Chương 1: TỔNG QUAN 1. Sơ lược về nghề nghiệp và định hướng nghề nghiệp 1. Khái niệm nghề nghiệp Nghề nghiệp là một danh từ ghép được tạo bởi hai từ “Nghề” và “Nghiệp” hợp. “Nghề” là một chức danh việc làm được xã hội công nhận, có thời gian làm việc lâu dài và tạo ra nguồn thu nhập ổn định, mang lại lợi ích cho xã hội.
“Nghiệp” theo nghĩa Hán Nôm được hiểu là một dạng thể của “ngành”, hiểu đơn giản hơn đó là một lĩnh vực nào đó. “Nghiệp” do con người lựa chọn và tạo dựng nên, khi kết hợp với các từ khác để chỉ thành tựu công việc của một người trong thời gian dài như cơ nghiệp hay sự nghiệp… Vì vậy, nghề nghiệp là một lĩnh vực hoạt động lao động được xã hội chấp nhận mà trong đó, nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những KN để tạo ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó, đáp ứng được những nhu cầu của xã hội, mang lại thu nhập cho bản thân. Thuật ngữ “Nghề nghiệp” được dùng phổ biến và được định nghĩa theo nhiều góc độ khác nhau trong các lĩnh vực khoa học như Triết học, Kinh tế học, Giáo dục học,… Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, “nghề nghiệp” là một hiện tượng xã hội có tính lịch sử. Nghề nghiệp có quá trình ra đời, phát triển và suy vong theo tiến trình lịch sử.
Điểm xuất phát và cơ sở để xuất hiện nghề nghiệp là lao động. Lao động là loại hoạt động sáng tạo ra con người và là cơ sở cho sự phát triển xã hội loài người. Lao động chính là tiền đề cơ bản làm xuất hiện nghề nghiệp [2]. Theo quan điểm của Kinh tế học, “nghề nghiệp” là tri thức và KN lao động mà người lao động có được trong quá trình huấn luyện chuyên môn hoặc qua thực tiễn, cho phép người đó có thể thực hiện được một loại hoạt động nhất định trong hệthống phân công lao động xã hội [2].
Theo quan điểm Giáo dục học, “nghề nghiệp” là công việc chuyên môn được định hình một cách hệ thống, là dạng đòi hỏi một trình độ học vấn nào đó để thực hiện hoạt động cơ bản, giúp con người tồn tại và phát triển. Từ điển Larousse của Pháp định nghĩa: “Nghề là hoạt động thường ngày được thực hiện bởi con người nhằm tự tạo nguồn thu nhập cần thiết để tồn tại” [3]. Tóm lại, khi nói tới nghề nghiệp trước hết phải hiểu đây là một nghề trong xã hội, là một công việc chuyên môn thuộc một lĩnh vực hoạt động nhất định, đòi hỏi 3 người lao động phải có kiến thức, KN, kỹ xảo để làm việc có hiệu quả. Hoạt động nghề nghiệp có mục đích rõ ràng, nó không những mang lại lợi ích cho xã hội mà còn giúp con người thỏa mãn những nhu cầu cần thiết cho việc tồn tại và phát triển của bản thân.
Đó cũng chính là cái “nghiệp” mà mỗi người sẽ luôn gắn bó trong cả cuộc đời họ [4]. “Nghề nghiệp” trong xã hội không phải là một cái gì ổn định, cứng nhắc. Các nghề trong xã hội luôn ở trạng thái biến động do sự phát triển của khoa học và công nghệ. Xã hội càng phát triển thì sự phân hoá ngành nghề càng diễn ra mạnh mẽ, đa dạng và phức tạp [2].
Vài nét về định hướng nghề nghiệp 1. Khái niệm và vai trò của định hướng nghề nghiệp Định hướng nghề nghiệp hay Hướng nghiệp là giáo dục việc lựa chọn nghề có chủ đích nhằm giúp cho các cá nhân hiểu được về nghề nghiệp và chọn được một ngành nghề phù hợp với khả năng của bản thân. ĐHNN là sự lựa chọn chủ quan của cá nhân đối với các nghề nghiệp trong xã hội dựa trên hệ thống các giá trị, tính cách, năng lực, nguyện vọng, sở thích, hứng thú của cá nhân về nghề nghiệp nào đó, vừa là quá trình cá nhân ra quyết định dựa trên sự hiểu biết về nhu cầu nghề nghiệp, về hệ thống phân công lao động trong xã hội hiện hành dưới sự tác động của hệ thống các biện pháp tâm lý, giáo dục phù hợp [2]. Việc ĐHNN đóng vai trò quan trọng trong việc tìm kiếm được việc làm.
Khi cá nhân đã tìm được một công việc phù hợp với năng lực của bản thân thì họ sẽ có hứng thú với việc mình làm, từ đó cải tiến phương thức lao động để mang lại hiệu quả cao và họ sẽ gắn bó với công việc đó lâu dài. ĐHNN thường được diễn ra trong một thời gian dài, có thể được thực hiện ở trường cấp 3 trước khi học sinh quyết định chọn ngành để thi vào Đại học, trong thời gian SV học ở trường Đại học hay sau khi tốt nghiệp Đại học. Hướng nghiệp được đông đảo nhìn nhận như là một phương pháp có sức mạnh và hiệu quả nhằm thu hẹp khoảng cách giữa giáo dục và thế giới nghề nghiệp, cũng như giữa nhà trường và xã hội. Nó cung cấp cho lớp trẻ những thông tin về thế giới nghề nghiệp và giúp họ hiểu được khả năng của họ để có được sự lựa chọn tương xứng, phát triển các khả năng để có cơ hội nghề nghiệp tương thích với sự quan tâm và năng lực bản thân.
Hướng nghiệp cũng giúp lớp trẻ có được sự tự tin và thái độ tích cực bắt nguồn từ việc thực hiện các lĩnh vực học tập và công việc đã lựa chọn, và quan trọng nhất là có tinh thần học tập suốt đời [5]. 4 ĐHNN cho thế hệ trẻ có tầm quan trọng đặc biệt không chỉ cho tương lai học sinh SV, mà còn tác động đến gia đình và xã hội, được thể hiện như sau: [6] ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP Gia đình: Xã hội: Bản thân: - Tiết kiệm thời - Phân luồng học - Tự tin đưa ra quyết sinh SV sau khi ra định nghề nghiệp gian, công sức, tiền bạc trường - Xây dựng nền tảng - Cung cấp nguồn tương lai - Xây dựng hạnh phúc trong gia đình nhân lực chất lượng và phù hợp Hình 1. Vai trò của ĐHNN ĐHNN rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề nghiệp, ảnh hưởng đến quyết định chuyển từ công việc này sang công việc khác, định hình những gì đang được tìm kiếm trong cuộc sống, xác định quan điểm của một cá nhân về tương lai, ảnh hưởng đến việc lựa chọn nghề nghiệp và môi trường làm việc cụ thể và ảnh hưởng đến phản ứng của nhân viên đối với kinh nghiệm làm việc của họ [7]. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc ĐHNN của SV Việc ĐHNN diễn ra trong thời gian dài, có thể được thực hiện ở trường phổ thông trước khi học sinh chọn ngành để thi vào Đại học, trong thời gian học ở trường Đại học hoặc ngay cả sau khi tốt nghiệp Đại học.
Thông thường việc định hướng chọn ngành khi còn học phổ thông (hoặc trước đó) là quan trọng và thường bị chi phối bởi gia đình, bạn bè cũng như trào lưu xã hội. Trong khi đó, ĐHNN lúc SV đang học Đại học thì do tinh thần chủ động của bản thân SV, do ý thức học hỏi chuyên môn, rèn luyện KN nghề phù hợp. Ngay cả sau khi tốt nghiệp SV có thể tự rèn luyện, phát triển để phù hợp với nhiều ngành nghề khác nhau trong thị trường lao động [8]. Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp, các cá nhân phải chịu sự ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố như: vị trí ngành nghề đó trong xã hội, tiềm năng phát triển của nghề 5 đó trong tương lai, sở thích và năng lực cá nhân, lợi ích về vật chất và tinh thần mà nghề đó mang lại.
Các yếu tố liên quan đến ĐHNN của SV Từ sơ đồ trên có thể thấy các yếu tố tham gia vào quá trình ĐHNN của SV gồm: (1) là các yếu tố khách quan gồm xu hướng phát triển kinh tế xã hội, thị trường lao động thay đổi và mối quan hệ cung cầu trong thị trường lao động; (2) là các yếu tố tác động từ gia đình, bạn bè, nhà trường và các mối quan hệ xã hội cũng như các quan niệm của xã hội về nghề nghiệp; và (3) là các yếu tố từ chính bản thân SV định hướng theo 3 hướng chính là: định hướng nhận thức, định hướng thái độ và định hướng KN đối với nghề nghiệp đó. Tác động của xu hướng phát triển kinh tế xã hội đến ĐHNN: Xu hướng phát triển kinh tế xã hội của địa phương, đất nước có ảnh hưởng không nhỏ đến ĐHNN của giới trẻ hiện nay. Đây là một trong những yếu tố tất yếu góp phần tạo ra sự phân luồng trong ĐHNN cho người học. Giới trẻ càng ngày càng quan tâm hơn đến sự phát triển kinh tế xã hội của địa phương, đất nước và thường có xu hướng lựa chọn những ngành nghề đang có sức nóng với nhiều cơ hội công việc và sự hứa hẹn cao về lương, thưởng.
Đây là một thực tế tất yếu dẫn đến việc, có những ngành thu hút được rất nhiều nguồn nhân lực, trong khi có những ngành không được giới trẻ quan tâm tìm hiểu. [9] Tác động của gia đình đến ĐHNN: Trong việc lựa chọn ĐHNN cho bản thân, SV thường bị tác động mạnh từ bố mẹ và những người thân trong gia đình. Cha mẹ 6 càng quan tâm tới con cái thường có xu hướng can thiệp vào sự lựa chọn nghề nghiệp của con mình. Trình độ của cha mẹ càng cao thì mức độ tác động đến ĐHNN của con càng mạnh.
Bên cạnh đó nghề nghiệp của cha mẹ và tình trạng kinh tế của gia đình cũng tác động đến sự lựa chọn nghề của con cái. Định hướng của nhà trường đến ĐHNN: Đối với SV, ĐHNN của nhà trường đóng một vai trò không nhỏ đối với sự lựa chọn nghề nghiệp tương lai của các bạn. Bên cạnh đó, các hoạt động hướng nghiệp và mức độ thường xuyên cũng như sự đa dạng của các hoạt động hướng nghiệp của nhà trường cũng ảnh hưởng rất nhiều đến khả năng ĐHNN cho các bạn SV. Sự tác động của bạn bè đến ĐHNN: Trong môi trường Đại học, các bạn SV thường chơi với nhau thành các nhóm nhỏ theo sự đồng điệu về sở thích, quan điểm, lứa tuổi,.
Các bạn thường trao đổi với nhau khi đứng trước ngưỡng cửa lựa chọn nghề nghiệp của bản thân trong tương lai. Do đó, có nhiều bạn sẽ có xu hướng chọn ngành nghề giống với bạn của mình hoặc nghe theo lời khuyên của các bạn. Tác động của truyền thông đến ĐHNN: Vai trò của truyền thông hiện nay ngày càng lớn, nó cung cấp cho mọi người những kinh nghiệm xã hội, những xu hướng phát triển kinh tế, cũng như những xu hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp.