lại một cánh đồng trũng. Đây là trung tâm đồng bằng, là vựa lúa của huyện Hoằng Hóa. Vì có nhiều nhánh sông chảy qua và trước khi có đê sông Mã, đê sông Lạch Trường; những khi có mưa ngàn mưa lũ gây ra lụt lớn, nước ào ào chảy xuống, ngập khắp cả cánh đồng nên được phù xa bồi đắp nhiều [33; tr 23].
Trên nền địa hình chung của huyện Hoằng Hóa, xã Hoằng Trinh có địa hình tương đối bằng phẳng và nghiêng dần theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Đây là điều kiện thuận lợi cho Hoằng Trinh trở thành vùng quê trù phú với nông nghiệp là ngành kinh tế chính. * Núi đá: Nổi lên giữa những cánh đồng màu mỡ là những ngọn núi gắn liền với sự hình thành và phát triển của vùng đất Hoằng Trinh. Đó là hai dãy núi đá vôi lớn, cao khoảng 200 mét, nằm hai bên bờ sông Trà.
Bên hữu ngạn là núi Đẻn và ba ngọn núi con là núi Hun, núi Chửa và núi Côi làm ranh giới với xã Hoằng Kim và Hoằng Trung. Trên núi Đẻn có nghè Tây và Tháp Chuông thờ bà chúa Lê Chiêu Cung Tần Diệu Chính. Bên tả ngạn là núi Gai (còn gọi là núi Chồng Mâm) thuộc địa phận thôn Trung Hòa làm ranh giới với huyện Hậu Lộc. Núi Gai liền mạch với núi Bần (thuộc địa phận thôn Phú Điền, xã Triệu Lộ, Hậu Lộc) được coi là thế đất ngũ giao tượng (5 voi chạm lưng vào nhau) biểu trưng sức mạnh của một vùng đất giàu tiềm năng [21; tr 9].
* Đất đai Cùng với địa hình, đất đai là nhân tố quan trọng mang tính quyết định đến sự tồn tại và phát triển lâu dài của vùng đất. Cũng giống như các làng xã khác của huyện Hoằng Hóa, đất đai ở Hoằng Trinh chủ yếu do sự tích tụ và bồi đắp của phù sa sông Mã cùng với sự bào mòn của vùng đất cũ và hiện tượng biển lùi… Đất canh tác của Hoằng Trinh thuộc vùng đất thịt nhẹ, tương đối bằng phẳng thuận tiện thâm canh cây lúa nước. Dọc hai bên bờ sông Ấu là vùng đất 17 cát pha phù hợp để canh tác rau màu như lạc, vừng, ngô, khoai cùng các loại rau thương phẩm. Nhìn chung, Hoằng Trinh có đất đai màu mỡ, phì nhiêu, thuận tiện phát triển nông nghiệp trồng lúa nước cùng với cây ăn quả và hoa màu.
Tuy nhiên, hiện nay đê sông Mã đã được xây dựng kiên cố nên quá trình phù sa được bồi đắp rất hạn chế. Vì vậy, đất đai ở Hoằng Trinh chủ yếu là đất phù sa cổ, ít được bồi đắp hằng năm. Điều nay ít nhiều ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế nông nghiệp của địa phương. * Sông ngòi Xưa kia, vùng đất Hoằng Trinh được bồi đắp phù sa từ nhiều dòng chảy của sông Mã.
Trong đó, góp phần lớn nhất để tạo nên những cánh đồng màu mỡ là con sông Ấu (hay còn gọi là sông Trà) vẫn hiện hữu đến ngày nay. Con sông Trà chạy dọc theo chiều dài của xã, song song với tỉnh lộ 5. Bên tả ngạn là làng Trung Hòa, bên hữu ngạn là làng Trinh Nga và Thanh Nga. Trước đây, sông là một nhánh của sông Mã, bắt nguồn từ Ngã Ba Bông chạy ra cửa Lạch Trường.
Từ đời nhà Lê, khi con đê Hoằng Phượng, Hoằng Khánh hình thành thì không còn dòng chảy tự nhiên nữa nên cạn dần. Hai bên bờ thổ cư và đất canh tác lấn dần, có đoạn chỉ còn rộng khoảng 10 mét. Riêng đoạn chảy qua Hoằng Trinh được cán bộ và nhân dân các thế hệ khơi thông lại từ năm 1959 và nạo vét nhiều lần nên sông vẫn rộng, có nơi gần 200m và sâu từ 2m đến 3m. Đây là nơi trữ nước phục vụ sản xuất nông nghiệp kết hợp với nuôi trồng thủy sản.
Đồng thời, tạo cảnh quan sinh thái và môi trường thoáng mát cho cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, là địa phương nằm ở giữa ba dãy núi là núi Bưng, núi Gai và núi Đẻn nên khi có mưa lớn là nước thoát không kịp do hệ thống kênh tưới tiêu chưa đảm bảo, dẫn đến ngập úng, gây mất mùa.