Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM Là một môn khoa học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam cũng như bất cứ một bộ môn khoa học nào, đều xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu của mình. Chương này sẽ trình bày đối tượng và phương pháp nghiên cứu Lịch sử tư tưởng Việt Nam, làm cơ sở định hướng cho việc nghiên cứu toàn bộ môn học. Đối tượng • 9 nghiên 9 cứu và nội • dung9 cơ bản của môn học • Lịch • sử tư tưởng Việt Nam 1. Đối tượng nghiên cứu của môn học lịch sử tư tưởng Việt Nam 1.
Quan niệm cơ bản về tư tưởng Tư tưởng là toàn bộ những suy nghĩ, ý nghĩ, quan điểm của con người đối với tự nhiên, xã hội và bản thân. Tư tưởng là sự phản ánh hiện thực trong ý thức, là sự biểu hiện quan hệ của con người đối với thế giới xung quanh. Tư tưởng bao giờ cũng do chế độ xã hội, điều kiện sinh hoạt vật chất của con người quyết định. Cho nên phải tìm nguồn gốc và thực chất của tư tưởng trong cơ cấu kinh tế, trong điều kiện sinh hoạt vật chất, trong tồn tại xã hội mà tư tưởng phản ánh.
Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng bao giờ cũng mang tính giai cấp, biểu hiện lợi ích vật chất của các giai cấp trong xã hội. Do đó có tư tưởng của giai cấp thống trị (tư tưởng chính thống được thể hiện qua dòng văn học của giai cấp thống trị) và tư tưởng của giai cấp bị trị (tư tưởng không chính thống, được thể hiện qua dòng văn học dân gian, truyền miệng của nhân dân lao động). Tư tưởng của loài người nói chung, của từng quốc gia dân tộc nói riêng, có một quá trình phát triển từ thấp lên cao gắn liền với quá trình phát triển của những điều kiện kinh tế - xã hội, của công cụ sản xuất, của lực lượng sản xuất xã hội. Đồng thời tư tưởng một quốc gia dân tộc, một thời đại lịch sử lại luôn tồn tại và phát triển trên cơ sở những đặc thù trong thế giới quan, trong văn hoá, lối sống, tâm lý của dân tộc, thời đại.
Như vậy, khi xem xét các thành tố, các nội dung cơ bản hợp thành của tư tưởng một quốc gia dân tộc, trong một thời kỳ lịch sử xác định nào đó, chúng ta cần đồng thời phải coi trọng hai hướng tiếp cận: thứ nhất, tiếp cận lịch sử; thứ hai, tiếp cận logic. Hai tiếp cận này lại có mối quan hệ mật thiết chi phối, đan xen vào nhau làm nên sự phong phú đa dạng của tư tưởng. Theo hướng tiếp cận thứ nhất, tư tưởng nói chung, tư tưởng xã hội - chính trị nói riêng của một dân tộc được hình thành, tồn tại và phát triển như một dòng chảy tự nhiên. Trong dòng chảy ấy, sự kế thừa, tiếp nối, bổ sung và phát triển từ thấp lên cao, từ hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của tư tưởng cộng đồng dân tộc.
dần trở thành và hiện hữu trong đời sống tâm lý tình cảm, ý thức và văn h o á. của dân tộc, của cộng đồng các dân t ộ c. Theo hướng tiếp cận thứ hai, tư tưởng một dân tộc bao gồm các thành tố, các nội dung cơ bản khác nhau, phản ánh và là sự thể hiện các nội dung cơ bản, của các mối quan hệ cơ bản về kinh tế, chính trị, xã hội của hiện thực khách quan. Trong đó, các tư tưởng về chính trị, chính trị - xã hội chiếm vị trí rất quan trọng.
Khách thể nghiên cứu của môn lịch sử tư tưởng Việt Nam Với tính cách là một quá trình của hiện thực, Lịch sử Việt Nam là khách thể nghiên cứu của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam. Quá trình khách quan ấy bao gồm các nội dung cơ bản: Thứ nhất, các quan hệ sản xuất, quan hệ kinh tế được hình thành trên cơ sở và trong mối quan hệ biện chứng với các hoạt động sản xuất, kinh tế của cộng đồng cư dân các bộ lạc, bộ tộc và dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam; Thứ hai, các quan hệ xã hội và chính trị - xã hội giữa các giai cấp và tầng lớp xã hội trong cơ cấu xã hội, cơ cấu xã hội - giai cấp trong xã hội Việt Nam, được hình thành trên cơ sở và có mối quan hệ biện chứng với các quan hệ sản xuất và quan hệ kinh tế; Thứ ba, các quan hệ văn hoá - xã hội, quá trình hình thành phát triển văn hoá, giao lưu và xung đột văn hoá, tư tưởng giữa cộng đồng người Việt với các dân tộc, quốc gia dân tộc láng giềng và các khu vực khác trên thế giới. Những nội dung cơ bản trên đây hoà quyện vào nhau, có quan hệ tác động qua lại với nhau và cùng đóng vai trò tác động quy định và chi phối sự hình thành và phát triển tư tưởng cộng đồng các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam. Nội dung chủ đạo của những mối quan hệ qua lại này là quá trình dựng nước và giữ nước của cộng đồng người Việt.
Tham gia vào nghiên cứu tổng thể quá trình hình thành và phát triển tư tưởng cộng đồng các dân tộc Việt Nam có rất nhiều bộ môn khoa học khác nhau, trong đó có môn lịch sử tư tưởng Việt Nam. Mỗi một khoa học nghiên cứu một loại quy luật, tính quy luật của quá trình khách quan ấy. Lịch sử tư tưởng Việt Nam là bộ môn khoa học chuyên nghiên cứu những tư tưởng diễn ra theo dòng chảy thời gian. Những tư tưởng đó có ý nghĩa, có ảnh hưởng lớn đến tiến trình lịch sử Việt Nam, phát sinh phát triển trên cơ sở những sự vật, hiện tượng, sự kiện của các điều kiện lịch sử cụ thể của Việt Nam.
Trong quá trình nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam cần lưu ý, có những tư tưởng có tác dụng tích cực, tiến bộ và có tính cách mạng, đồng thời cũng có những tư tưởng có tác dụng tiêu cực, kìm hãm sự phát triển, thậm chí là phản động. Phạm vi nghiên cứu của môn lịch sử tư tưởng Việt Nam Về nội dung, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng của cộng đồng dân tộc Việt Nam được thể hiện phong phú và đa dạng, tồn tại trong vô vàn các dấu hiệu đặc trưng khác nhau trong đời sống tinh thần, tình cảm, văn hoá của cộng đồng các dân tộc và của mỗi dân tộc trong cộng đồng gắn bó ấy. Đồng thời, quá trình ấy đã trải qua một chiều dài lịch s ử hàng nghìn năm, qua biết bao thời kỳ biến động thăng trầm. Vì vậy, việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng dân tộc Việt Nam chỉ có thể có hiệu quả khi chúng ta biết lựa chọn, xác định các nguồn sử liệu phù hợp, trong số bộn bề các nguồn sử liệu phong phú, phức tạp đa dạng, vô giá của cha ông để lại.
Trước hết, chúng ta cần khảo sát, phân tích các phương diện tư tưởng về thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng người Việt được khắc hoạ, thể hiện trong các di chỉ khảo cổ, các di sản văn hoá vật thể và phi vật thể do các thế hệ người Việt, qua các thời kỳ lịch sử sáng tạo ra. Đối với người nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị - xã hội, văn hoá - xã hội, cần sử dụng hiệu quả các nghiên cứu về khảo cổ học, văn hoá học, dân tộc học. trên nền tảng của thế giới quan duy vật lịch sử, phương pháp tư duy biện chứng macxit để phân tích các dữ liệu, sử liệu ấy; Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, phân tích tiểu sử, thân thế sự nghiệp các nhà tư tưởng tiêu biểu của từng thời kỳ lịch sử, từng triều đại và các tư tưởng cơ bản của họ thể hiện trong các tác phẩm, các bài viết của họ, từ đó rút ra những nội dung tư tưởng về triết học, các tư tưởng xã hội, chính trị - xã hội và văn hoá. đáp ứng các yêu cầu nghiên cứu và học tập môn học, phải được coi là một nhiệm vụ rất cơ bản.
Trong quan sát, phân tích các tác phẩm của các nhà tư tưởng của mỗi thời kỳ cần sử dụng hợp lý, triệt để phương pháp lịch sử và logic - lịch sử, trên nguyên tắc coi lịch sử tư tưởng là một dòng chảy lịch sử tự nhiên. Sau cùng, việc nghiên cứu, phân tích các sử liệu, các di sản văn hoá vật thể, phi vật thể. lại cần được đối chiếu với các phân tích nghiên cứu của các nhà sử học, văn hóa học, dân tộc h ọ c. , trên cơ sở các nguyên tắc và phương pháp luận macxit về lịch sử và lịch sử tư tưởng.
Về không gian và thời gian nghiên cứu là trên lãnh thổ đất nước Việt Nam từ thời dựng nước cho đến khi hình thành quốc gia dân tộc độc lập và xuất hiện hệ tư tưởng mới của giai cấp vô sản. Tóm lại, Lịch sử tư tưởng Việt Nam không phải là lịch sử tư tưởng nói chung, cũng không phải là lịch sử của các tư tưởng trong hệ ý thức, hay lịch sử triết học. Nó có mối liên hệ gần gũi giữa lịch sử tư tưởng và lịch sử triết học, nhưng hai môn không phải là một. Trong lịch sử Việt Nam đã có tư tưởng triết học.
Tuy nhiên, tư tưởng chính trị xã hội là tư tưởng nổi bật gắn liền với quá trình đấu tranh chống thiên tai và chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Do đó, trên cơ sở quan niệm về tư tưởng; khách thể nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của môn học có thể xác định Đối tượng nghiên cứu của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam là khoa học nghiên cứu các quy luật và tính quy luật của quá trình hình thành, phát triển tư tưởng Việt Nam, với nội dung cốt lõi là sự hình thành, phát triển các tư tưởng xã hội - chính trị của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Nội dung cơ bản của môn Lịch sử tư tưởng Việt Nam 2. Tư tưởng yêu nước Tư tưởng yêu nước của cộng đồng dân tộc Việt Nam được khẳng định là tư tưởng chủ yếu của dân tộc Việt Nam suốt các thời kỳ lịch sử.
Tư tưởng yêu nước Việt Nam được xem xét dưới ba cấp độ: cấp độ tình cảm, tâm lý; cấp độ chuẩn mực đạo đức và cấp độ quan điểm lý luận. Cấp độ tình cảm, tâm lý là lòng yêu quê hương, đất nước nơi mỗi người sinh ra và lớn lên. Cấp độ chuẩn mực đạo đức thì tư tưởng yêu nước là kim chỉ nam cho hành động, là một tiêu chuẩn để đánh giá, nhận định đúng - sai, tốt - xấu, nên - chăng.