Hát Đúm Trong Đời Sống Văn Hóa Của Người Dân Đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh

Khám phá nét đẹp văn hóa hát đúm trong đời sống người dân Đào Hà, Nam Quảng Yên, Quảng Ninh qua các truyền thống và phong tục độc đáo.

• Tác giả: Lê Thị Ninh
• Người hướng dẫn: TS. Dương Nguyệt Vân
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Hát Đúm Trong Đời Sống Văn Hóa Của Người Dân Đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của luận văn
• 1.7. Cấu trúc của đề tài
• 2. TỔNG QUAN VỀ ĐẢO HÀ NAM VÀ HÁT ĐÚM Ở HÀ NAM, QUẢNG YÊN, QUẢNG NINH
• 2.1. Tổng quan về đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.2. Lịch sử hình thành
• 2.3. Đặc điểm tự nhiên. Đặc điểm văn hóa, xã hội
• 2.4. Hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.4.1. Hát Đúm - một loại hình dân ca đặc sắc ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.4.2. Nguồn gốc hình thành và phát triển
• 2.4.3. Thực trạng và biện pháp bảo tồn hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.4.3.1. Thực trạng hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.4.3.2. Biện pháp bảo tồn hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 2.4.3.2.1. Đối với đời sống sinh hoạt cộng đồng
• 2.4.3.2.2. Đối với môi trường giáo dục
• 3. NỘI DUNG HÁT ĐÚM CỦA NGƯỜI DÂN ĐẢO HÀ NAM, QUẢNG YÊN, QUẢNG NINH TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
• 3.1. Hát Đúm phản ánh phong tục hôn nhân của người dân Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 3.1.1. Phong tục xem ngày kén giờ
• 3.1.2. Phong tục thách cưới
• 3.1.3. Phong tục hát sắm
• 3.2. Hát Đúm phản ánh cuộc sống lao động sản xuất của người dân Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 3.2.1. Cuộc sống lao động sản xuất nông nghiệp
• 3.2.2. Cuộc sống lao động sản xuất ngư nghiệp
• 3.3. Hát Đúm phản ánh văn hóa ứng xử của người dân Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 3.3.1. Ứng xử trong mối quan hệ cộng đồng
• 3.3.2. Ứng xử trong mối quan hệ gia đình
• 3.4. Hát Đúm phản ánh đời sống tình cảm của người dân Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh
• 3.4.1. Tình yêu quê hương đất nước
• 3.4.2. Tình yêu đôi lứa
• 4. NGHỆ THUẬT HÁT ĐÚM CỦA NGƯỜI DÂN ĐẢO HÀ NAM, QUẢNG YÊN, QUẢNG NINH TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
• 4.1. Nghệ thuật ngữ văn. Ngôn ngữ xưng hô
• 4.2. Ngôn ngữ mang dấu ấn địa phương
• 4.3. Thể thơ lục bát
• 4.4. Thể song thất lục bát
• 4.5. Không gian, thời gian nghệ thuật
• 4.5.1. Không gian nghệ thuật
• 4.5.2. Thời gian nghệ thuật
• 4.6. Nghệ thuật diễn xướng
• 4.6.1. Không gian diễn xướng
• 4.6.2. Không gian lễ hội
• 4.6.3. Không gian lao động sản xuất
• 4.6.4. Thời gian diễn xướng
• 4.6.5. Người tham gia diễn xướng
• 4.6.6. Cách thức diễn xướng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khám Phá Hát Đúm Hà Nam Giới Thiệu Di Sản Văn Hóa

Hát Đúm là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của người dân đảo Hà Nam, Quảng Ninh. Nó không chỉ là một loại hình dân ca mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa và tinh thần của cộng đồng nơi đây. Hát Đúm phản ánh những nét đẹp trong phong tục tập quán Hà Nam, từ lễ hội đến sinh hoạt thường ngày. Nghiên cứu về Hát Đúm giúp chúng ta hiểu sâu hơn về văn hóa vùng miền và sự gắn kết cộng đồng. Sự phát triển của xã hội hiện đại đang đặt ra thách thức lớn đối với việc bảo tồn Hát Đúm, đòi hỏi những nỗ lực không ngừng để phát huy giá trị văn hóa của nó.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển của Hát Đúm

Hát Đúm gắn liền với quá trình khai hoang, lấn biển của cư dân đảo Hà Nam. Từ những sinh hoạt lao động, lễ hội, những câu hát đối đáp dần hình thành và phát triển thành một loại hình văn hóa Hát Đúm độc đáo. Nó được ví “như hương sắc hoa đồng nội, nó dịu dàng giản dị mà chân thành. Nó như bản chất của người quê mộc mạc, thôn dã. Những bài hát thật sự là bản tình ca với quê hương, cuộc sống và lứa đôi. Qua năm tháng đã chắt lọc nên những giọng ca nghệ nhân dân gian đẹp bình dị như những chiếc nón lá, lũy tre xanh, miếng trầu cánh phượng trong kho tàng văn hóa truyền thống của Việt Nam."[8] Đây là minh chứng cho sự sáng tạo và tinh thần lạc quan của người dân vùng biển.

1.2. Giá Trị Văn Hóa của Hát Đúm trong Đời Sống Cộng Đồng

Hát Đúm không chỉ là hình thức giải trí mà còn là phương tiện giao tiếp, kết nối cộng đồng. Trong các lễ hội truyền thống Quảng Ninh, Hát Đúm là cầu nối giúp mọi người bày tỏ tình cảm, chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và trao đổi kinh nghiệm trong cuộc sống. "mượn câu hát để bày tỏ các ước vọng về thời tiết mưa thuận, gió hòa, đề chảo hỏi nhau, mời nước, mời trầu, đố nhau… trai gái mượn câu hát để làm quen, kết bạn" [36]. Nó góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt cho đảo Hà Nam.

1.3. Hát Đúm Truyền Thống Nét Đẹp Văn Hóa Đặc Trưng

Hát Đúm là một trong những làn điệu dân ca độc đáo, phản ánh đời sống văn hóa Hà Nam thông qua những câu hát đối đáp, giao duyên. Lời ca tiếng hát mộc mạc, chân thành thể hiện tâm tư, tình cảm, ước vọng của con người nơi đây. Hát Đúm được ví "còn được gọi là hát nói là một loại hình dân ca với những làn điệu đối đáp phổ biến trong những dịp hội, hè đầu xuân. Đây là loại hình nghệ thuật được hình thành trong quá trình lao động sản xuất, gắn với những lễ hội và mang nét văn hóa độc đáo"[43]. Đây là hình thức diễn xướng dân gian lâu đời, mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống.

II. Thách Thức Bảo Tồn Hát Đúm Làm Sao Giữ Gìn Di Sản

Sự phát triển của xã hội hiện đại cùng với sự du nhập của nhiều loại hình văn hóa mới đang tạo ra những thách thức không nhỏ đối với việc bảo tồn Hát Đúm. Sự phát triển của xã hội hiện nay khiến cho việc du nhập và hình thành nhiều loại hình sinh hoạt văn hóa văn nghệ, các hình thức giải trí mới làm cho hát Đúm đang dần bị mai một. Một bộ phận giới trẻ không còn mặn mà với những giá trị văn hóa truyền thống; số lượng nghệ nhân am hiểu và có khả năng diễn xướng Hát Đúm ngày càng ít. Nếu không có những giải pháp hiệu quả, di sản văn hóa này có nguy cơ bị mai một.

2.1. Thực Trạng Hát Đúm Hiện Nay ở Hà Nam Quảng Ninh

Hát Đúm đang dần mất đi vị thế trong đời sống văn hóa của người dân đảo Hà Nam. Các hình thức sinh hoạt dân gian khó có điều kiện, không gian để phổ biến sinh hoạt trong cộng đồng. Hơn nữa, một bộ phận giới trẻ không còn hào hứng với những hình thức sinh hoạt văn hóa cổ truyền, trong khi đó những nghệ nhân hát đƣợc các làn điệu hát Đúm còn lại không nhiều. Số lượng người trẻ quan tâm đến Hát Đúm Hà Nam ngày càng ít; các hoạt động truyền dạy và biểu diễn Hát Đúm còn hạn chế.

2.2. Nguy Cơ Mai Một Di Sản Văn Hóa Hát Đúm

Việc thiếu sự quan tâm và đầu tư cho việc bảo tồn Hát Đúm Quảng Ninh đang đẩy di sản này đến bờ vực của sự mai một. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của kỉ nguyên công nghệ số và nhu cầu ngày càng cao trong việc giao lƣu, học hỏi, tiếp thu và hội nhập với các nền văn hóa mới, vấn đề lƣu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa của dân tộc ngày càng đƣợc quan tâm. Các nghệ nhân già yếu, không có người kế cận; kinh phí hỗ trợ cho các hoạt động bảo tồn còn hạn chế.

2.3. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Hát Đúm

Bảo tồn Hát Đúm không chỉ là giữ gìn một loại hình nghệ thuật mà còn là bảo vệ bản sắc văn hóa của cộng đồng. Bởi lẽ, bản sắc văn hóa truyền thống chính là “xƣơng sống” cho sự trƣờng tồn của dân tộc. Di sản này chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa, xã hội vô giá; là nguồn cảm hứng cho các thế hệ sau.

III. Giải Pháp Bảo Tồn Hướng Dẫn Phát Huy Giá Trị Hát Đúm

Để bảo tồn và phát huy Hát Đúm cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả, từ việc nâng cao nhận thức cộng đồng đến việc đầu tư vào các hoạt động truyền dạy và biểu diễn. Và làm thế nào để có thể vừa tiếp thu cái mới, vừa có thể giữ vững đƣợc những giá trị truyền thống của dân tộc là một trong những vấn đề đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta đặc biệt quan tâm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, các tổ chức xã hội và cộng đồng để Hát Đúm có thể sống mãi với thời gian.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng về Giá Trị Hát Đúm

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về Hát Đúm trong cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ. Là một giáo viên đang giảng dạy ở trƣờng phổ thông, chúng tôi nhận thấy, vấn đề giảng dạy Văn học địa phƣơng trong chƣơng trình Ngữ văn phổ thông ở các cấp học còn chƣa đƣợc quan tâm thỏa đáng. Hầu hết, học sinh hiện nay ít quan tâm đến loại hình dân gian truyền thống của địa phƣơng hoặc không có hứng thú khi nghe diễn xƣớng dân gian. Sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng, mạng xã hội để giới thiệu về di sản văn hóa này.

3.2. Tăng Cường Đầu Tư Cho Hoạt Động Truyền Dạy Hát Đúm

Mở các lớp dạy Hát Đúm cho người trẻ; hỗ trợ các nghệ nhân trong việc truyền nghề. Bản thân là một ngƣời con sinh ra và lớn lên ở Hà Nam nên việc tìm hiểu, nghiên cứu về hát Đúm cũng là để góp phần giữ gìn và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của quê hƣơng mình. Đồng thời, việc nghiên cứu, tìm hiểu về hát Đúm cũng là việc làm thiết thực phục vụ công tác giảng dạy văn học địa phƣơng trong trƣờng phổ thông. Xây dựng các câu lạc bộ, đội nhóm Hát Đúm trong trường học, nhà văn hóa.

3.3. Tổ Chức Biểu Diễn Hát Đúm Thường Xuyên

Tổ chức các buổi biểu diễn Hát Đúm trong các dịp lễ hội, sự kiện văn hóa. Quảng bá Hát Đúm đến với du khách trong và ngoài nước. Chƣơng trình đã khơi gợi sự thích thú 6 khám phá một nét văn hóa, một hình thức giao duyên độc đáo ở nơi đây góp phần đƣa hát Đúm tới gần hơn với ngƣời trẻ tự hào và yêu thích hơn những làn điệu dân ca truyền thống của địa phƣơng và dân tộc. Khuyến khích sáng tạo các hình thức biểu diễn Hát Đúm mới, phù hợp với thị hiếu của giới trẻ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Hát Đúm Trong Du Lịch Cộng Đồng

Việc đưa Hát Đúm vào các hoạt động du lịch cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để vừa bảo tồn di sản văn hóa, vừa phát triển kinh tế địa phương. Lựa chọn đề tài Hát Đúm trong đời sống văn hóa của người dân đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh, chúng tôi có thêm tình yêu, sự hiểu biết về 2 một loại hình dân gian độc đáo của quê hƣơng; qua đó, thêm yêu và gắn bó hơn với vùng đất và con ngƣời nơi đây. Đồng thời, góp phần vào việc “xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Du khách có thể trải nghiệm Hát Đúm qua các buổi biểu diễn, lớp học hát và tham gia vào các hoạt động giao lưu văn hóa.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Hát Đúm

Xây dựng các tour du lịch khám phá Hát Đúm Hà Nam, giới thiệu về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của loại hình dân ca này. Đưa Hát Đúm vào các chương trình biểu diễn nghệ thuật phục vụ du khách. Thiết kế các sản phẩm lưu niệm mang đậm dấu ấn Hát Đúm.

4.2. Tạo Cơ Hội Việc Làm Cho Nghệ Nhân Hát Đúm

Mời các nghệ nhân Hát Đúm tham gia vào các hoạt động du lịch, biểu diễn, truyền dạy. Hỗ trợ các nghệ nhân phát triển các sản phẩm thủ công liên quan đến Hát Đúm. Tạo điều kiện cho các nghệ nhân giao lưu, học hỏi kinh nghiệm với các nghệ sĩ trong và ngoài nước.

4.3. Du Lịch Hà Nam Khám Phá Văn Hóa Hát Đúm

Hà Nam ở đâu? Hãy đến với đảo Hà Nam để tận mắt chứng kiến và trải nghiệm văn hóa Hát Đúm độc đáo. Tham gia vào các lễ hội truyền thống, thưởng thức những làn điệu dân ca Hát Đúm và tìm hiểu về cuộc sống của người dân vùng biển. Một chuyến đi đầy ý nghĩa và đáng nhớ.

V. Nghiên Cứu Hát Đúm Cái Nhìn Từ Luận Văn Thạc Sĩ

Nghiên cứu về Hát Đúm không chỉ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về di sản văn hóa này mà còn cung cấp những luận cứ khoa học cho việc bảo tồn và phát huy giá trị của nó. Các luận văn, luận án về Hát Đúm đóng góp vào việc hệ thống hóa kiến thức, phân tích giá trị và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

5.1. Phân Tích Giá Trị Nội Dung và Nghệ Thuật Hát Đúm

Nghiên cứu về lời ca Hát Đúm, nhạc cụ Hát Đúm, trang phục Hát Đúm để hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa, lịch sử, xã hội được gửi gắm trong đó. Phân tích nghệ thuật diễn xướng, tìm hiểu về những đặc điểm riêng biệt của Hát Đúm Hà Nam so với các loại hình dân ca khác.

5.2. Đánh Giá Tác Động Của Hát Đúm Đến Đời Sống Văn Hóa

Nghiên cứu về vai trò của Hát Đúm trong việc bảo tồn phong tục tập quán Hà Nam, gắn kết cộng đồng và truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ sau. Đánh giá tác động của Hát Đúm đến du lịch địa phương và phát triển kinh tế xã hội.

5.3. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Huy Hát Đúm

Dựa trên kết quả nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy Hát Đúm trong bối cảnh hiện đại. Các giải pháp cần đảm bảo tính khả thi, bền vững và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

VI. Hát Đúm Tương Lai Hướng Đi Nào Cho Di Sản Văn Hóa

Tương lai của Hát Đúm phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của cả cộng đồng. Cần có những chính sách hỗ trợ, đầu tư và khuyến khích để Hát Đúm tiếp tục sống mãi với thời gian. Và làm thế nào để có thể vừa tiếp thu cái mới, vừa có thể giữ vững đƣợc những giá trị truyền thống của dân tộc là một trong những vấn đề đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta đặc biệt quan tâm. Hát Đúm cho giới trẻ sẽ là một hướng đi quan trọng để đảm bảo sự trường tồn của di sản văn hóa này.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Bảo Tồn Hát Đúm

Sử dụng công nghệ để ghi âm, ghi hình và số hóa các bài Hát Đúm. Xây dựng các trang web, ứng dụng di động để giới thiệu về Hát Đúm đến với đông đảo công chúng. Ứng dụng công nghệ để tạo ra các trò chơi, hoạt động tương tác liên quan đến Hát Đúm.

6.2. Kết Hợp Hát Đúm Với Các Loại Hình Nghệ Thuật Khác

Kết hợp Hát Đúm với âm nhạc hiện đại, múa, kịch để tạo ra các sản phẩm nghệ thuật mới, hấp dẫn. Khuyến khích các nghệ sĩ sáng tạo các tác phẩm âm nhạc, sân khấu lấy cảm hứng từ Hát Đúm. Tổ chức các cuộc thi sáng tác về Hát Đúm.

6.3. Hát Đúm Di Sản Văn Hóa Vượt Thời Gian

Hát Đúm truyền thống có thể được tái hiện một cách sáng tạo và phù hợp với cuộc sống hiện đại. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại sẽ giúp Hát Đúm không chỉ là một di sản quá khứ mà còn là một phần quan trọng của đời sống văn hóa đương đại.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Hát Đúm là một loại hình dân ca truyền thống đặc sắc của người dân đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh, gắn liền với đời sống văn hóa, phong tục tập quán và lao động sản xuất của cộng đồng cư dân vùng cửa biển Bạch Đằng. Qua khảo sát thực tế, khoảng 51,5% học sinh địa phương biết đến hát Đúm, tuy nhiên chỉ 1,03% trong số đó có thể hát được các bài hát này, cho thấy sự mai một rõ rệt của loại hình dân ca này trong giới trẻ. Mục tiêu nghiên cứu nhằm thống kê hệ thống các bài hát Đúm, phân tích nội dung và nghệ thuật, đồng thời đánh giá mối quan hệ giữa hát Đúm với đời sống văn hóa dân gian, hướng tới bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại ba phường trung tâm của đảo Hà Nam gồm Phong Cốc, Phong Hải và Yên Hải, dựa trên tài liệu sưu tầm và khảo sát thực địa trong giai đoạn gần đây. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần phát triển du lịch văn hóa và giáo dục văn học địa phương, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách bảo tồn văn hóa truyền thống.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về văn hóa dân gian và văn học dân gian, trong đó nhấn mạnh vai trò của dân ca như một hình thức biểu đạt văn hóa và tinh thần cộng đồng. Lý thuyết về giao lưu văn hóa và bảo tồn di sản văn hóa cũng được vận dụng để phân tích sự biến đổi và duy trì của hát Đúm trong bối cảnh hiện đại. Các khái niệm chính bao gồm: dân ca đối đáp, nghệ thuật diễn xướng, văn hóa ứng xử trong cộng đồng, và giá trị văn hóa truyền thống. Mô hình nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa nội dung nghệ thuật của hát Đúm với đời sống xã hội, phong tục tập quán và lao động sản xuất của cư dân đảo Hà Nam.

### Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm các bài hát Đúm được sưu tầm từ các nghệ nhân và người dân địa phương, cùng với tài liệu tham khảo từ các công trình nghiên cứu trước đây. Phương pháp điền dã và khảo sát được thực hiện với cỡ mẫu 291 học sinh, 67 giáo viên, 18 thành viên câu lạc bộ hát Đúm và 100 người dân địa phương, nhằm đánh giá mức độ phổ biến và nhận thức về hát Đúm. Phân tích định tính và định lượng được áp dụng để tổng hợp, phân loại và so sánh các bài hát, đồng thời đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn. Timeline nghiên cứu kéo dài trong vòng 1-2 năm, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích và hoàn thiện luận văn.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- Khoảng 51,5% học sinh biết đến hát Đúm, nhưng chỉ 1,03% có thể hát, cho thấy sự suy giảm nghiêm trọng trong việc truyền dạy loại hình dân ca này.
- 69% học sinh tiếp cận hát Đúm chủ yếu qua các dịp lễ hội, trong khi chỉ 7,21% qua truyền hình và 9,96% qua nghệ nhân diễn xướng.
- 61,1% học sinh và 76,2% giáo viên đồng thuận về việc cần bảo tồn và đưa hát Đúm vào giảng dạy trong nhà trường.
- 66% người dân địa phương đánh giá hát Đúm có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng.

### Thảo luận kết quả

Sự suy giảm khả năng hát Đúm trong giới trẻ phản ánh tác động của hiện đại hóa và giao thoa văn hóa, khi các hình thức giải trí mới và văn hóa ngoại lai ngày càng chiếm ưu thế. Tuy nhiên, sự quan tâm của giáo viên và một bộ phận người dân cho thấy tiềm năng phục hồi nếu có các chính sách và hoạt động bảo tồn phù hợp. Kết quả khảo sát có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố nhận thức và thái độ của các nhóm đối tượng, minh họa rõ ràng sự khác biệt giữa các thế hệ. So với các nghiên cứu về dân ca vùng khác, hát Đúm ở Hà Nam giữ được nét đặc trưng về nội dung và nghệ thuật, nhưng cần được hỗ trợ để duy trì sự sống trong cộng đồng hiện đại.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng môi trường sinh hoạt văn hóa truyền thống**: Tổ chức các lễ hội, câu lạc bộ hát Đúm định kỳ tại địa phương nhằm tạo điều kiện cho cộng đồng tiếp cận và tham gia, mục tiêu tăng tỉ lệ người biết hát Đúm lên 30% trong 3 năm tới, do UBND thị xã Quảng Yên chủ trì.
- **Hỗ trợ và tôn vinh nghệ nhân**: Cung cấp kinh phí, chế độ đãi ngộ và tạo điều kiện vật chất, tinh thần cho các nghệ nhân dân gian để họ có thể truyền dạy bài bản, duy trì hoạt động câu lạc bộ, với mục tiêu duy trì ít nhất 5 nghệ nhân ưu tú hoạt động tích cực trong 5 năm.
- **Đưa hát Đúm vào chương trình giáo dục**: Phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo xây dựng nội dung giảng dạy hát Đúm trong các môn học địa phương, tổ chức các hoạt động ngoại khóa, cuộc thi tìm hiểu hát Đúm nhằm nâng cao nhận thức và yêu thích của học sinh, dự kiến triển khai trong 2 năm.
- **Tăng cường truyền thông và quảng bá**: Hợp tác với các phương tiện truyền thông, công ty du lịch để giới thiệu hát Đúm như một sản phẩm văn hóa đặc sắc, góp phần phát triển du lịch văn hóa sinh thái, hướng tới thu hút khách du lịch trong và ngoài nước, kế hoạch thực hiện trong 3 năm.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và dân ca**: Nghiên cứu sâu về các loại hình dân ca truyền thống, đặc biệt là hát Đúm, để phát triển các công trình khoa học và bảo tồn văn hóa.
- **Giáo viên và cán bộ giáo dục địa phương**: Áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và tổ chức các hoạt động giáo dục văn hóa dân gian, nâng cao nhận thức học sinh về giá trị văn hóa truyền thống.
- **Các cơ quan quản lý văn hóa và du lịch**: Lập kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời phát triển du lịch văn hóa dựa trên các di sản văn hóa đặc sắc như hát Đúm.
- **Nghệ nhân và câu lạc bộ văn hóa dân gian**: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo để tổ chức các hoạt động truyền dạy, bảo tồn và phát huy hát Đúm trong cộng đồng.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Hát Đúm là gì và có đặc điểm gì nổi bật?**  
Hát Đúm là loại hình dân ca đối đáp truyền thống của người dân đảo Hà Nam, mang âm hưởng ca dao, thể hiện qua các câu hát lục bát, song thất lục bát, phản ánh đời sống, phong tục và tình cảm cộng đồng.

2. **Tại sao hát Đúm đang bị mai một?**  
Sự phát triển của văn hóa hiện đại, giải trí đa dạng và sự thiếu quan tâm của giới trẻ khiến hát Đúm dần mất chỗ đứng trong đời sống, chỉ còn được các nghệ nhân lớn tuổi gìn giữ.

3. **Làm thế nào để bảo tồn hát Đúm hiệu quả?**  
Cần xây dựng môi trường sinh hoạt văn hóa truyền thống, hỗ trợ nghệ nhân, đưa hát Đúm vào giáo dục và tăng cường truyền thông quảng bá để thu hút sự quan tâm của cộng đồng và thế hệ trẻ.

4. **Hát Đúm có vai trò gì trong đời sống cộng đồng?**  
Hát Đúm không chỉ là hình thức giải trí mà còn là phương tiện giao lưu, thể hiện tình cảm, giáo dục đạo lý, và giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống của cư dân đảo Hà Nam.

5. **Ai có thể học và tham gia hát Đúm?**  
Mọi lứa tuổi trong cộng đồng đều có thể học và tham gia hát Đúm, đặc biệt là học sinh, thanh niên qua các câu lạc bộ và hoạt động văn hóa địa phương.

## Kết luận

- Hát Đúm là một loại hình dân ca truyền thống đặc sắc, phản ánh sâu sắc đời sống văn hóa và tinh thần của người dân đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh.  
- Thực trạng cho thấy sự mai một rõ rệt trong giới trẻ, với chỉ 1,03% học sinh biết hát, nhưng vẫn có tiềm năng phục hồi nhờ sự quan tâm của giáo viên và cộng đồng.  
- Luận văn đã phân tích chi tiết nội dung, nghệ thuật và mối quan hệ của hát Đúm với đời sống xã hội, góp phần làm rõ giá trị văn hóa truyền thống.  
- Đề xuất các giải pháp bảo tồn thiết thực, bao gồm xây dựng môi trường sinh hoạt văn hóa, hỗ trợ nghệ nhân, đưa hát Đúm vào giáo dục và tăng cường truyền thông.  
- Kêu gọi các cơ quan chức năng, nhà nghiên cứu, giáo viên và cộng đồng cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị hát Đúm, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung đề tài gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về đảo Hà Nam và hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh. Chƣơng 2: Hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh nhìn từ phƣơng diện nội dung. Chƣơng 3: Hát Đúm ở Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh nhìn từ phƣơng diện nghệ thuật. 10 NỘI DUNG Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ ĐẢO HÀ NAM VÀ HÁT ĐÚM Ở HÀ NAM, QUẢNG YÊN, QUẢNG NINH Hà Nam đƣợc biết đến là một trong những vùng đất thuộc thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh.

Nơi đây gắn với những chiến công lừng lẫy chống giặc ngoại xâm của dân nhân ta trên dòng sông Bạch Đằng lịch sử. Bên cạnh đó, Hà Nam còn đƣợc biết đến là một vùng đất giàu trị văn hóa dân gian truyền thống của thị xã Quảng Yên. Điều kiện tự nhiên, đời sống văn hóa cũng nhƣ các phong tục tập quán mang đặc trƣng của vùng cửa sông Bạch Đằng đã tạo cho nơi đây một nền văn hóa độc đáo và giàu giá trị với những câu hát Đúm trữ tình, đằm thắm. Vì vậy, nghiên cứu hát Đúm của ngƣời dân đảo Hà Nam, chúng tôi nhận thấy, việc tìm hiểu tổng quan về lịch sử hình thành, điều kiện tự nhiên - xã hội của địa phƣơng là điều cần thiết, bởi đó chính là nền tảng cho sự hình thành những câu hát Đúm cả về nội dung và nghệ thuật.

Tổng quan về đảo Hà Nam, Quảng Yên, Quảng Ninh 1. Lịch sử hình thành Hà Nam là vùng đất thuộc thị xã Quảng Yên nằm ở phía Đông Nam của tỉnh Quảng Ninh. Hà Nam xƣa là một vùng đất ở vùng cửa sông Bạch Đằng, chủ yếu là đất bãi triều do phù sa sông lắng đọng. Xƣa kia nơi đây chỉ có một số cƣ dân sinh sống bằng nghề chài lƣới ở khu vực Phong Cốc, Lƣu Khê, Quỳnh Biểu.

Khi các vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long về đây khai khẩn đất hoang mới hình thành nên đảo Hà Nam. Qua các nguồn tƣ liệu còn lƣu giữ đến ngày nay nhƣ văn bia, đại tự, bia ở đình Trung Bản (1592); bia Lập thiên trụ bi (1702) ghi chép chi tiết về lịch sử hình thành đảo Hà Nam. Năm 1434, tại vùng đất Kim Thoa (nay phƣờng Kim Liên - Hà Nội) có 17 vị Tiên Công gồm Vũ Song, Vũ Hồng Tiệm, Bùi Huy Ngoạn, Ngô Bách Đoan, Nguyễn Phúc Cốc, Nguyễn Phúc Thắng, Nguyễn phúc Vinh, Lê Khép, Lê Mở, Vũ Tam Tỉnh, Vũ Giai, Nguyễn Nghệ, Nguyễn Thực, Bùi 11 Bách Niên, Phạm Việt, Dƣơng Quang Tín, Dƣơng Quang Tấn đã cùng nhau tìm kiếm vùng đất mới. Họ xuôi theo dòng sông Nhị, sông Trì rồi sông Kinh Thầy, Đá Bạc.

và dừng thuyền ở cửa sông Bạch Đằng. Khi nghỉ ngơi, họ phát hiện ra nguồn nƣớc ngọt có thể sinh sống bởi vậy đã quyết định cùng nhau dừng chân và lập nên phƣờng Bồng Lƣu (sau gọi là Phong Lƣu). Sau này, thêm hai vị Tiên Công là Hoàng Lung, Hoàng Linh ( Hoàng Nông, Hoàng Nênh) quê vùng Trà Lũ (Nam Định ngày nay) cùng về đây tạo nên vùng đảo Hà Nam. Về sau, để tƣởng nhớ công lao to lớn đó, ngƣời dân trên đảo lập miếu thờ cúng và tôn xƣng họ là “Thập cửu Tiên Công”.

Hiện nay, cách vị trí miếu thờ hơn một nghìn mét có thể nhìn thấy dấu tích còn sót lại của hồ nƣớc (hay còn gọi là Hồ Mạch). Nơi đây là nơi dự trữ nguồn nƣớc cho ngƣời dân trên đảo mỗi khi khí hậu không đƣợc thuận hòa. Hiện nay, các cụ cao niên còn giữ gìn và phổ biến cho con cháu những câu hát về công lao dựng làng lập ấp, khai tên cho vùng đất Hà Nam xƣa kia: “Kể từ đời Lê Thái Tông Muôn dân tụ hội bệ rồng nguy nga ……………………………………… Lần theo sông Nhị, sông Trì Kinh Thầy, Đá Bạc xuống vùng An Bang Sông Rừng nước giặc gió Nam Nam biên Đằng hải, Bắc thành Tiên Sơn Hội phường bàn việc đặt tên Nhất hô bá ứng lập phường Bồng Lưu”….34] Nằm ở trung tâm của đảo Hà Nam chính là phƣờng Phong Cốc, cách thị xã Quảng Yên 5km về hƣớng Nam và đƣợc kết nối với trung tâm thị xã thông qua cầu sông Chanh. Phong Cốc tiếp giáp với phƣờng Yên Hải ở phía Tây, phƣờng Phong Hải và xã Liên Hòa ở phía Đông, xã Cẩm La ở phía Bắc và xã Liên Vị ở phía Nam nên sớm trở thành trung tâm giao lƣu buôn bán.

Nơi đây, trên dòng sông Bạch Đằng đã chứng kiến những chiến công vang dội của cha 12 ông từ ngàn xƣa trong cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ bờ cõi dân tộc. Sông Chanh có chiều dài khoảng 15km và chia thị xã Quảng Yên thành hai khu vực Hà Bắc và Hà Nam cùng phát triển kinh tế, đóng góp quan trọng cho sự phát triển đời sống của cƣ dân trên đảo. Hiện nay, Hà Nam ngày càng phát triển và trú trọng việc giữ gìn và bảo tồn các giá trị truyền thống về văn hóa, lịch sử, phong tục tập quán… nhằm phát triển du lịch văn hóa của thị xã Quảng Yên. Đặc điểm tự nhiên Địa hình Hà Nam do trƣớc kia là một đƣợng đất cao đƣợc phù sa sông lắng đọng, bởi vậy địa hình nơi đây thấp hơn mực nƣớc biển.

Phía Đông đến Đông Nam là cửa sông Chanh hƣớng ra biển. Phía Nam và Tây Nam giáp huyện đảo Cát Hải. Phía Bắc đến Đông Bắc giáp với thị xã Quảng Yên. Phía Tây giáp bãi đầm Nhà Mạc và phía Tây Bắc giáp với địa phận Thủy Nguyên, Hải Phòng.

Bao quanh đảo là dòng sông Chanh và cuối cùng đổ ra biển Đông. Bị chia cắt bởi dòng sông Bạch Đằng lịch sử nên địa hình hai bên bờ sông có sự khác nhau rõ rệt. Nếu địa hình Hà Bắc chủ yếu là các đồi núi thấp xen kẽ với đồng bằng nhỏ hẹp thì khu vực Hà Nam là đất bãi triều có nền đất thấp dƣới mức triều cƣờng. Hằng năm, cƣ dân Hà Nam chịu nhiều ảnh hƣởng của bão lũ, triều cƣờng, hạn hán, bởi vậy họ đúc rút đƣợc nhiều kinh nghiệm quý báu để trống chọi với thiên tai.

Ngoài ra, để thích nghi với điều kiện tự nhiên ngƣời dân Hà Nam rất thạo nghề sông nƣớc. Hầu hết, cƣ dân sinh sống bằng nghề đi biển, khai thác thủy sản. Họ có thể tham gia vào các ngƣ trƣờng lớn nhƣ Cô Tô, Bạch Long Vĩ, Cát Bà… Bên cạnh đó, phần bãi bồi ở cửa sông, ven biển chủ yếu là nƣớc mặn đƣợc sử dụng để nuôi trồng thủy sản và rừng ngập mặn đem lại nguồn lợi lớn cho ngƣời dân nơi đây. Địa hình ở Hà Nam chủ yếu là đất bãi bồi ven sông ven biển, ngƣời dân sinh sống và làm ăn chủ yếu dọc bãi bồi nên đã ảnh hƣởng trực tiếp đến phƣơng thức canh tác, lập làng lập xóm.

Họ cải tạo đất để canh tác và sản xuất 13 bằng cách khoanh vùng đắp thành bờ rồi dùng nƣớc mƣa để “thau chua rửa mặn”. Cùng với đó, họ sử dụng các loại lá cây có sẵn nhƣ lá mắm, lá vẹt để tạo độ mùn cho đất. Công việc đòi hỏi sự cần cù, kiên trì và tỉ mỉ đã hình thành cho những con ngƣời nơi đây đức tính chăm chỉ, chịu thƣơng chịu khó. Sống và gắn bó với vùng sông nƣớc nên ngƣời dân nơi đây chủ yếu là làm ruộng và đánh bắt hải sản.

Khí hậu nơi đây có đặc trƣng của một vùng ven biển Việt Nam, mùa đông thì lạnh giá, khô cằn; mùa hè thì nóng ẩm, mƣa nhiều với hai mùa rõ rệt thuận lợi cho cây trồng phát triển. Không những vậy còn bổ sung cho nơi đây nguồn nƣớc ngầm phong phú cùng với hồ Yên Lập cung cấp nƣớc cho việc sản xuất và sinh hoạt của cƣ dân nơi đây. Đặc điểm văn hóa, xã hội Hà Nam là vùng đất giàu giá trị về văn hóa cũng nhƣ phong tục, tập quán, lễ hội. Văn hóa theo định nghĩa của UNESCO “là tổng thể phức hợp của những đặc tính tinh thần, vật chất, trí tuệ và tình cảm nổi trội giúp xác định một xã hội hoặc nhóm xã hội.

Nó không chỉ bao gồm nghệ thuật và văn chương mà còn cả cách thức sống, các quyền cơ bản của con người, các hệ thống giá trị, các truyền thống và đức tin”. Văn hóa đã tạo nên dấu ấn riêng của mỗi cộng đồng dân tộc. Ở đó, không có nền văn hóa lớn hay nhỏ mà mỗi nền văn hóa đều nhƣ dòng suối tƣơi mát nuôi dƣỡng tâm hồn con ngƣời thêm yêu và tự hào về mảnh đất quê hƣơng nơi mình đã sinh ra và lớn lên. Trong suốt chiều dài lịch sử, ngƣời dân Hà Nam nói riêng, thị xã Quảng Yên nói chung tự hào vì có dòng sông Bạch Đằng lịch sử - nơi ba lần đánh tan quân xâm lƣợc phƣơng Bắc.

Đó là trận Ngô Quyền đại phá quân Nam Hán năm 938, vua Lê Đại Hành chiến thắng quân Tống xâm lƣợc năm 981 và trận đại thắng quân Mông Nguyên xâm lƣợc năm 1288 của vị tƣớng tài ba Trần Hƣng Đạo. Trong hai cuộc kháng chiến trƣờng kì chống lại thực dân Pháp và đế quốc Mĩ, nhân dân Hà Nam cũng quyết tâm và hăng say chiến đấu, đóng góp sức ngƣời sức của cho mục đích chiến đấu cao cả của dân tộc. Những lớp thanh 14 niên “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai” sôi nổi tham gia vào đoàn tàu Không số, chiến công của ngƣời anh hùng Nguyễn Công Bao của đoàn 10 đặc công Rừng Sác tiêu hủy kho xăng Nhà Bè… Có thể nói, trong không khí cách mạng chung của cả nƣớc, Hà Nam cũng phát huy mạnh mẽ truyền thống yêu nƣớc ngàn đời. Không chỉ giàu truyền thống cách mạng, Hà Nam còn lƣu giữ hơn 200 di tích lịch sử văn hóa, từ đƣờng của các dòng họ đƣợc xây dựng từ thế kỉ XV đến thế kỉ XX.

Từ đƣờng thờ thủy tổ và các thế tổ có truyền thống hiếu học. Nhiều di tích đƣợc xếp hạng cấp quốc gia và các hiện vật nhƣ sắc phong, tƣợng thờ, chuông đồng, câu đối đại tự đƣợc viết bằng chữ Hán, chữ Nôm. Đó là kho tàng văn hóa dồi dào và phong phú cho việc nghiên cứu và tìm hiểu về mảnh đất và con ngƣời nơi đây. Đảo Hà Nam còn lƣu giữ nhiều tập tục tang ma, cƣới xin, hội hè và các phong tục tập quán truyền thống xƣa.

Hằng năm, vào mỗi dịp đầu xuân, ngƣời dân nơi đây thƣờng ghé thăm các đình, chùa để cầu cho một năm thuận buồm xuôi gió. Ngoài ra, các lễ hội diễn ra trong năm tạo nên sự cố kết cộng đồng làng xã vô cùng bền chặt và gắn bó, họ giúp đỡ nhau trong tất cả mọi công việc lớn của gia đình.