phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận văn đƣợc cấu trúc làm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Vài nét về vùng đất Hoằng Phƣợng Chƣơng 2. Di sản văn hóa vật thể Chƣơng 3. Di sản văn hóa phi vật thể 11 Chƣơng 1 VÀI NÉT VỀ VÙNG ĐẤT HOẰNG PHƢỢNG 1.
Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Hoằng Hóa là một huyện ven biển của tỉnh Thanh Hóa có phía Bắc giáp huyện Hậu Lộc; phía Nam giáp huyện Quảng Xƣơng, thành phố Thanh Hóa và một phần huyện Đông Sơn; phía Đông giáp biển; phía Tây giáp các huyện Thiệu Hóa, Yên Định và Vĩnh Lộc. Hoằng Hóa thuộc vĩ tuyến 19050’30” đến 19030’30” vĩ độ Bắc và từ 105059’50” đến 105059’30” kinh độ Đông [71]. Hoằng Hóa có những điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế - văn hóa: nằm trên trục đƣờng chính có quốc lộ 1A và tuyến đƣờng sắt Bắc - Nam chạy qua, có chiều dài 12 km đƣờng bờ biển với hai c a lạch lớn, trƣớc đây trải qua hiện tƣợng biển lùi nên c a lạch ăn sâu vào đất liền (Lạch Trào và Lạch Trƣờng).
Điều kiện ấy đã giúp Hoằng Hóa có một diện tích nuôi trồng thủy sản lớn nhất nhì tỉnh Thanh Hóa cũng nhƣ khu vực Bắc Trung Bộ. Hằng năm, vựa sinh sản tôm, cua, cá, nƣớc lợ này đã mang lại nguồn lợi nhuận lớn. Từ xƣa, nơi đây đã là c a ngõ lớn ở phía Đông tỉnh Thanh, là c a biển sầm uất, tấp nập thƣờng xuyên diễn ra các hoạt động giao thƣơng kinh tế, văn hóa. Trƣớc đây, huyện Hoằng Hóa có 37 đơn vị hành chính.
Từ ngày 1/7/2012, sau khi bàn giao cho Thành phố Thanh Hóa 06 đơn vị, hiện tại Hoằng Hóa có 37 thị trấn với diện tích 20.380,19 ha và dân số 226. Hoằng Phƣợng là một trong 37 xã, thị trấn của huyện Hoằng Hóa, nằm về phía tây bắc của huyện, cách trung tâm huyện khoảng 15 km và cách trung tâm thành phố Thanh Hóa khoảng 15 km. Xã có diện tích đất tự nhiên là 391.59ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp là 271,85ha (đất sản xuất nông nghiệp là 257,85ha, đất nuôi trồng thủy sản 14ha), đất phi nông nghiệp là 119,63ha và đất chƣa s dụng là 0,11ha (số liệu thống kê đến năm 2017). Toàn xã tính đến năm 2019 có 1.106 nhân khẩu, tổng số lao động là 3.038 ngƣời [11; tr.
12 Về vị trí địa lý, Hoằng Phƣợng nằm ở 19 054’7” vĩ độ Bắc, 105046’27” kinh độ Đông. Về địa giới hành chính, phía Đông giáp xã Hoằng Phú, Hoằng Kim huyện Hoằng Hóa, phía Bắc giáp xã Hoằng Xuân huyện Hoằng Hóa, phía Nam giáp xã Hoằng Giang, Hoằng Hợp huyện Hoằng Hóa, phía Tây giáp xã Thiệu Thịnh huyện Thiệu Hóa. Hoằng Phƣợng có vị trí giao thông quan trọng và thuận tiên. Về đƣờng bộ, có tỉnh lộ số 5 (thƣờng gọi là đƣờng Kim Giang) chạy qua.
Tuyến đƣờng này đƣợc hình thành từ thời kỳ phong kiến, đƣợc gọi là đƣờng thiên lý quốc gia từ làng Giàng (Thiệu Dƣơng) đến làng Quán Đầu, xã Hoằng Giang, qua Hoằng Phƣợng khoảng 1,9km, đến Hoằng Kim và kéo dài đến chợ Phủ (Hậu Lộc), nối hai trung tâm tỉnh lỵ của tỉnh Thanh Hóa thời Lý là Duy Tinh (Hậu Lộc) và Giàng (Thiệu Hóa) [11; tr. Bên cạnh đó, đê sông Mã ngoài chức năng ngăn chặn lũ lụt, bảo vệ mùa màng, đây cũng là tuyến đƣờng giao thông quan trọng của vùng đất Hoằng Phƣợng nói riêng, của các xã thuộc tả ngạn sông Mã nói chung; Về đƣờng thủy, nhiều thế kỷ trƣớc Hoằng Phƣợng từng là đầu mối giao thông huyết mạch, với 1,7 km sông Mã chạy qua, nơi đây là cầu nối giữa các huyện miền núi, trung du Thanh Hóa với tàu thuyền từ c a Lạch Trào lên thông thƣơng, buôn bán. Bến đ Gia thuộc làng Vĩnh Gia trƣớc đây tấp nập tàu thuyền qua lại, là điểm mua bán sầm uất trao đổi đặc sản các vùng miền với nhau. Qua đ Gia sang sông Mã là làng Phùng, xã Thiệu Thịnh của huyện Thiệu Hóa, có tên gọi là đ Phùng… Nhƣ vậy, vùng đất Hoằng Phƣợng có vị trí thuận lợi với một mạng lƣới giao thông bao gồm cả đƣờng bộ và đƣờng thủy (tỉnh lộ số 5, đƣờng liên xã, liên thôn, đê tả sông Mã…).
Đó là điều kiện giúp vùng đất này kết nối thuận lợi với bên ngoài, tạo điều kiện cho Hoằng Phƣơng giao lƣu kinh tế, văn hóa với các vùng miền khác. Điều kiện tự nhiên Điều kiện tự nhiên của Hoằng Hóa đƣợc xem nhƣ “đất nƣớc Việt Nam thu nhỏ” với đầy đủ núi, sông, lạch, biển… Địa hình Hoằng Hóa trừ phía 13 đông là biển, ba phía c n lại (tây, nam, bắc) đều có sông Mã bao bọc. Nhìn tổng quan, đây là vùng châu thổ đƣợc bồi đắp bởi sự bào m n của nền đất cũ, hiện tƣợng biển lùi và sự lắng đọng của sông Mã, sông Chu với nguồn phù sa phong phú từ đại ngàn phía Tây đổ về. Căn cứ đặc điểm tự nhiên có thể chia Hoằng Hóa thành hai vùng chính: Vùng ven biển: là một dải đất cát, rộng hẹp và độ màu mỡ không đều.
Ngay mép biển là một dải cồn cát, có nơi cao đến 4-5 mét chạy dài từ Lạch Trƣờng đến Lạch Trào. Dãy cồn cát đã tạo nên các cánh đồng ben biển và bờ biển ổn định. Cồn cát dài và rộng tới đâu, dân cƣ lập làng, mở rộng diện tích sinh sống tới đó. Những xã sát mép biển - nơi có nhiều cát, thƣờng chỉ trồng khoai, vừng.
C n những xã có đất đai màu mỡ thƣờng trồng lúa, lạc, khoai và các loại rau. Dải cồn cát sát biển chỉ có cây cỏ cứng và cây xi lau sống đƣợc. Vùng đồng bằng: men theo các cồn cát dài của vùng ven biển là các dải đồng bằng trũng hẹp và thấp xen k. Vùng trung tâm là đồng trũng bằng phẳng, đƣợc che chắn bởi đê sông Mã, nếu không có đê, vào mùa mƣa vùng đồng bằng bị ngập nƣớc.
Tuy nhiên, vì ở địa hình này nên đồng bằng Hoằng Hóa đƣợc bồi đắp nhiều phù sa. Vùng đất cao của huyện không nhiều, chỉ một vài làng. Vùng đất Hoằng Phƣợng nằm ở vùng đồng bằng ven sông Mã, đƣợc bồi đắp trên nền phù sa hàng nghìn năm. Đây là vùng đồng màu thuận lợi cho phát triển nông nghiệp với 3 loại đất chính: đất thịt nhẹ, đất thịt và đất cát pha.
Các loại đất này thƣờng có giá trị dinh dƣỡng cao nên nông nghiệp ở đây đa dạng về các loại giống cây và có thể canh tác quanh năm theo mùa. Việc thâm canh cây lúa nƣớc luôn đƣợc ƣu tiên hàng đầu, đặc biệt Hoằng Phƣợng nằm gần Ngã ba sông Mã, nơi phát hiện các di chỉ của Văn hóa Đông Sơn, nơi cƣ dân từ ngàn đời đã trồng lúa nƣớc. Bên cạnh việc thâm canh lúa nƣớc, nhân dân vùng đất c n xen k các cây hoa màu ngắn ngày. Việc cƣ trú cạnh sông phù hợp làm nông nghiệp, lại vừa thuận tiện cho việc nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản.
Đồng thời, tạo điều kiện dễ dàng cho việc xây dựng hệ thống kênh mƣơng, các công trình giao thông, các công trình phúc lợi, bố trí dân cƣ 14 và các công trình nhà ở. Khí hậu của Hoằng Phƣợng mang đặc trƣng khí hậu nhiệt đới gió mùa, dạng thời tiết điển hình chung của cả nƣớc, nắng lắm, mƣa nhiều. Thời tiết nhìn chung đƣợc chia làm bốn mùa rõ rệt, tính theo lịch Dƣơng nhƣ sau: Mùa xuân đƣợc xác định từ tháng 3 và kết thúc vào tháng 5. Mùa hè bắt đầu từ tháng 6 và kết thúc vào tháng 8.
Mùa thu bắt đầu vào tháng 9 và kết thúc vào tháng 11. Mùa đông bắt đầu từ tháng 12 và kết thúc vào tháng 2 năm sau Mùa xuân nằm giữa mùa hè và mùa đông nên nhiệt độ vào mùa này không quá nóng, cũng không quá lạnh. Đặc điểm thời tiết rất thích hợp cho trồng trọt vào vụ chiêm xuân. Mùa hè nắng nóng, ánh nắng chói chang, kéo dài kèm theo những cơn gió Lào khô nóng, khó chịu.
Vào mùa thu nền nhiệt giảm dần, mang lại cảm giác dễ chịu, xuất hiện những cơn mƣa dài ngày. Mùa đông nhiệt độ hạ xuống thấp, vào cuối năm s vào vụ lúa mới. Vào mùa nóng từ tháng 5 đến tháng 10, nhiệt độ trung bình lên đến 28 độ C, có những ngày khoảng 39 độ C. Hoằng Phƣợng cũng chịu các cơn giông lớn, sấm sét dữ dội.
Lại chịu sự ảnh hƣởng của gió Tây khô nóng, gây ra hạn hán, làm ao hồ khô cạn khó khăn cho việc nuôi trồng thủy sản, năng suất cây trồng giảm sút. Mƣa, bão xuất hiện nhiều kèm theo mƣa lớn, lƣợng mƣa từ 200 đến 500m/m, nhẹ thì gây lụt úng, có năm mƣa lớn c n gây vỡ nhiều đoạn đê. Địa hình nơi đây là vùng trũng nên khi có mƣa bão nƣớc tràn vào đồng, ngập nhà c a, cuốn trôi nhiều tài sản, gia súc, mất mùa. Vào mùa lạnh, nhiệt độ thấp nhất từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau, bình quân từ 16 - 22oC.
Vào mùa này, lƣợng mƣa thấp nhƣng ít ánh mặt trời, sƣơng mù vào buổi sáng nên có nắng lại giá. Vào những ngày mùa xuân, sâu bọ, mầm bệnh phát sinh làm ảnh hƣởng đến việc sản xuất nông nghiệp, nuôi gia súc gia cầm. Thuộc tiểu vùng khí hậu đồng bằng nên nhiệt độ trung bình cả năm khoảng 25 - 27oC, lƣợng mƣa từ 1.900 mm/năm, độ ẩm trung bình 85 - 86%, tốc độ gió trung bình năm 1,5 - 1,8 m/giây. Tuy khí hậu khắc nghiệt 15 nhƣng Hoằng Phƣơng vẫn nằm trong vùng có nhiều điều kiện khí hậu và thời tiết thuận lợi.
Là vùng đồng bằng nên chịu ít ảnh hƣởng của gió mùa đông bắc, tổng nhiệt độ trong năm lớn là cơ sở cho thâm canh, canh tác nhiều vụ trong năm. Yếu tố sông ng i vừa là điều kiện cũng vừa là th thách đối với vùng đất Hoằng Phƣợng. Sông Mã khi chảy đến Ngã Ba Bông đƣợc chia làm hai ngả, một ngả chảy qua Lèn đổ ra Lạch Sung thuộc huyện Hậu Lộc, một nhánh chảy vào Hoằng Hóa đoạn qua Hoằng Xuân, Hoằng Phƣợng. Việc nằm cạnh sông Mã giúp Hoằng Phƣợng có nhiều điều kiện thuận lợi, có thể khẳng định sông Mã đóng vai tr đặc biệt quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của vùng đất này.
Sông Mã là nguồn bồi đắp phù sa, cung cấp nƣớc tƣới tiêu và cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, sông Mã cũng mang đến cho vùng đất nhiều khó khăn, th thách.