Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ BẢO TÀNG HỒ CHÍ MINH - CHI NHÁNH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1. Một số khái niệm liên quan đến đề tài *Bảo tàng Bảo tàng là một thiết chế văn hóa, mặc dù nội hàm không rộng như khái niệm văn hóa, nhưng có rất nhiều định nghĩa khác nhau về bảo tàng. Trên thế giới, mỗi quốc gia đều có những định nghĩa riêng về bảo tàng. Sự thống nhất một định nghĩa chung về bảo tàng đã được Hội đồng Bảo tàng Quốc tế ICOM (The International Council of Museums) xây dựng và liên tục sửa đổi phù hợp với bối cảnh và sự phát triển của xã hội.
Theo Hội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM) định nghĩa: “Bảo tàng là một cơ quan tổ chức không lợi nhuận, tồn tại lâu dài để phục vụ cho sự phát triển của xã hội, mở rộng đón công chúng. Bảo tàng thu nhận, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày và tuyên truyền nhằm mục đích giáo dục, học tập và thưởng thức. Bảo tàng là một bằng chứng xác thực về con người và môi trường xung quanh con người” Ở Việt Nam, theo Luật Di sản văn hóa (sửa đổi, bổ sung năm 2009) định nghĩa về bảo tàng như sau: “Bảo tàng là thiết chế văn hóa có chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa, bằng chứng vật chất về thiên nhiên, con người, môi trường sống của con người, nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, học tập, tham quan và hưởng thụ văn hóa của công chúng”.35-62] * Bảo tàng lưu niệm “Bảo tàng lưu niệm là một khái niệm rộng dùng để chỉ những bảo tàng có tính chất tiểu sử nhân vật lịch sử vĩ đại (về chính trị, quân sự, khoa học, 12 văn học, nghệ thuật …) hay sự kiện lịch sử nổi tiếng hoặc những nhà, phòng, địa điểm có liên quan đến cuộc sống và sự nghiệp của một nhân vật lịch sử vĩ đại hoặc những nơi đã diễn ra sự kiện lịch sử nổi tiếng. Nhằm lưu giữ trong lòng nhân dân những sự kiện lịch sử hoặc công trạng của những nhà hoạt động xuất sắc trên các lĩnh vực của đời sống xã hội” [26, tr.255-256] * Đặc trưng của bảo tàng lưu niệm Đặc trưng của bảo tàng lưu niệm tức là tìm những dấu hiệu, những đặc điểm riêng biệt để phân biệt bảo tàng lưu niệm với cơ quan văn hóa khác.
Vì vậy, hiện vật của bảo tàng lưu niệm được các nhà bảo tàng học chia thành 3 loại như sau: - Hiện vật gốc có xuất xứ lưu niệm (còn gọi là “hiện vật lưu niệm”, “hiện vật có nguồn gốc lưu niệm”). Đây là hiện vật gốc quan trọng nhất của kho bảo tàng lưu niệm, bao gồm những tài liệu hiện vật gốc có liên quan trực tiếp đến sự kiện lịch sử trọng đại, hay cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân như: Đồ đạc, đồ dùng, những kỷ vật riêng, sách vở, bút tích các công trình nghiên cứu, tác phẩm sáng tác… của danh nhân đã sống và làm việc trong nhà hoặc nơi diễn ra sự kiện lịch sử.276-278] - Hiện vật gốc không có xuất xứ lưu niệm (còn được gọi là hiện vật đồng thời, “hiện vật gốc đồng thời cùng kiểu của thời đại đó”, “hiện vật gốc đồng thời - cùng kiểu”) … Khi sử dụng hiện vật gốc đồng thời - cùng kiểu phải tiến hành nghiên cứu xác minh những thông tin về đặc điểm bên ngoài của chúng như: Cùng loại, cùng kiểu, cùng thời đại với hiện vật gốc lưu niệm, phải xem xét cả kích thước, hình dáng và chất liệu của chúng, vì nó chỉ giống hiện vật gốc lưu niệm ở cái “bề ngoài” mà thôi. - Hiện vật làm lại khoa học - chính xác từ hiện vật gốc (còn gọi là hiện vật khoa học bổ trợ, hiện vật phục chế). Trong những trường hợp thật cần thiết trong trưng bày, bảo tàng lưu niệm có thể dùng hiện vật làm lại, khoa 13 học - chính xác hay còn gọi là hiện vật phục chế.
Muốn phục chế hiện vật, đòi hỏi phải tuân theo những quy định của Luật Di sản văn hóa: “Có mục đích rõ ràng; có bản gốc để đối chiếu; có dấu hiệu riêng để phân biệt với bản gốc; có sự đồng ý của chủ sở hữu di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia; có giấy phép của cơ quan nhà nước, có thẩm quyền về văn hóa thông tin”. * Hiện vật bảo tàng Theo Điều 3 Quy chế kiểm kê hiện vật bảo tàng ban hành kèm theo Quyết định số 70/2006/QĐ-BVHTT, ngày 15 tháng 9 năm 2006 của Bộ Văn hóa - Thông tin: “Hiện vật bảo tàng là di sản văn hóa gồm di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia, các tư liệu về di sản văn hóa phi vật thể đã được vật thể hóa và các mẫu vật tự nhiên, thuộc đối tượng nghiên cứu, sưu tầm, trưng bày, giới thiệu phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và loại hình bảo tàng”. [13] Từ những nghiên cứu trên, có thể đưa ra kết luận về hiện vật bảo tàng như sau: “Hiện vật bảo tàng chính là nguồn sử liệu gốc quan trọng hàm chứa các thông tin gốc về lịch sử xã hội, tự nhiên và con người, nó đã trải qua một quy trình xử lý của khoa học bảo tàng”.158] * Thuộc tính của hiện vật bảo tàng Hiện vật bảo tàng là những vật thể phản ánh và minh chứng cho các sự kiện lịch sử của một dân tộc, một địa phương, về cuộc đời và sự nghiệp của một danh nhân, về một trường phái văn học nghệ thuật, một ngành cụ thể, hay là các mẫu vật thiên nhiên có khả năng khái quát về quá trình phát triển và giải thích các hiện tượng thiên nhiên…. Mặc dù nó rất đa dạng và phong phú về loại hình, nhưng nó vẫn có những thuộc tính chung thể hiện bản chất của hiện vật bảo tàng đó là các thuộc tính sau: [27, tr.158-163] - Thuộc tính thông tin gốc: Là thuộc tính cơ bản quan trọng nhất của hiện vật bảo tàng và chính nó chi phối các thuộc tính khác.
Đây cũng là tiêu chuẩn để phân biệt hiện vật đó có phải là hiện vật bảo tàng hay không. Chính 14 là nhờ thuộc tính nguyên gốc, tính xác thực của tư liệu gốc, cung cấp những thông tin chính xác về các sự kiện lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc nghệ thuật, v. Những lượng thông tin khai thác được là thông qua những đặc điểm biểu hiện ra bên ngoài như: Hình dáng, chất liệu, kỹ thuật chế tác, thời gian, không gian, tác giả (nhân chứng hay vật cùng tồn tại có liên quan tới nó), môi trường xã hội, nguồn gốc, công dụng, chức năng, ký hiệu, hình ảnh miêu tả, âm thanh, v.v… và đặc biệt là nội dung lịch sử ẩn chứa bên trong hiện vật. - Thuộc tính biểu cảm: Thuộc tính này được xác định bởi sự thể hiện tương quan giữa vật chất (tính vật chất) của tư liệu gốc và nội dung thực của nó.
Chính nội dung của tư liệu, hiện vật bảo tàng được khám phá đã toát lên giá trị lịch sử văn hóa, khoa học, ký ức, sự quý hiếm, lạ mà con người không thể thấy ở nơi nào khác ngoài hiện vật bảo tàng và nó sẽ tiếp tục được nghiên cứu, khám phá và sử dụng với vốn tri thức của con người không những trong hiện tại, mà cả trong tương lai. Chính tính vật thật và nội dung thông tin của hiện vật bảo tàng đã gây xúc động mạnh đến khách tham quan và các nhà nghiên cứu. Trong đó, những hiện vật bảo tàng có tính lưu niệm gắn với cuộc đời và sự nghiệp của các vĩ nhân, các sự kiện đều có những tình tiết gây xúc động mạnh đến người xem. Những tài liệu, hiện vật lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh như: Chiếc vali mây, đôi dép cao su, chiếc áo kaki, máy chữ… là những hiện vật gây xúc động đến trái tim, khối óc các nhà nghiên cứu, những hiện vật đó cho thấy cuộc sống giản dị và sự hy sinh to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước.
- Thuộc tính hấp dẫn: Thể hiện ở nội dung thông tin và đặc điểm ngoại hình, sự quý hiếm của hiện vật, sưu tập lôi cuốn người xem bởi những dấu hiệu của hiện vật như: Hình dáng không bình thường, màu sắc, kích thước, âm thanh, những ký hiệu đặc biệt, … Song không phải hiện vật nào cũng thể 15 hiện các thuộc tính giống nhau, mà mức độ thể hiện của các thuộc tính ở mỗi loại hiện vật bảo tàng có sự khác nhau. - Thuộc tính có khả năng bảo quản lâu dài: Để thực hiện tốt vai trò chức năng của mình, hiện vật bảo tàng phải được gìn giữ lâu dài để phục vụ nghiên cứu khoa học trong tương lai. Đối với khoa học, hiện vật bảo tàng là những thông tin gốc có vị trí, vai trò quan trọng đối với công tác nghiên cứu khoa học và giáo dục, phổ biến tri thức cho công chúng. Vì vậy, hiện vật bảo tàng cần phải được bảo quản lâu dài, vĩnh viễn.
Khả năng bảo quản lâu dài của hiện vật bảo tàng đã trở thành thuộc tính không thể thiếu đối với tất cả các loại hình hiện vật bảo tàng. Mặt khác, một hiện vật hay một sưu tập hiện vật khi đưa về bảo tàng phải được tạo mọi điều kiện cần thiết để bảo quản, bảo vệ an toàn và kéo dài tuổi thọ cho chúng. Muốn làm tốt công tác tư liệu hóa hiện vật bảo tàng về mặt pháp lý thì bảo tàng phải tiến hành lập hồ sơ khoa học cho từng hiện vật; đăng ký hiện vật vào Sổ đăng ký hiện vật bảo tàng, phân loại và sử dụng các trang thiết bị khoa học, các phương pháp bảo quản phù hợp với từng loại hiện vật. Như vậy, hiện vật bảo tàng có nhiều loại và nhiều dạng khác nhau nhưng đều phải có bốn thuộc tính trên và phải có giá trị bảo tàng.
Giá trị của hiện vật bảo tàng được quy định bởi hai yếu tố: Giá trị bảo tàng và chất liệu tạo nên hiện vật, trong đó giá trị bảo tàng quan trọng hơn. * Sưu tầm hiện vật Bảo tàng Sưu tầm hiện vật là công tác nghiệp vụ cơ bản mà bảo tàng căn cứ vào nhu cầu của tính chất và đặc điểm của mình, thông qua mọi con đường để không ngừng bổ sung di vật văn hóa hoặc tiêu bản một cách có mục đích. Hiện vật gốc là cơ sở vật chất đối với các hoạt động nghiệp vụ bảo tàng, các hoạt động giáo dục và phục vụ xã hội, trưng bày, nghiên cứu, biên 16 tập xuất bản phẩm… đều không thể tách rời hiện vật.