Chương 1: LÝ LUẬN VE THE LOẠI NHẬT KÝ - NHẬT KÝ CHIEN TRANH “Van học là tam gương phản chiếu hiện thực đời sống” dưới nhiều góc độ khác nhau, khai thác triệt để mọi khía cạnh của cuộc sống cũng như các cung bậc cảm xúc của thế giới tâm hồn con người. Dé có thé hoàn thành tốt sứ mạng của mình, làm nên những “bông hồng vàng” kết tỉnh những nét đặc sắc nhất của hiện thực đời sống, văn học nghệ thuật không chỉ mang đến cho người yêu văn chương một cách nhìn mà phản ánh cuộc sống đa dạng với nhiều thê loại văn học phong phú: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch. Mỗi thé loại lại có thế mạnh riêng, làm nên sức hấp dẫn của văn chương từ muôn đời nay. Nếu như tiêu thuyết là thé loại “dài hoi” với dung lượng lớn về nhân vật, cốt truyện, phạm vi phản ánh.
thì truyện ngắn lại là những “lát cắt” của cuộc sống, những khoảnh khắc chớp bắt những tinh tuý của hiện thực đời song; thơ lại thiên về dòng tâm tình, thé hiện thế giới tâm hồn con người với nhạc điệu, van, nhịp. Nhật ký cũng là một loại hình văn học có sức thu hút lớn đối với nhà văn cũng như độc giả. Là một biến thể của loại hình ký, nhật ký nói chung và nhật ký chiến tranh nói riêng đều mang những nét đặc điểm chung của thể loại, đồng thời lại có nét riêng không thể trộn lẫn, góp phần làm nên sự phong phú của văn chương nghệ thuật.1 VẺ THẺ LOẠI NHẬT KÝ 1. Định nghĩa nhật ký Theo Tir điển thuật ngữ văn học [44] thì nhật ký “là một thé loại thuộc loại hình ký”, là một dạng biến thể của ký hiện đại.
So với các thể loại khác Tran Thị Vân, Cao học Văn K51 8 Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một SỐ tác phẩm tiêu biểu như tiêu thuyết, thơ. thì ký xuất hiện muộn hon, tận đến thế kỷ XVIII khi có su gia tang chú ý dén thé giới nội tam cua con người, khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì thể loại này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triển cực thịnh vào thế kỷ XIX. Ở Việt Nam chúng ta, thể ký cũng ra đời muộn, có thé lay điểm mốc cho sự xuất hiện của thể loại này là thời Lý - Trần voi Vai trung tuỳ bút và Thượng kinh ký sự. Cũng giỗng như phương Tây, ở Việt Nam ký cũng được coi là thể loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật.
Qua nhiều giai đoạn lịch sử, ký cũng có những biến thé cho phù hợp với xu thé phát triển của văn học. Nhật ký chính là một dạng biến thé của ký hiện đại bên cạnh hồi ký, tuỳ bút, tản văn, phóng sự. Từ điển văn học (bộ mới) [45] định nghĩa nhật ký là “Loại văn ghi chép sinh hoạt thường ngày. Trong văn học, nhật ký là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, đưới dang những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng (.) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm; nó ít hồi cố; được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận” [45, tr 1257].
Tir điển thuật ngữ văn hoc cũng coi nhật ký là “một thể loại thuộc loại hình ký” hay “là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến” [44, tr 204]. Giáo trình Lý luận văn học, tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học do Trần Đình Sử chủ biên [60] thì định nghĩa như sau: “Nhật ký là thể loại ký ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử và thời đại của người viết” [60, tr 261]. Như vậy, có thể nói răng, nhật ký chính là những ghi chép của cá nhân về những sự kiện, những cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày hay trong thời điểm gần. Tran Thị Vân, Cao học Văn K51 9 Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một SỐ tác phẩm tiêu biểu Về phân loại, tuỳ vào tính chất, mục đích mà người ta phân loại theo những thể khác nhau của nhật ký, rõ ràng nhất là sự phân chia nhật ký văn học và nhật ký ngoài văn học.
Các loại nhật ký ngoài văn học như: nhật ký riêng tư, nhật ký khoa học, nhật ký công tác. không nhằm công bố rộng rãi, chỉ viết dành cho cá nhân mình; đơn thuần chỉ ghi chép lại những sự việc xảy ra với cá nhân mình chứ không quan tâm đến những vấn đề, những sự kiện có ý nghĩa xã hội rộng lớn, ý nghĩa nhân bản. Vì thế, nhật ký ngoài văn học thường không thu hút được sự quan tâm của đông đảo người tiếp nhận cũng như giới nghiên cứu văn học, không có tầm ảnh hưởng lớn. Còn nhật ký văn học thường hướng tới các chủ đề nhất định và có sự ưu tiên chú ý đến thế giới nội tâm của tác giả hoặc nhân vật trước những sự kiện lớn có ý nghĩa không chỉ với cá nhân mà còn là mối quan tâm của toàn xã hội; nhật ký văn học thường được viết ra nhằm hướng tới đông đảo công chúng.
Bên cạnh đó có những cuốn nhật ký riêng tư viết không nhằm làm văn, không hướng tới đông đảo công chúng và không chủ định xây dựng hình tượng văn học song khi nó “thé hiện được một thé giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình của cá nhân, tác giả giúp người đọc nhìn thay những van dé xã hội trọng đại” thì nó đã mang trong mình phâm chất văn học.2 Một vài đặc điểm của thể loại nhật ký Là một biến thé của ký, nhật ký mang những nét đặc điểm chung nhất của ký, đồng thời lại có điểm riêng biệt, làm nên sức thu hút riêng của thê loại. Với thé ky T— thể loại được coi là “sự can dự trực tiếp của nghệ thuật vào đời sống xã hội” với đặc điểm nỗi bật là việc ghi chép sự việc, thì tính xác thực của việc ghi chép được xem là đặc trưng quan trọng nhất của thê loại. Nhật ký cũng vậy. Cho dù là nhật ký văn học hay các loại nhật ký ngoài văn học thì đều coi trọng tính chân thực, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép Tran Thị Vân, Cao học Văn K51 10 Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một SỐ tác phẩm tiêu biểu lại, vì một cuốn nhật ký trước hết chính là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, đã thể nghiệm qua.
Với các thé loại nhật ký ngoài văn học thì tính xác thực là yếu tố quan trọng hàng đầu, ví dụ như một cuốn nhật ký công tác hay nhật ký khoa học thì yếu tố chính xác luôn phải được đặt lên hàng dau; hay với nhật ký riêng tư thì đó chính là sự bí mật, chỉ giao lưu với bản thân, không hướng tới một đối tượng nào khác nên những gì viết ra luôn chân thực. Còn với nhật ký văn học, để có thê mang tính đại diện cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì bản thân việc ghi chép phải chân thực thì mới có sức thu hút độc giả. Như nhật ký Ở rừng của Nam Cao là sự ghi chép chân thực những ngày tháng gian khổ mà day ý nghĩa trong ngày đầu hoạt động cách mạng của nhà văn, đó cũng là những vat vả gian khô của tất cả văn nghệ sỹ trong ngày đầu “nhận đường”. Nếu không chân thực và không mang tính bao quát được hoàn cảnh cũng như tư tưởng của những văn nghệ sỹ thời đó thì tác phẩm chắc han đã không được chào đón nồng nhiệt như vậy.
Hay tập Nhật ký trong tù của Bác Hồ kính yêu cho chúng ta cái nhìn hết sức chân thực về những vat vả, thiếu thốn, khổ sở trong tù; đồng thời lại toát lên tinh thần lạc quan, yêu đời phơi phới và giọng thơ pha chút châm biém hóm hinh nên thu hút được người đọc. Tính xác thực của nhật ký cũng có nét tương đồng với hồi ký, tuy nhiên nếu như hồi ký có thể có yếu tổ hư cấu những khi thể hiện thái độ, những sự việc mà nhân vật đã trải qua nham làm nổi bật hơn chủ dé của tác phẩm thì với nhật ký, yêu cầu về tính xác thực khắt khe hơn, không được phép hư cấu thêm tình tiết. Nhật ký chính là sự thổ lộ của tác giả hay nhân vật lúc cô đơn, muốn tự mình nhìn lại mình, chiêm nghiệm lại những gì đã xảy ra, là những ghi chép thời hiện tại. Vì thế, có thé nói, nhật ký chính là thé loại ky mang tính chat riêng tư, đời thường nhiều nhất.
“Với tư cách là những ghi chép của cá nhân, Tran Thị Vân, Cao học Văn K51 11 Nhật ký chiến tranh Việt Nam qua một SỐ tác phẩm tiêu biểu trong nhật ký người viết có thé tự do trình bày những suy nghĩ riêng tư và cảm xúc trước sự thật” [37, tr 215]. Riêng tư chính là lý do ton tại của nhật ký, là điểm hấp dẫn của thê loại này, vì nó liên quan đến những tâm tư tình cảm, bí mật của cá nhân, đặc biệt là những nhân vật được xã hội quan tâm. Cô bé Anne Frank ghi nhật ký là vì “mình không có người bạn thật sự nảo (.) Minh không thể nói gì với bạn bè ngoài những chuyện bình thường” [5, tr 23 - 24]. Hay trong Mãi mãi tuổi hai mươi, Nguyễn Văn Thạc đã quan niệm về việc ghi nhật ký như sau: “Nếu như người viết nhật ký là viết cho minh, cho riêng mình thì đọc cuốn nhật ký đó sẽ chân thực nhất, sẽ bề bon va sam uất nhất.
Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có. Nhưng nếu nhật ký mà có thể có người xem nữa thì nó sẽ khác và khác nhiều — Họ không dam nói thật, nói đúng bản chất sự kiện xảy ra trong ngày, không đám nói hết và đúng những suy nghĩ đã nảy nở và thai nghén trong lòng ho. Mà đó chính là điều tối ky khi viết nhật ky — Nó sẽ dạy cho người viết tự lừa dối ngòi bút của mình, tự lừa dối lương tâm của mình” [29, tr 225].