MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Mười thế kỷ văn học trung đại Việt Nam - từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX, là một thời kỳ văn học to lớn. Với sự đóng góp của hàng nghìn tác giả, hàng vạn tác phẩm, nền văn học ấy đã để lại rất nhiều giá trị về tinh thần dân tộc, truyền thống yêu nước, nhân đạo và triết lý nhân sinh cao cả.Những tác giả lỗi lạc đã góp phần tạo lên tầm vóc lớn lao của nền văn hoá Việt. Trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông, phân môn văn học phần văn học trung đại có 21 văn bản được giảng dạy chính, 7 văn bản đọc thêm.
Chừng ấy văn bản để hiểu được toàn bộ thời kỳ văn học trung đại với bao tâm tư tình cảm, những biến đổi thăng trầm của lịch sử dân tộc, những thay đổi của xã hội, con người trong suốt mười thế kỷ là một việc rất khó…Tuy nhiên những nhà biên soạn sách giáo khoa đã cố gắng hết sức để khắc phục hạn chế trên bằng cách tuyển chọn những bài những tác giả được xếp vào hàng tiêu biểu nhất của mỗi một giai đoạn, để trong một thời lượng ngắn học sinh vẫn có đủ nhận thức về mười thế kỷ văn học trung đại Việt Nam một cách chắc chắn. Tuy nhiên với cách dạy học truyền thống coi trọng việc truyền đạt của thầy, nhấn mạnh yếu tố thầy vì lý do trình độ nhận thức của trò còn nhiều hạn chế, tài liệu học tập không đủ…và cơ bản là chúng ta duy trì một nền giáo dục bao cấp thì điều đó không còn phù hợp nữa. Trong thời đại ngày nay hoạt động dạy học hướng vào người học đã trở thành một xu hướng tất yếu của giáo dục. Dạy học nhằm phát huy tính tích cực tự giác của người học, hay dạy học lấy người học làm trung tâm.
Thực chất của hoạt động dạy học là làm cho đối tượng học thay đổi về mọi mặt cả thể chất và tâm hồn, đảm bảo đủ các điều kiện của một con người hoàn thiện, đáp ứng được yêu cầu của xã hội. Trong cấu trúc chương trình giáo dục phổ thông bộ môn Ngữ văn chiếm một vị trí quan trọng, điều đó được khẳng định ở hai khía cạnh: thứ nhất là tỉ lệ thời gian dành cho môn Ngữ văn nói chung và phân môn văn học - 1 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nói riêng; thứ hai mức độ tác động của nội dung môn học tới đời sống tâm tư tình cảm của học sinh rất lớn. Theo cố thủ tướng Phạm Văn Đồng : “Văn học nghệ thuật là một „vũ khí vô song‟ ”. Như vậy có thể nói, văn học nghệ thuật ngoài việc đảm bảo chức năng là một môn học trong nhà trường, nó còn là một môn nghệ thuật.
Vì vậy, nó có những tính chất riêng biệt mà không một môn học nào có được. Việc xác định vị trí của môn Ngữ văn trong nhà trường giúp cho giáo viên có ý thức hơn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ giảng dạy. Việc ý thức rõ về vị trí của phân môn văn học trong môn Ngữ văn và việc xác định vị trí của văn học trung đại cũng có một vai trò cực kỳ quan trọng trong hoạt động giảng dạy của mỗi giáo viên. Trong những năm gần đây trước luồng gió đổi mới phương pháp dạy học của ngành giáo dục nước ta đã và đang đem lại những thuận lợi mới cho hoạt động dạy của thày và hoạt động học của trò.
Tuy nhiên với các văn bản văn học trung đại được phân phối trong chương trình Ngữ văn phổ thông vẫn chưa tìm được hướng đi phù hợp, vì vậy chưa đáp ứng được nhu cầu và mong muốn của xã hội. Thực tế giảng dạy ở một số trường trên địa bàn người viết có dịp tiếp xúc trao đổi với cả giáo viên và học sinh, phần lớn họ cho rằng dạy văn bản văn học trung đại vừa khó vừa khô, ít hứng thú. Thiết nghĩ đây là một thực tế không thể phủ định vì con đường đến với những giá trị đích thực của các văn bản văn học trung đại có nhiều khoảng cách khó lấp đầy: thứ nhất là bức tường ngôn ngữ; thứ hai là tâm lý của thời đại; thứ ba hệ thống thi pháp trung đại. Những điều này không phải giáo viên và học sinh nào cũng hiểu biết cặn kẽ.
Vì vậy, vấn đề tìm một hướng khai thác mới nhằm rút ngắn khoảng cách giữa văn bản văn học trung đại với giáo viên và học sinh trong thời đại ngày nay là một việc làm cần thiết. Khi nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường thì mặt trái của nó là những tệ nạn xã hội như tình trạng vi phạm đạo đức của một bộ phận không nhỏ học sinh trung học, tình trạng học sinh sống buông thả, mải chơi, lêu lổng - 2 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngày càng nhiều. Những hiện tượng này đã và đang trở thành những vấn đề nan giải trong quá trình giáo dục học sinh, đáp ứng được sự phát triển của đất nước. Xuất phát từ những thực tế đáng lo ngại này, ngành GD&ĐT đã có nhiều cuộc vận động nhằm hướng học sinh vào những hoạt động tích cực trong học tập như “Trường học thân thiện học sinh tích cực; mỗi thầy cô giáo là một tấm gương tự học, sáng tạo”…Tuy nhiên những hoạt động này cũng chỉ mang tính tình thế mà chưa giải quyết được tận gốc rễ của vấn đề.
Vậy cái gốc của vấn đề tình trạng học sinh xuống cấp về đạo đức, lối sống bắt nguồn từ đâu và gải pháp nào là hiệu quả cho thực trạng trên đang là những câu hỏi thực tế đang đặt ra cho chúng ta. Từ vị trí của môn học trong hệ thống các môn học trong nhà trường chúng tôi nhận thấy rằng môn Ngữ văn và cụ thể là phân môn văn học có vai trò to lớn trong việc giáo dục thái độ và lí tưởng sống cho học sinh. Qua những tác phẩm cụ thể, người dạy hoàn toàn có thể hướng nội dung vào việc bồi dưỡng thái độ sống tích cực, bồi dưỡng năng lực trí tuệ cho học sinh. Đặc biệt có những tác phẩm có nội dung giáo dục đạo đức lí tưởng sống một cách thiết thực và phù hợp với tâm lí tiếp nhận của học sinh.
Qua đó chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng trong nhận thức của học sinh những chuẩn mực về đạo đức, lối sống lành mạnh, có trách nhiệm với bản thân, với gia đình và với xã hội. Qua việc tìm hiểu hoạt động giảng dạy ở một số trường trên địa bàn thành phố Hải Phòng, qua việc trao đổi thảo luận, thăm dò một số ý kiến của đồng nghiệp về cách dạy, hướng khai thác những tác phẩm văn học trung đại, chúng tôi nhận thấy cần phải có cách nhìn đúng đắn về vai trò và vị trí của những tác phẩm văn học trung đại đối với việc giáo dục học sinh hiện nay. Có nhiều tác phẩm giáo viên dạy chưa khai thác được những giá trị đích thực, chưa gắn được nội dung tác phẩm vào cuộc sống hiện tại, chưa phát huy được tính giáo dục của nó. Cụ thể, chúng tôi trao đổi với đồng nghiệp về bài thơ “Nhàn” – NBK.
Điều làm chúng tôi băn khoăn là ngay chính người dạy cũng - 3 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không thể cắt nghĩa được một cách đầy đủ giá trị của bài thơ. Phần lớn giáo viên chỉ dừng lại ở nội dung triết lý hoặc đơn thuần chỉ tìm hiểu vẻ đẹp của cuộc sống, nhân cách và trí tuệ của con người NBK mà chưa khái quát nên thành những nội dung có giá trị cụ thể là vẻ đẹp và giá trị triết lý của bài thơ. Đây là một hạn chế khá phổ biến trong việc giảng dạy bài thơ này và nó còn là hiện tượng phổ biến trong giảng dạy những tác phẩm văn học trung đại nói chung. Qua tìm hiểu sách hướng dẫn giảng dạy bài thơ “Nhàn”- NBK chúng tôi nhận thấy một số điểm cần phải nhìn nhận một cách chuẩn xác: thứ nhất từ mục tiêu cần đạt của bài học tác giả sách giáo khoa cho rằng học sinh cảm nhận được vẻ đẹp cuộc sống, nhân cách của NBK, trong khi đó đặc điểm bài học trong phần nội dung lại cho rằng Nhàn là triết lý, là thái độ sống, là tâm trạng của tác giả.
Trong phần trọng tâm kiến thức tác giả SGK đã chỉ ra bản chất của chữ “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm, là vẻ đẹp chân dung NBK. Từ vấn đề trên người viết nhận thấy sự chưa thống nhất từ việc xác định mục tiêu cần đạt đến đặc điểm bài học và trọng tâm kiến thức. Suy cho cùng, bài thơ “Nhàn” phải thể hiện được nội dung nhàn trong quan niệm của NBKvà đó chính nội dung triết lý của bài thơ. Điều chúng ta đặc biệt quan tâm ở đây là định hướng của sách giáo viên chưa triệt để, dễ dẫn đến những cách hiểu đại khái, qua loa và như vậy vô tình đã làm mất đi giá trị đích thực của tác phẩm.
Cho đến nay đã có nhiều người nghiên cứu nội dung triết lý nhàn trong thơ của NBK như Nguyễn Sĩ Cần “ Triết lý chữ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm”; Phạm Luận “Thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm”; Trần Đình Hượu “Triết lý và thơ ở Nguyễn Bỉnh Khiêm”; Lê Trọng Khánh “ Nguyễn Bỉnh Khiêm – nhà thơ triết lý”.và cả những nghiên cứu về thơ văn của NBK trong sách giáo khoa phổ thông như: Đoàn Minh Ngọc “ Nguyễn Bỉnh Khiêm trong sách giáo khoa phổ thông trung học”; Nguyễn Đức Phùng “ Giảng dạy thơ NBK trên quê hương Bạch Vân cư sĩ” .nhưng việc nghiên cứu, tìm hiểu và vận dụng một cách có hệ thống những thành tựu nghiên cứu ấy vào hoạt động giảng dạy những tác phẩm cụ thể của NBK trong chương trình Ngữ văn - 4 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com THPT thì chưa có công trình khoa học nào. Từ những lập luận trên chúng tôi chọn đề tài: “ Tìm hiểu vẻ đẹp và giá trị triết lý trong dạy học bài thơ "Nhàn" của Nguyễn Bỉnh Khiêm để bồi dưỡng thái độ, lí tưởng sống cho học sinh trung học phổ thông”, để góp phần vào việc nâng cao hiệu quả trong hoạt động dạy học bài thơ. Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu vẻ đẹp và giá trị triết lý trong dạy bài thơ "Nhàn" – (NBK), để đóng góp thêm một cách nhìn, một hướng khai thác mới nhằm bổ sung thêm giá trị cho bài thơ. Qua đó, giáo viên có thể hướng nội dung vào việc bồi dưỡng thái độ và lí tưởng sống cho học sinh.
Nhiệm vụ nghiên cứu 3.