CHƯƠNG I : KHÁI QUÁT VỀ LOẠI HÌNH NGHỆ THUẬT MÚA RỐI 1. Nghệ thuật múa rối 1.1 Lịch sử hình thành Múa rối tồn tại ở Việt Nam cho đến nay trên dưới 1000 năm, nó phát triển mạnh nhất vào thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XII). Hiện vẫn chưa có một tư liệu nào chứng minh được nguồn gốc xuất xứ ra đời của nghệ thuật múa rối. Duy nhất hiện còn lưu trên Bia “Sùng Thiện Diên linh tự tháp” có niên hiệu Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121) thời Lý Nhân Tông, có ghi trò múa rối nước biểu diễn mừng thọ Nhà vua.
Điều đó chứng tỏ rằng nghệ thuật múa rối dân gian Việt Nam đã được hình thành từ bao đời nay, được lưu truyền tồn tại và ngày càng phát triển với nhiều thể loại như: Rối tay, rối que, rối dây, rối nhà mồ,rối mặt nạ,rối diều sáo, rối đồ chơi, rối sao, rối bóng,… đặc biệt là múa rối nước. Nội dung trong tích, trò, vở diễn mang tính chất mua vui, giải trí, gây cười, hóm hỉnh, hài hước, châm biếm,… Hoạt động của múa rối dân gian Việt Nam, gắn liền với tín ngưỡng làng xã, một mặt để lễ bái thờ cúng thần linh – Thần Thành Hoàng mặt khác để góp vui cho khách trảy hội,…Những người tham gia trong phường rối là các nghệ nhân nghiệp dư, họ là những nông dân, thợ thủ công vào thời vụ thì cấy cày, làm đủ nghề kiếm sống, lúc nông nhàn thì tham gia các sinh hoạt nghệ thuật, mỗi phường có một người đứng đầu gọi là ông Trùm. Ông Trùm tụ tập mọi người (họ là những người tình nguyện) cùng trao đổi, sáng tác và tập luyện các tiết mục, thống nhất biểu diễn một số trò,tích theo yêu cầu. Đó là những Phường rối, gánh rối dân gian được nhân dân thành lập và trân trọng gìn giữ lưu truyền đến ngày nay.
Tiếp thu vốn nghệ thuật truyền thống, những người hoạt động trong lĩnh vực này đã dành tâm sức, đầu tư, để phát triển hơn lên nhưng không mất đi cái gốc truyền thống dân tộc.2 Giá trị của nghệ thuật múa rối Giá trị nhậnthức Múa rối là những bức tranh phản ánh chân thực về cuộc sống của những người nông dân trong sinh hoạt đời thường, từ đó, chúng ta nhận thức được mối Sinh viên: La Quang Vũ - VH1801 4 Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với thế giới thiên nhiên, hiểu được lao động, sinh hoạt, khát vọng và ước mơ về cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người nông dân vùng châu thổ sông Hồng trong tiến trình phát triển của lịch sử. Múa rối vùng châu thổ sông Hồng mang giá trị cộng cảm, công mệnh của văn hóa cộng đồng, được cộng đồng nuôi dưỡng, gìn giữ và phát triển. Múa rối trong lễ hội cũng hướng tới mục đích phản ánh nội dung, ý nghĩa, giúp nhận thức rõ giá trị văn hóa ẩn sâu trong đời sống tâm linh của mỗi cư dân nông nghiệp lúa nước. Mặc dù quân rối là sáng tạo của người thợ thủ công làm chùa, tạc tượng.
Tuy nhiên, các trò diễn của Rối không bị ảnh hưởng trực tiếp từ tôn giáo, tư tưởng chính trị. Hiện thực cuộc sống ở Múa rối được nghệ nhân phản ánh không bằng tư duy hiện thực mà bằng tư duy lãng mạn – dân gian. Ta thấy một thế giới mà ở đó, người nông dân là một tạo hóa tạo ra một thế giới của riêng mình, làm cho quân rối - bất động vật trở thành một sinh thể, sống trong một thế giới hòa bình, tự do, tự sáng tạo và không bị lệ thuộc, không có quyền lực của Vua chúa, không có giáo huấn của đạo, mà Tễu là nhân vật điển hình. Giá trị giáodục Múa rối nước giáo dục thiên nhiên, yêu quê hương, yêu đất nước và tinh thần tự hào dân tộc, cố kết cộng đồng trong sự nghiệp “chống thiên tai địch họa, chống ngoại xâm” để hướng tới cái đẹp “tình làng nghĩa xóm” trong văn hóa làng vùng châu thổ sông Hồng.
Giống với Chèo, Múa rối cũng là sự thể hiện một phần của văn hoá đạo đức Việt Nam. Tuy nhiên, những nguyên tắc - tấm gương đạo đức mà Chèo thể hiện chịu ảnh hưởng khá nhiều của Nho giáo, coi những “tam cương”, “ngũ thường” như nguyên lý bất khả xâm phạm, bắt con người phải từ bỏ những ham muốn riêng tư. Ngược lại, tính khuyến giáo đạo đức trong Múa rối tồn tại ở dạng giản dị, hồn nhiên, rõ ràng và nhân văn, gieo vào lòng người tình yêu thương con người, đồng loại, khơi gợi những ước mơ, khát vọng cao cả, nâng tâm hồn, giá trị tinh thần của con người, đưa con người vươn tới quyền dân chủ, làm chủ cuộc sống, làm chủ thiênnhiên. Có lẽ, chính những thông điệp mang lại sự nhân văn làm cho nghệ thuật Múa rối trở nên mang tính nhân loại Giá trị giảitrí Sinh viên: La Quang Vũ - VH1801 5 Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng Rối Việt Nam thuở ban đầu ra đời thuần tuý chỉ vì mục đích giải trí, bằng những nội dung mang nặng tình yêu thiết tha với cuộc sống, và thấm đẫm tinh thần lạc quan của người nông dân vùng Châu thổ sông Hồng, đã góp phần đáng kể vào đời sống văn hóa tinh thần vui tươi lành mạnh ở khắp mọinơi.
Giá trị giải trí của Múa rối Việt Nam còn thể hiện ở sự sáng tạo thăng hoa của các nghệ nhân thủ công trong làng đã sáng tạo ra những trò diễn mới, độc đáo cho chính cộng đồng mình. Giá trị giải trí của nghệ thuật Múa rối không chỉ dừng lại ở việc thỏa mãn những thích thú cá nhân thuần túy, mà thông qua giải trí, con người được khơi dậy, kích thích phát tiềm ẩn bên trong, tạo điều kiện cho sự phát triển những khả năng sáng tạo toàn diện của con người ngay trong quá trình giải trí. Giá trị thẩmmỹ Khác với các loại hình nghệ thuật khác, sức hấp dẫn, lôi cuốn người xem thường thông qua kịch bản, ngôn ngữ văn học, và thể hiện bằng nghệ thuật diễn xuất của người diễn viên. Còn ở Múa rối, sức hấp dẫn chính ở hành động của conrối.
Múa rối Việt Nam là một văn phạm thị giác được viết ra bởi những nhận thức tinh nhạy của con người, làm nên đặc trưng của Múa rối khác với các nghệ thuật khác. Rối có thể đến với những cộng đồng người ở khắp nơi trên thế giới, thuộc những nền văn hóa khác nhau, những ngôn ngữ khácnhau. Nghệ thuật của Múa rối thể hiện từ tính kỳ, nghịch thường và cười - vui. Đây chính là biểu hiện cao nhất ở cái đẹp của nghệ thuật Múa rối thể hiện ở độ khó, độ phức tạp, độ thể hiện tính kỳ - cười vui trong trò diễn, kỹ thuật điều khiển quânrối.
Giá trị thẩm mỹ của Múa rối thể hiện rất rõ ở những dấu ấn địa phương, từ quân rối, kỹ thuật máy, kỹ thuật điều khiển, hay cùng một trò diễn giống nhau, nhưng mỗi phường, mỗi địa phương thể hiện có khác nhau. làm nên các tiểu vùng khác nhau trong văn hóa Châu thổ sôngHồng. Múa rối vùng Châu thổ sông Hồng mang tính nguyên hợp cao, vì nó kế thừa được giá trị văn hóa, văn minh lúa nước của người Việt vùng châu thổ sông Hồng. Hành động đẩy thuyền, kéo thuyền của người Việt xưa trong các cuộc đua thuyền tại lễ hội chẳng khác nào hành động đẩy sào, kéo dây trong Múa rối nước.
Giá trị này làm nên giá trị thẩm mỹ của Múa rối , của nghệ thuật dân gian ViệtNam. Sinh viên: La Quang Vũ - VH1801 6 Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng 2. Phân loại Các loại hình múa rồi gồm có : Rối nước Rối cạn Rối dây Rối đội lốt Rối que Rối bóng Sinh viên: La Quang Vũ - VH1801 7 Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng CHƯƠNG II. ĐOÀN NGHỆ THUẬT MÚA RỐI HẢI PHÒNG VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT MÚA RỐI DÂN GIAN VỚI HOẠT ĐỘNG DU LỊCH I.
Giới thiệu chung về đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng 1.1 Địa chỉ Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng nằm tại địa hỉ 274 Lê Lợi quận Ngô Quyền thành phố Hải Phòng. Facebook : Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng. Giấy phép kinh doanh : 0200992344 được cấp bởi sở Kế hoạch và Đầu tư của TP Hải Phòng được cấp lần đầu vào ngày 14/10/2009. Đoàn nghệ thuật múa rối là một trong những đoàn biểu diễn nghệ thuật của sở Văn Hóa – Thể Thao của Tp Hải Phòng .2 Ngành nghề kinh doanh Hoạt động nghệ thuật , sáng tác biểu diễn và lưu diễn nước ngoài .3 Quá trình hình thành và phát triển Đoàn Nghệ thuật múa rối Hải Phòng là đoàn nghệ thuật dân tộc chuyên nghiệp của thành phố Hải Phòng được thành lập năm 1968 với mục đích bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này.
Qua hơn bốn mươi năm xây dựng và phát triển, Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng đã làm sống lại và phát triển thành công, đưa nghệ thuật múa rối, đặc biệt là múa rối nước, trở thành một trong những bộ môn nghệ thuật dân gian hấp dẫn phục vụ đời sống văn hóa của nhân dân và giới thiệu bộ môn văn hóa dân gian độc đáo của Việt Nam đến với thế giới. Năm 1992 : Lưu diễn tại Hoa Kỳ Năm 1995 : Lưu diễn tại Cộng hòa Pháp Năm 2007 : Tham dự Liên hoan Sân khấu múa rối thế giới lần thứ XVI tại Israel Năm 2008 : Tham gia lưu diễn tại Iran Năm 2008 : Lưu diễn tại Cộng hòa Pháp Năm 2009 : Lưu diễn tại Hàn Quốc Sinh viên: La Quang Vũ - VH1801 8 Khóa luận tốt nghiệp Trường Đại học Dân Lập Hải Phòng 1.4 Vị thế trong ngành Là một trong những đoàn nghệ thuật được đông đảo khán giả đón xem nhiều nhất chiếm vị thế cao trong ngành Nghệ thuật của Sở Văn hóa – Thể Thao TP Hải Phòng. Với bề dày kinh nghiệm và sự chuyên nghiệp trong hoạt động biểu diễn nghệ thuật múa rối, đoàn đã tổ chức nhiều chương trình lưu diễn tới khắp các địa bàn trên mọi miền tổ quốc.Sự đặc sắc của bộ môn nghệ thuật múa rối và uy tín chuyên môn đã giúp Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng được mời tham gia nhiều chương trình biểu diễn giao lưu nghệ thuật quốc tế.Các chương trình biểu diễn của đoàn đã để lại sự mến mộ sâu sắc trong lòng khán giả.Đoàn nghệ thuật múa rối Hải Phòng đã đạt được nhiều giải thưởng lớn qua các Hội diễn nghệ thuật sân khấu múa rối chuyên nghiệp toàn quốc.
