Phạm thị lệ quyên điều tra sàng lọc cây thuốc có tác dụng kháng vi sinh vật ngoài da từ tri thức bản địa của người dao đỏ tại xã tả phìn thị xã sa pa tỉnh lào cai

Tài liệu nghiên cứu Phạm thị lệ quyên điều tra sàng lọc cây thuốc có tác dụng kháng vi sinh vật ngoài da từ tri thức, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Phạm Thị Lệ Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hà Thanh Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Sĩ
• Đề tài: Khám Phá Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật Ngoài Da Từ Tri Thức Bản Địa Của Người Dao Đỏ Tại Tả Phìn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về người Dao đỏ tại xã Tả Phìn
• 1.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Tả Phìn
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.2.3. Cơ sở hạ tầng – xã hội
• 1.2.4. Văn hóa – Giáo dục
• 1.2.5. Y tế
• 1.3. Người Dao Đỏ ở xã Tả Phìn
• 1.4. Hoạt động sử dụng cây cỏ làm thuốc của người Dao Đỏ tại xã Tả Phìn
• 1.5. Tổng quan về bệnh ngoài da do vi sinh vật
• 1.5.1. Căn nguyên gây bệnh
• 1.5.2. Một số bệnh ngoài da do Candida albicans
• 1.5.3. Bệnh ngoài da do vi khuẩn
• 1.5.4. Điều trị bệnh ngoài da
• 1.5.5. Thực trạng kháng kháng sinh hiện nay
• 1.5.6. Một số nghiên cứu điều tra sàng lọc cây cỏ trị bệnh ngoài da
• 1.5.7. Tổng quan về phương pháp nghiên cứu
• 1.5.7.1. Phương pháp điều tra tri thức sử dụng cây thuốc
• 1.5.7.2. Phương pháp thử in vitro tác dụng kháng vi sinh vật
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguyên vật liệu, thiết bị
• 2.2. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Dụng cụ, thiết bị nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Điều tra tri thức sử dụng cây thuốc
• 2.5.2. Thu mẫu theo tuyến và làm tiêu bản thực vật
• 2.5.3. Xác định tên khoa học của cây thuốc
• 2.5.4. Xác định độ tin cậy trong sử dụng chữa bệnh ngoài da của cây thuốc
• 2.5.5. Thử in vitro tác dụng kháng vi sinh vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đa dạng cây thuốc chữa bệnh ngoài da được người Dao đỏ sử dụng
• 3.2. Đặc điểm đối tượng tham gia phỏng vấn và đường cong loài
• 3.3. Tính đa dạng về sinh học của tài nguyên cây thuốc chữa bệnh ngoài da xã Tả Phìn
• 3.4. Sử dụng cây cỏ làm thuốc chữa bệnh ngoài da ở xã Tả Phìn
• 3.5. Thử in vitro tác dụng kháng VSV của các loài
• 3.6. Thử hoạt tính kháng nấm
• 3.7. Thử hoạt tính kháng khuẩn
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đa dạng cây thuốc chữa bệnh ngoài da được người Dao đỏ sử dụng
• 4.2. Sự đa dạng cây thuốc chữa bệnh ngoài da xã Tả Phìn
• 4.3. Tri thức sử dụng cây thuốc chữa bệnh ngoài da
• 4.4. Thử in vitro tác dụng kháng vi sinh vật
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: BIỂU ĐIỀU TRA
• PHỤ LỤC 2: DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3: MỘT SỐ HÌNH ẢNH
• PHỤ LỤC 4: PHIẾU GIÁM ĐỊNH TÊN KHOA HỌC
• PHỤ LỤC 5: GIẤY CHỨNG NHẬN MÃ SỐ TIÊU BẢN

Tóm tắt

I. Khám Phá Tri Thức Bản Địa Về Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật

Tri thức bản địa của người Dao Đỏ tại xã Tả Phìn là một kho tàng quý giá về việc sử dụng cây thuốc kháng vi sinh vật ngoài da. Người Dao Đỏ đã tích lũy và truyền lại những kinh nghiệm quý báu qua nhiều thế hệ. Họ sử dụng các loại cây thuốc để điều trị các bệnh ngoài da như ngứa, mụn nhọt, và viêm da. Việc nghiên cứu và bảo tồn tri thức này không chỉ giúp nâng cao sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Tri Thức Bản Địa Trong Y Học

Tri thức bản địa không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn là nền tảng cho việc phát triển các sản phẩm y tế. Người Dao Đỏ đã sử dụng cây thuốc từ lâu đời, giúp họ điều trị hiệu quả nhiều loại bệnh.

1.2. Các Loại Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật Được Sử Dụng

Nhiều loại cây thuốc như cây tía tô, cây ngải cứu được người Dao Đỏ sử dụng để điều trị bệnh ngoài da. Những cây này có tác dụng kháng vi sinh vật mạnh mẽ, giúp giảm triệu chứng và ngăn ngừa tái phát.

II. Vấn Đề Kháng Kháng Sinh Trong Điều Trị Bệnh Ngoài Da

Kháng kháng sinh đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong điều trị bệnh ngoài da. Việc lạm dụng kháng sinh đã dẫn đến tình trạng kháng thuốc, làm cho việc điều trị trở nên khó khăn hơn. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng cây thuốc kháng vi sinh vật có thể là một giải pháp hiệu quả.

2.1. Nguyên Nhân Dẫn Đến Kháng Kháng Sinh

Kháng kháng sinh thường xảy ra do việc sử dụng không đúng cách, lạm dụng thuốc trong điều trị. Điều này dẫn đến sự phát triển của các chủng vi khuẩn kháng thuốc, gây khó khăn trong việc điều trị.

2.2. Hệ Lụy Của Kháng Kháng Sinh Đối Với Sức Khỏe

Kháng kháng sinh không chỉ làm tăng chi phí điều trị mà còn có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng. Bệnh nhân có thể phải đối mặt với các bệnh lý nặng hơn, thậm chí là tử vong.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật

Nghiên cứu cây thuốc kháng vi sinh vật được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra tri thức và thử nghiệm in vitro. Các nhà nghiên cứu đã thu thập thông tin từ người dân địa phương và tiến hành thử nghiệm để đánh giá hiệu quả của các loại cây thuốc.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Tri Thức Sử Dụng Cây Thuốc

Phương pháp này bao gồm phỏng vấn người dân để thu thập thông tin về các loại cây thuốc mà họ sử dụng. Điều này giúp hiểu rõ hơn về tri thức bản địa và cách sử dụng cây thuốc.

3.2. Thử Nghiệm In Vitro Tác Dụng Kháng Vi Sinh Vật

Các mẫu cây thuốc được thu thập sẽ được thử nghiệm in vitro để đánh giá khả năng kháng vi sinh vật. Kết quả từ các thử nghiệm này sẽ cung cấp thông tin quan trọng về hiệu quả của cây thuốc.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật

Kết quả nghiên cứu cho thấy nhiều loại cây thuốc có tác dụng kháng vi sinh vật mạnh mẽ. Các thử nghiệm in vitro đã chỉ ra rằng một số cây thuốc có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn và nấm gây bệnh ngoài da.

4.1. Đa Dạng Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật Tại Tả Phìn

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây thuốc khác nhau được người Dao Đỏ sử dụng. Mỗi loài cây đều có những đặc điểm và công dụng riêng, góp phần vào việc điều trị bệnh.

4.2. Hiệu Quả Điều Trị Bệnh Ngoài Da Bằng Cây Thuốc

Kết quả cho thấy việc sử dụng cây thuốc không chỉ giúp giảm triệu chứng mà còn ngăn ngừa tái phát bệnh. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của cây thuốc trong điều trị bệnh ngoài da.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Cây Thuốc Kháng Vi Sinh Vật

Việc nghiên cứu và phát triển cây thuốc kháng vi sinh vật từ tri thức bản địa của người Dao Đỏ là một hướng đi tiềm năng trong y học hiện đại. Cần có sự đầu tư và hỗ trợ để bảo tồn tri thức này và phát triển các sản phẩm từ cây thuốc.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Tri Thức Bản Địa

Bảo tồn tri thức bản địa không chỉ giúp duy trì văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển y học. Cần có các chương trình hỗ trợ để người dân có thể tiếp tục truyền lại tri thức này cho thế hệ sau.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu Cây Thuốc

Nghiên cứu cây thuốc kháng vi sinh vật cần được mở rộng hơn nữa. Các nhà khoa học cần hợp tác với cộng đồng địa phương để phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiệu quả từ cây thuốc.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nhiễm khuẩn da và mô mềm do vi sinh vật đang là gánh nặng y tế toàn cầu với hàng trăm triệu ca mắc mỗi năm. Tình trạng này ngày càng trở nên trầm trọng do sự gia tăng nhanh chóng của các chủng vi khuẩn và vi nấm kháng kháng sinh. Theo các báo cáo dịch tễ học và giám sát kháng thuốc của Bộ Y tế Việt Nam, tỷ lệ đề kháng kháng sinh tại các cơ sở điều trị đang ở mức báo động: hơn 56,4% chủng Escherichia coli kháng cephalosporin thế hệ 3 và 4 (như ceftazidime), trên 50% chủng Acinetobacter kháng nhóm carbapenem, và sự bùng phát diện rộng của Staphylococcus aureus kháng methicillin (MRSA).

Đứng trước thách thức cạn kiệt nguồn kháng sinh phổ rộng thế hệ mới, việc khai thác tri thức y học bản địa để tìm kiếm các hợp chất có hoạt tính sinh học từ thảo dược tự nhiên là hướng tiếp cận chiến lược mang tính cấp thiết và bền vững.

                    MÔ HÌNH TIẾP CẬN DƯỢC DÂN TỘC HỌC VÀ SÀNG LỌC DƯỢC LÝ
+------------------------+      +--------------------------+      +---------------------------+
|  Tri thức bản địa      | ---> |  Giám định thực vật &    | ---> |  Sàng lọc In Vitro        |
|  Dao đỏ (Tả Phìn)      |      |  Chiết xuất siêu âm      |      |  (S. aureus, E. coli,     |
|  (25 NCCT - 83 loài)   |      |  (32 loài - MeOH 100%)   |      |   C. albicans)            |
+------------------------+      +--------------------------+      +---------------------------+

Vấn đề thực tiễn và bài toán nghiên cứu

Xã Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai là địa bàn cư trú lâu đời của cộng đồng người Dao đỏ (chiếm 40,14% dân số địa phương). Nơi đây sở hữu thảm thực vật phong phú vùng á nhiệt đới núi cao và kho tàng kinh nghiệm sử dụng cây thuốc đồ sộ. Tuy nhiên, nguồn tri thức quý báu này đang đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng do phương thức truyền miệng nội tộc và sự biến đổi cơ cấu kinh tế - xã hội.

Người dân thường dùng cây cỏ chữa trị các hội chứng bệnh ngoài da (mụn nhọt, ghẻ lở, ngứa rát, vết thương hở nhiễm trùng) theo kinh nghiệm cảm quan mà thiếu các luận cứ khoa học về định danh loài, cơ chế tác động và bằng chứng thực nghiệm kháng vi sinh vật (in vitro).

Mục tiêu dự án

1. Khảo sát và tư liệu hóa toàn diện: Thu thập, số hóa dữ liệu về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc trị bệnh ngoài da của người Dao đỏ tại xã Tả Phìn theo phương pháp Dược dân tộc học chuẩn hóa.
2. Thu mẫu và giám định phân loại học: Thu thập mẫu tiêu bản thực địa, giám định tên khoa học của các loài cây thuốc bằng phương pháp so sánh hình thái học đối chiếu.
3. Sàng lọc hoạt tính kháng vi sinh vật in vitro: Chiết xuất cao tổng và đánh giá khả năng ức chế vi sinh vật gây bệnh ngoài da (Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Candida albicans) nhằm phát hiện các loài có hoạt tính kháng khuẩn mạnh.

Phương pháp tiếp cận và kết quả kỳ vọng

Dự án tích hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA - Participatory Rural Appraisal) kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc với phương pháp chiết xuất siêu âm hỗ trợ (UAE - Ultrasound-Assisted Extraction) và kỹ thuật khuếch tán trên đĩa thạch (Agar Well Diffusion Assay). Kết quả kỳ vọng đạt được bao gồm việc xây dựng danh lục phân loại trên 80 loài cây thuốc, thu mẫu định danh tối thiểu 30 loài và xác định ít nhất 20% số mẫu thử nghiệm có hoạt tính kháng khuẩn định lượng rõ rệt.

Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

• Địa bàn nghiên cứu: Xã Tả Phìn, thị xã Sa Pa, tỉnh Lào Cai (diện tích tự nhiên 2.540,88 ha, độ cao trung bình >1.500m).
• Khung thời gian thực hiện: Từ tháng 11/2023 đến tháng 05/2024.
• Giới hạn kỹ thuật: Đánh giá tác dụng in vitro ở mức độ cao chiết toàn phần methanol (MeOH) nồng độ 20 mg/mL đối với 3 chủng chuẩn quốc tế gồm Staphylococcus aureus ATCC 25923, Escherichia coli ATCC 25922 và Candida albicans ATCC 10231. Nghiên cứu chưa mở rộng sang xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và thử nghiệm in vivo.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nhiều giải pháp điều trị bệnh da liễu hiện nay chủ yếu dựa vào các nhóm kháng sinh, kháng nấm tổng hợp bôi ngoài da hoặc đường uống. Tuy nhiên, sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các dòng vi khuẩn kháng thuốc và tác dụng phụ của corticoid/kháng sinh kéo dài đòi hỏi các lựa chọn thay thế an toàn hơn từ tự nhiên.

Tiêu chí so sánh	Kháng sinh/Kháng nấm tổng hợp	Dược liệu dân gian chưa chuẩn hóa	Giải pháp của dự án (Chiết xuất & Sàng lọc chuẩn hóa)
Phổ tác dụng	Rất chọn lọc, nhưng nhanh bị kháng thuốc	Đa đích, giảm áp lực kháng thuốc	Đa đích, xác định rõ chủng vi sinh vật mục tiêu
Độ an toàn & Tác dụng phụ	Nguy cơ teo da, kích ứng, kháng chéo	Tiềm ẩn tạp chất, độc tố thực vật tự nhiên	Được loại bỏ tạp chất, kiểm soát liều lượng
Tính nhất quán & Ổn định	Cao (dược chất tinh khiết)	Rất thấp (phụ thuộc mùa vụ, cách chế biến)	Ổn định qua quy trình chiết xuất và bảo quản tiêu chuẩn
Khả năng thương mại hóa	Cao nhưng chi phí R&D đắt đỏ	Hạn chế ở quy mô làng nghề thủ công	Cao, làm tiền đề chuẩn hóa GACP-WHO và chuyển giao

Phân tích yêu cầu theo mô hình MoSCoW

• Must have (Bắt buộc có):
  • Bộ dữ liệu điều tra 25 người cung cấp thông tin (NCCT) bão hòa theo đường cong tích lũy loài.
  • Bộ tiêu bản thực vật chuẩn hóa, giám định chính xác tên khoa học theo hệ thống APG/Thực vật chí Việt Nam.
  • Báo cáo định lượng đường kính vòng vô khuẩn (mm) của 32 loài cây thuốc trên 3 chủng chuẩn ATCC.
• Should have (Nên có):
  • Phân tích hệ số tin cậy $F_v$ của từng loài cây thuốc dựa trên tần suất sử dụng thực tế.
  • Đánh giá tương quan giữa kinh nghiệm bản địa và kết quả kháng vi sinh vật thực nghiệm.
• Could have (Có thể có):
  • Khảo sát sơ bộ hàm lượng hoạt chất thứ cấp bằng sắc ký lớp mỏng (TLC).
• Won't have (Chưa thực hiện trong giai đoạn này):
  • Tinh chế phân lập hoạt chất tinh khiết và thử nghiệm lâm sàng trên người.

Thiết kế hệ thống thực nghiệm và công nghệ áp dụng

Trang thiết bị và chủng vi sinh vật chuẩn

• Chủng kiểm định tiêu chuẩn:
  • Escherichia coli ATCC 25922 (Gram âm).
  • Staphylococcus aureus ATCC 25923 (Gram dương).
  • Candida albicans ATCC 10231 (Vi nấm men).
  • Nguồn cung cấp: Phòng nghiên cứu Dược lý Phân tử & Tế bào (FACM) - Đại học Công giáo Louvain (Vương quốc Bỉ) và Viện Kiểm nghiệm Thuốc Trung ương; bảo quản tại $-80^\circ\text{C}$.
• Chất đối chứng dương: Meropenem nồng độ $5\ \mu\text{g/mL}$ (đối chứng vi khuẩn), Itraconazole nồng độ $50\ \mu\text{g/mL}$ pha trong DMSO (đối chứng vi nấm).
• Phần mềm xử lý dữ liệu và hệ thống định danh: Microsoft Excel 2019, Chinese Virtual Herbarium (CVH), Herbarium of National Taiwan University (TAI), World Flora Online/The Plant List.

Phương pháp nghiên cứu (Methodology)

1. Phương pháp điều tra tri thức dân tộc học:

   • Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc kết hợp bảng kiểm tra chuẩn hóa.
   • Xác định điểm dừng cỡ mẫu dựa trên nguyên lý đường cong tích lũy loài (Species Accumulation Curve).
   • Thiết lập 4 tuyến điều tra thực địa bao phủ các sinh cảnh: rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, vùng đồi núi đá cao, thung lũng ven suối và vườn nhà.

2. Phương pháp xử lý mẫu và chiết xuất:

   • Dược liệu làm sạch, sấy ở $55^\circ\text{C}$ đến độ ẩm $< 12%$, xay bột thô.
   • Chiết siêu âm với methanol tuyệt đối theo tỷ lệ: $5\text{ g}$ bột dược liệu với $35\text{ mL}$, $30\text{ mL}$, $20\text{ mL}$ dung môi ở $50^\circ\text{C}$ trong $30\text{ phút}\times 3\text{ lần}$.
   • Gộp dịch lọc, cô cách thủy ở $80^\circ\text{C}$ và sấy ổn nhiệt ở $50^\circ\text{C}$ đến khối lượng không đổi.

3. Phương pháp thử hoạt tính sinh học (Agar Well Diffusion Assay):

   • Môi trường nuôi cấy: Thạch thường (Pepton $1%$, cao thịt $0,5%$) cho vi khuẩn; Thạch Sabouraud Dextrose Agar (SDA: Pepton $1%$, Glucose $4%$, Agar $2,6%$) cho vi nấm; Môi trường đệm PBS pH $7,2$.
   • Chuẩn độ huyền phù vi sinh vật đạt độ đục tương đương chuẩn $0,5\text{ McFarland}$ ($1,5 \times 10^8\ \text{CFU/mL}$), pha loãng 10 lần trước khi trải đều $100\ \mu\text{L}$ lên bề mặt đĩa petri ($20\text{ mL}$ thạch).
   • Đục lỗ thạch đường kính $\varnothing = 6\text{ mm}$, nạp $70\ \mu\text{L}$ dịch thử hoặc chất chuẩn, để khuếch tán ở $4^\circ\text{C}$ trong 2 giờ, sau đó ủ ở nhiệt độ tối ưu ($37^\circ\text{C}$ cho vi khuẩn, $30^\circ\text{C}$ cho vi nấm) trong 24 giờ.

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai và thuật toán xử lý dữ liệu

Thuật toán tính toán chỉ số độ tin cậy được triển khai dựa trên công thức xác thực mức độ đồng thuận thực vật học của Friedman (Fidelity Level - FL):

$$F_v = \frac{S_{ij}}{\sum S}$$

Trong đó:

• $F_v$: Hệ số tin cậy của loài cây thuốc đối với một nhóm bệnh xác định ($0 \le F_v \le 1$).
• $S_{ij}$: Số người cung cấp thông tin độc lập xác nhận sử dụng loài cây $i$ để điều trị chứng bệnh $j$.
• $\sum S$: Tổng số người cung cấp thông tin tham gia khảo sát ($N = 25$).

# Script mô phỏng thuật toán tính toán độ tin cậy và phân loại hoạt tính sinh học
class EthnobotanyAnalyzer:
    def __init__(self, total_informants: int = 25):
        self.total_informants = total_informants

    def calculate_fidelity_level(self, specific_citations: int) -> float:
        """Tính hệ số tin cậy Fv theo công thức Friedman"""
        if self.total_informants == 0:
            return 0.0
        return round(specific_citations / self.total_informants, 2)

    def evaluate_bioactivity(self, inhibition_zone_mm: float, well_diameter: float = 6.0) -> str:
        """Đánh giá mức độ nhạy cảm in vitro dựa trên đường kính vòng ức chế"""
        net_zone = inhibition_zone_mm - well_diameter
        if net_zone <= 0:
            return "Khong hoat tinh (Inactive)"
        elif net_zone < 5.0:
            return "Hoat tinh yeu (Weak)"
        elif net_zone < 12.0:
            return "Hoat tinh trung binh (Moderate)"
        else:
            return "Hoat tinh rat manh (Potent)"

# Khoi tao bo phan tich
analyzer = EthnobotanyAnalyzer(total_informants=25)
print(f"He so tin cậy Dia tan: {analyzer.calculate_fidelity_level(15)}") # 0.60
print(f"Danh gia mau Q20 (31.5 mm): {analyzer.evaluate_bioactivity(31.5)}") # Hoat tinh rat manh

Kết quả điều tra thực vật dân tộc học

• Đặc điểm mẫu điều tra: Khảo sát 25 NCCT (84% nữ, 16% nam; độ tuổi 30–80; 24% là thầy lang bản địa). Đường cong tích lũy loài đạt trạng thái bão hòa (plateau) tại người cung cấp tin thứ 19, xác nhận độ bao phủ mẫu đạt độ tin cậy thống kê cao.
• Tính đa dạng phân loại học: Thu thập tổng cộng 83 loài cây thuốc trị bệnh ngoài da theo tên tiếng Dao. Trong đó, 32 loài thu thập được đầy đủ mẫu tiêu bản thực địa tại 4 tuyến khảo sát:
  • 26 loài ($81,25%$) được giám định chính xác đến bậc loài.
  • 4 loài ($12,50%$) giám định đến bậc chi.
  • 2 loài ($6,25%$) giám định đến bậc họ.
  • 32 loài thuộc 28 chi, 24 họ và 3 ngành thực vật: Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với $93,75%$ số loài (30 loài, 26 chi, 22 họ); Ngành Thông (Pinophyta) chiếm $3,13%$ (1 loài: Dacrydium elatum); Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) chiếm $3,13%$ (1 loài: Aglaomorpha coronans).
  • Họ thực vật phong phú nhất là họ Cúc (Asteraceae) chiếm $12,5%$ (4 loài), tiếp đến là Adoxaceae, Lamiaceae, Polygonaceae đều chiếm $6,25%$ (2 loài/họ).

                      PHÂN BỐ DẠNG SỐNG CỦA 32 LOÀI THU MẪU
   +-----------------------+----------+-------------------------------------+
   | Dạng sống             | Số loài  | Tỷ lệ (%)                           |
   +-----------------------+----------+-------------------------------------+
   | Cây thảo              |    17    | [=======================] 53.13%    |
   | Cây bụi               |     5    | [=======] 15.63%                    |
   | Thân gỗ               |     5    | [=======] 15.63%                    |
   | Thân leo              |     3    | [====] 9.38%                        |
   | Thân cỏ               |     2    | [==] 6.25%                          |
   +-----------------------+----------+-------------------------------------+

• Bộ phận dùng và phương pháp sử dụng:
  • Toàn cây ($62,50%$) và lá ($31,25%$) là hai bộ phận được sử dụng chủ đạo.
  • Phương thức dùng ngoài chiếm đa số: Giã đắp tươi ($43,75%$), nấu nước tắm gội ($34,38%$), rửa vết thương ($12,50%$), hơ nóng đắp ngoài ($3,13%$), ngâm rượu bôi ($3,13%$). Dùng đường uống chiếm tỷ lệ nhỏ ($12,50%$).

Kết quả sàng lọc hoạt tính kháng vi sinh vật in vitro

Hiệu suất chiết xuất cao toàn phần methanol dao động từ $2,99%$ (mẫu Q69) đến $17,44%$ (mẫu Q90). Toàn bộ 32 mẫu cao chiết được thử nghiệm ở nồng độ $20\ \text{mg/mL}$ cao khô (tương đương $200\ \text{mg/mL}$ dược liệu thô).

          ĐƯỜNG KÍNH VÒNG VÔ KHUẨN TRÊN CHỦNG STAPHYLOCOCCUS AUREUS ATCC 25923
  Mẫu thử / Chuẩn     Đường kính vòng ức chế (mm)
  -----------------   -------------------------------------------------
  Q20 (Nhải guầy)     [***********************************************] 31.5 ± 0.1 mm
  Q31 (Thông dầu)     [**************************] 17.5 ± 0.2 mm
  Q69 (Hoa hồng dây)  [*************************] 17.2 ± 0.5 mm
  Q51 (Đìa pạm)       [*******************] 12.8 ± 0.2 mm
  Q6 (Chè dây)        [**************] 9.9 ± 0.2 mm
  Q45 (Chùa dù)       [**************] 9.8 ± 0.2 mm
  Q50 (Sà pầu)        [**************] 9.8 ± 0.2 mm
  Q19 (Tràm)          [************] 8.9 ± 0.2 mm
  Meropenem (5 µg/mL) [*********************************] 22.4 ± 0.1 mm

Chi tiết định lượng 8 mẫu có hoạt tính kháng khuẩn S. aureus

Mã mẫu	Tên tiếng Dao	Tên khoa học xác định	Bộ phận dùng	$F_v$	Đường kính vòng vô khuẩn (mm)	Đánh giá hoạt tính
Q20	Nhải guầy	Aglaomorpha coronans (Wall.) Copel.	Toàn cây	0,28	$31,5 \pm 0,1$	Cực mạnh (Vượt đối chứng)
Q31	Cây thông dầu	Dacrydium elatum (Roxb.) Wall.	Thân	0,20	$17,5 \pm 0,2$	Rất mạnh
Q69	Hoa hồng dây	Rosa transmorrisonensis Hayata	Toàn cây	0,04	$17,2 \pm 0,5$	Rất mạnh
Q51	Đìa pạm	Euodia lepta (Spreng.) Merr.	Thân, lá	0,16	$12,8 \pm 0,2$	Mạnh
Q6	Chè dây	Polygonum capitatum Buch.-Ham.	Lá	0,20	$9,9 \pm 0,2$	Trung bình
Q45	Chùa dù	Elsholtzia penduliflora W.W.Sm.	Toàn cây	0,12	$9,8 \pm 0,2$	Trung bình
Q50	Sà pầu	Acorus gramineus Aiton	Toàn cây	0,20	$9,8 \pm 0,2$	Trung bình
Q19	Tràm	Strobilanthes sp.	Toàn cây	0,28	$8,9 \pm 0,2$	Trung bình
Chuẩn	Meropenem	Kháng sinh đối chứng dương ($5\ \mu\text{g/mL}$)	-	-	$22,4 \pm 0,1$	Chuẩn độ kiểm soát

Kết quả trên chủng Candida albicans và Escherichia coli

• Chủng nấm Candida albicans ATCC 10231: Ở nồng độ khảo sát $20\ \text{mg/mL}$, cả 32 mẫu cao chiết MeOH đều chưa thể hiện vòng ức chế rõ rệt trên đĩa thạch, trong khi mẫu đối chứng dương Itraconazole ($50\ \mu\text{g/mL}$) tạo vòng vô khuẩn đường kính $16,0 \pm 0,1\ \text{mm}$.
• Chủng trực khuẩn Gram (-) Escherichia coli ATCC 25922: Không ghi nhận sự hình thành vòng vô khuẩn ở toàn bộ 32 mẫu thử nghiệm (đối chứng Meropenem đạt $21,4 \pm 0,2\ \text{mm}$).

---

Đổi mới và đóng góp

Các điểm cải tiến kỹ thuật nổi bật

1. Chuẩn hóa quy trình liên kết Dược dân tộc học và Thực nghiệm vi sinh: Khắc phục nhược điểm của các nghiên cứu điều tra mô tả thuần túy trước đây, đề tài thiết lập mối liên hệ định lượng giữa chỉ số đồng thuận thực vật học ($F_v$) và hiệu quả kháng khuẩn in vitro.
2. Phát hiện hoạt tính kháng tụ cầu vượt trội của loài Cốt toái bổ đuôi phượng (Aglaomorpha coronans): Mẫu Q20 tạo vòng vô khuẩn lên tới $31,5\ \text{mm}$, cao gấp $140,6%$ so với chất chuẩn kháng sinh tinh khiết Meropenem ($22,4\ \text{mm}$) trên chủng S. aureus. Đây là bằng chứng khoa học thực nghiệm mới khẳng định tiềm năng phát triển kháng sinh thực vật chống tụ cầu của loài này.
3. Tối ưu hóa quy trình chiết xuất siêu âm (UAE): Rút ngắn thời gian chiết xuất từ 24–48 giờ (phương pháp ngâm kiệt truyền thống) xuống còn $3 \times 30$ phút, bảo toàn tối đa các nhóm hoạt chất dễ bị nhiệt phân hủy (polyphenol, flavonoid, tinh dầu).

So sánh với các công trình nghiên cứu tiền nhiệm

Thông số nghiên cứu	Phan Thị Kim Ngân (2005) [Ba Vì]	Đặng Thị Phượng (2007) [Sa Pa]	Đề tài nghiên cứu này (2024) [Tả Phìn]
Đối tượng điều tra	Người Dao (9 loài)	Người Dao đỏ (3 loài chi Stephania)	Người Dao đỏ (83 loài ghi nhận, 32 loài thu mẫu)
Phương pháp chiết	Ngâm lạnh dung môi cồn	Dịch ép tươi & Dịch chiết cồn	Chiết siêu âm hỗ trợ chuẩn hóa (UAE - MeOH 100%)
Chủng vi sinh vật	C. albicans, Aspergillus niger	S. aureus, C. albicans	S. aureus, E. coli, C. albicans (Chuẩn ATCC)
Tỷ lệ ức chế S. aureus	Không khảo sát S. aureus	$2/3$ loài ($66,7%$)	$8/32$ loài ($25,0%$) với $d$ lên tới $31,5\ \text{mm}$
Độ phủ phân loại học	Cấp độ loài đơn lẻ	1 chi (Stephania)	28 chi, 24 họ, 3 ngành thực vật

Đóng góp cho ngành Dược học và công nghiệp Dược liệu

• Bổ sung 32 mẫu tiêu bản thực vật kèm dữ liệu GPS và phiếu giám định tên khoa học vào Phòng Tiêu bản Đại học Dược Hà Nội (HNIP).
• Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ việc sàng lọc hoạt chất tự nhiên điều trị viêm da mủ do tụ cầu và đề xuất các loài tiềm năng để phát triển cao định chuẩn.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

                     LỘ TRÌNH THƯƠNG MẠI HÓA VÀ CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ
[Giai đoạn 1: R&D Lab]     [Giai đoạn 2: Chiết phân đoạn]     [Giai đoạn 3: Bào chế thử nghiệm]     [Giai đoạn 4: GACP & Sản xuất]
- Đã hoàn thành 32 cao     - Phân lập hoạt chất Q20, Q31      - Gel/Cream bôi ngoài da              - Chuẩn hóa vùng trồng Tả Phìn
- Xác định 8 loài ức chế   - Xác định MIC/MBC trên MRSA       - Đánh giá độc tính da & In vivo      - Hợp tác Sapanapro & Nhà máy GMP
(11/2023 - 05/2024)        (Quý 3/2024 - Quý 2/2025)          (Quý 3/2025 - Quý 2/2026)             (Quý 3/2026 trở đi)

Kịch bản ứng dụng thực tế

1. Chuẩn hóa công thức thuốc tắm người Dao đỏ (Hợp tác HTX bản địa & Sapanapro):
   • Thay thế các loài thu hái tự nhiên có trữ lượng thấp bằng 8 loài đã được chứng minh có hoạt tính diệt khuẩn cao (A. coronans, D. elatum, E. lepta, E. penduliflora...).
   • Tối ưu hóa hiệu quả sát khuẩn ngoài da, loại bỏ nguy cơ viêm nang lông và nhiễm trùng cơ hội cho người sử dụng dịch vụ tắm lá thuốc.
2. Phát triển chế phẩm trị mụn nhọt, viêm da nhiễm khuẩn tại chỗ:
   • Ứng dụng cao phân đoạn giàu flavonoid từ Aglaomorpha coronans (Q20) và Rosa transmorrisonensis (Q69) để bào chế gel bôi da kháng tụ cầu, thay thế dần các kháng sinh tại chỗ có tỷ lệ kháng thuốc cao như Erythromycin hay Clindamycin.

Yêu cầu triển khai và chuẩn hóa

• Nguyên liệu đầu vào: Xây dựng vùng trồng theo tiêu chuẩn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc (GACP-WHO) tại Tả Phìn.
• Sản xuất: Nhà máy chiết xuất đạt tiêu chuẩn Thực hành tốt sản xuất thuốc (GMP-WHO) với hệ thống chiết tuần hoàn kín và kiểm soát dư lượng dung môi hữu cơ theo quy định Dược điển Việt Nam V.

Phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội

• Hiệu quả kinh tế: Tăng giá trị chuỗi dược liệu tắm và sản phẩm chăm sóc da bản địa lên 35–50% nhờ có chứng nhận kiểm nghiệm hoạt tính sinh học.
• Hiệu quả xã hội: Tạo sinh kế bền vững cho hơn 700 hộ dân người Dao tại xã Tả Phìn, giảm thiểu áp lực khai thác tận diệt rừng tự nhiên thông qua quy hoạch bảo tồn nguồn gen.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật hiện tại

• Hệ dung môi chiết đơn lẻ: Nghiên cứu chỉ sử dụng methanol tuyệt đối. Một số hợp chất kém phân cực (như tinh dầu, sesquiterpene) hoặc phân cực mạnh (tannin phân tử lớn, polysaccharide) có thể chưa được chiết kiệt, dẫn đến việc các cây có độ tin cậy cao như Ngùng lải mia (Elsholtzia blanda, $F_v = 0,56$) hay Đìa tân (Blumea lanceolaria, $F_v = 0,60$) chưa thể hiện hoạt tính trong mô hình thử nghiệm này.
• Giới hạn phổ tác dụng in vitro: Chưa ghi nhận hoạt tính trên chủng vi nấm C. albicans và trực khuẩn Gram âm E. coli ở nồng độ khảo sát $20\ \text{mg/mL}$, nguyên nhân do cấu trúc màng ngoài lipopolysaccharide (LPS) phức tạp của vi khuẩn Gram âm và thành tế bào chitin/glucan dày của vi nấm.
• Khó khăn thu mẫu: 51/83 loài chưa thu được mẫu do sinh cảnh núi đá hiểm trở và sự biến động theo mùa sinh trưởng của thực vật.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

1. Chiết phân đoạn và định lượng nồng độ ức chế tối thiểu (MIC/MBC):
   • Chiết phân đoạn cao thô của 8 loài hoạt tính (Q20, Q31, Q69, Q51, Q6, Q45, Q50, Q19) bằng các dung môi có độ phân cực tăng dần (n-hexane, chloroform, ethyl acetate, n-butanol, nước).
   • Xác định giá trị MIC đối với các chủng kháng thuốc lâm sàng (MRSA, VRSA).
2. Khảo sát thành phần hóa học (Phytochemical Profiling):
   • Ứng dụng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) và GC-MS để xác định các nhóm chất chính chịu trách nhiệm cho hoạt tính kháng khuẩn.
3. Thử nghiệm hiệp đồng kháng sinh (Synergy testing):
   • Đánh giá khả năng phối hợp giữa cao chiết dược liệu và kháng sinh thông thường nhằm hạ thấp nồng độ sử dụng và đảo ngược cơ chế đề kháng vi khuẩn.

---

Đối tượng hưởng lợi

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                        MA TRẬN ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                             |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Sinh viên &         | - Dữ liệu thực tế về phương pháp Dược dân tộc học       |
| Nghiên cứu sinh     | - Quy trình thực nghiệm in vitro chuẩn hóa              |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Chuyên gia          | - Danh lục 83 loài cây thuốc kèm tọa độ và tên khoa học |
| Dược liệu học       | - Dữ liệu sàng lọc hoạt tính kháng tụ cầu định lượng    |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Doanh nghiệp Dược & | - Căn cứ khoa học nâng cấp bài thuốc tắm cổ truyền      |
| Hợp tác xã          | - 8 loài tiềm năng phát triển chế phẩm da liễu mới      |
+---------------------+---------------------------------------------------------+
| Cộng đồng bản địa   | - Bảo tồn tri thức truyền thống người Dao đỏ            |
| (Tả Phìn, Sa Pa)    | - Phát triển kinh tế gắn liền bảo tồn đa dạng sinh học  |
+---------------------+---------------------------------------------------------+

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và cơ sở vật chất tối thiểu để nhân rộng quy trình sàng lọc này là gì?

Cần phòng thí nghiệm vi sinh đạt chuẩn An toàn sinh học cấp 2 (BSL-2), trang bị tủ cấy vô trùng Class II, nồi hấp tiệt trùng kiểm soát nhiệt độ - áp suất ($121^\circ\text{C}$, 1 atm), bể chiết siêu âm tần số 40 kHz có gia nhiệt, tủ ấm nuôi cấy vi sinh ($30^\circ\text{C}$ và $37^\circ\text{C}$), tủ trữ đông $-80^\circ\text{C}$ bảo quản chủng chuẩn ATCC và thước kẹp quang học/điện tử có độ chính xác $\le 0,1\ \text{mm}$.

2. Tại sao một số loài có hệ số tin cậy rất cao ($F_v = 0,56 - 0,60$) lại không thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong thử nghiệm này?

Hiện tượng này xuất phát từ ba nguyên nhân kỹ thuật:

1. Dung môi chiết xuất: Methanol tuyệt đối có thể chưa hòa tan tối ưu các nhóm hoạt chất đặc thù (ví dụ: tinh dầu bay hơi trong Elsholtzia blanda thường yêu cầu chưng cất lôi cuốn hơi nước hoặc dịch chiết ethanol).
2. Cơ chế tác dụng in vivo đa dạng: Một số cây thuốc dân gian phát huy hiệu quả thông qua cơ chế kích thích miễn dịch tại chỗ, chống viêm, làm se niêm mạc hoặc ức chế enzyme độc lực của vi khuẩn chứ không trực tiếp tiêu diệt vi khuẩn (bactericidal) trong đĩa thạch.
3. Nồng độ thử nghiệm: Nồng độ cao chiết $20\ \text{mg/mL}$ có thể chưa đạt ngưỡng ức chế đối với một số hoạt chất có hàm lượng thấp trong cao toàn phần.

3. Quy trình này có thể tích hợp với các tiêu chuẩn kiểm nghiệm Dược điển hiện hành không?

Hoàn toàn tương thích. Phương pháp đục lỗ khuếch tán trên đĩa thạch và định lượng vòng vô khuẩn tuân thủ chặt chẽ theo hướng dẫn của Viện Tiêu chuẩn Lâm sàng và Xét nghiệm Hoa Kỳ (CLSI - Clinical and Laboratory Standards Institute) và các chuyên luận kiểm nghiệm độ vô khuẩn, giới hạn nhiễm khuẩn của Dược điển Việt Nam V.

4. Cần xử lý thế nào để đảm bảo tính ổn định của cao chiết dược liệu khi bảo quản dài ngày?

Cao thô sau khi cô thu hồi dung môi phải được sấy khô tuyệt đối ở $50^\circ\text{C}$ đến khối lượng không đổi để loại bỏ độ ẩm tồn dư ($< 5%$). Cao được đóng trong lọ thủy tinh trung tính màu nâu sẫm, nút kín có đệm teflon, bảo quản trong môi trường tối ở nhiệt độ âm sâu $-20^\circ\text{C}$ đến $-22^\circ\text{C}$ nhằm ngăn ngừa sự oxy hóa và thoái hóa quang hóa của các hợp chất phenolic.

5. Khả năng mở rộng quy mô từ phòng thí nghiệm sang chế biến thương phẩm mất bao lâu và chi phí ước tính thế nào?

Lộ trình chuẩn hóa mất trung bình 24–36 tháng qua 3 giai đoạn: Chiết phân đoạn định tính hoạt chất (6 tháng), Bào chế thử nghiệm và kiểm tra độ ổn định - độc tính da (12 tháng), Đăng ký lưu hành mỹ phẩm/chế phẩm y tế và chuyển giao GACP-WHO (12 tháng). Chi phí nghiên cứu R&D ước tính từ 300 - 500 triệu VNĐ cho một dòng sản phẩm định chuẩn.

---

Kết luận

Đề tài khóa luận đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đặt ra, mang lại những giá trị khoa học và thực tiễn nổi bật:

1. Tư liệu hóa toàn diện 83 loài cây thuốc chữa bệnh ngoài da thuộc tri thức bản địa người Dao đỏ xã Tả Phìn, thu thập và định danh chính xác 32 loài thuộc 28 chi, 24 họ và 3 ngành thực vật.
2. Xác định 8/32 loài ($25,0%$) có hoạt tính kháng khuẩn in vitro rõ rệt trên Staphylococcus aureus, trong đó đặc biệt ghi nhận mẫu chiết Aglaomorpha coronans (Q20) có đường kính vòng vô khuẩn lên tới $31,5\ \text{mm}$, mở ra tiềm năng to lớn cho việc phát triển các chế phẩm kháng khuẩn tự nhiên.
3. Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học vững chắc để nâng tầm giá trị các bài thuốc tắm cổ truyền, thúc đẩy bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm và hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số tại Sa Pa, Lào Cai.

Các kết quả nghiên cứu là tiền đề khoa học quan trọng để tiếp tục triển khai các thử nghiệm chiết phân đoạn, xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và phân lập các hợp chất tự nhiên có hoạt tính kháng khuẩn cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan về người Dao đỏ tại xã Tả Phìn 1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Tả Phìn 1. Điều kiện tự nhiên a, Địa hình Xã Tả Phìn có tổng diện tích tự nhiên là 2.540,88 ha, trong đó khu lâm nghiệp gồm khu vực rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng sản xuất chiếm 1.514,19 ha; khu sản xuất lâm nghiệp chiếm 73,84 ha và đất chưa sử dụng chiếm 434,46 ha gồm núi đá không có rừng cây và đồi núi [26].

b, Khí hậu Tả Phìn nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và chịu ảnh hưởng của khí hậu ôn đới. Khí hậu trong năm được chia ra làm 2 mùa, gồm mùa hè từ tháng 5 đến tháng 10, mùa này mát và mưa nhiều; mùa đông từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa này rét, lạnh giá, có mưa phùn, sương muối, sương mù và đôi khi có tuyết [24]. c, Thủy văn Tả Phìn không có sông, chỉ có 2 hệ thống suối là suối Sả Séng và suối Thầu đều bắt nguồn từ dãy núi phía Tây và gặp nhau ở thôn Sả Séng cách trung tâm xã 250 m từ đó suối chảy sang xã Trung Chải. Cũng do địa hình nên Tả Phìn có rất nhiều khe suối nhỏ, lưu lượng nước ít.

Nhìn chung suối ở Tả Phìn có độ dốc lớn, nhiều khe sâu, lưu lượng thay đổi theo mùa, mùa hè thường nhiều nước với lưu tốc dòng chảy lớn, mùa đông ít nước, dòng chảy nhỏ [24]. Đất ở Tả Phìn hình thành trên nền địa chất có nguồn gốc trầm tích nên hàm lượng các chất dinh dưỡng trong đất (như mùn, đạm, lân…) ở mức trung bình hoặc khá. Thành phần cơ giới đất thuộc loại thịt nhẹ hoặc trung bình, do vậy đất ở Tả Phìn phù hợp với các loài cây lâm nghiệp, dược liệu và cây nông nghiệp ngắn ngày. Rừng ở Tả Phìn có hệ thực vật phong phú, nhưng nhiều năm qua do khai thác quá mức và không theo quy hoạch, kế hoạch nên diện tích và trữ lượng rừng bị giảm nhiều [24].

Bản đồ hành chính xã Tả Phìn 2 1. Điều kiện kinh tế - xã hội a, Dân cư, dân tộc Xã gồm 6 thôn với 2860 người phân bố ở 734 hộ. Thành phần dân tộc của xã (theo thứ tự từ nhiều đến ít): dân tộc Mông chiếm 55,06%, dân tộc Dao chiếm 40,14%, dân tộc Kinh chiếm 4,66%, dân tộc Dáy chiếm 0,14% [25]. Dân số hiện trạng 2023 khoảng 3.

Dự báo dân số đến năm 2030 là khoảng 7. Trong đó, dân số thường trú tính toán: 4.800 người, dân số quy đổi từ khách du lịch: 2. Dự báo dân số đến 2035 khoảng 8. Trong đó dân số thường trú tính toán: 5.200 người, dân số quy đổi từ khách du lịch: 2.

b, Kinh tế Kinh tế của xã Tả Phìn chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp bao gồm lúa nước, lúa nương, ngô, đậu và rau các loại; chăn nuôi có trâu, bò, dê, lợn và các loại gia cầm; về lâm nghiệp có trồng rừng, khai thác dược liệu, thủy sản có nuôi cá. Ngoài ra, người dân ở đây đã kết hợp kinh doanh các bài thuốc tắm với các dịch vụ du lịch như các dịch vụ tắm thuốc lá, bán các bài thuốc cho khách du lịch góp phần cải thiện kinh tế cho các hộ gia đình. Trong năm 2023, xã đã chỉ đạo các ban ngành, đoàn thể, các cá nhân liên quan thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã được tăng cường tuyên truyền vận động người dân chú trọng vào các loại cây trồng hàng hóa có năng suất, chất lượng tốt mang lại hiệu quả kinh tế cao, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của địa phương như cây hoa địa lan, cây hoa tuyết mai, cây hoa đào thất thốn, cây thuốc tắm, cây rau, hoa công nghệ cao,. Xưởng sản xuất thuốc tắm tại xã Tả Phìn 3 Hình 1.

Nghề thêu thổ cẩm truyền thống c, Cơ sở hạ tầng – xã hội Cơ sở hạ tầng trên địa bàn phát triển nhanh và đồng bộ, đặc biệt là các tuyến đường giao thông liên xã sẽ hoàn thành đầu tư nâng cấp góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Ngoài ra, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng thương mại dịch vụ tại các địa phương. Đẩy mạnh việc phát triển các dự án, mô hình sản xuất tiểu thủ công nghiệp như thổ cẩm, rèn, đúc, sản xuất thuốc tắm và mô hình về dịch vụ, du lịch,….Đây là các mặt hàng và cũng là thế mạnh của địa phương [28]. d, Văn hóa – Giáo dục Về công tác văn hóa xã hội, chỉ đạo các bộ phận chuyên môn, các ban ngành, đoàn thể, cơ quan, đơn vị trên địa bàn tăng cường công tác quản lý hoạt động du lịch trong dịp lễ Tết.

Phối hợp tổ chức chương trình gặp mặt, tọa đàm “Tiễn Thanh niên lên đường nhập ngũ”; ngày quốc tế Phụ nữ 8/03; thành lập 01 Đoàn tham gia giải bóng chuyền hơi. Phối hợp tổ chức Ngày hội khám phá các di sản văn hóa dân tộc Dao năm 2023 vào ngày 29 - 30/4/2023 với tổng lượng khách và người dân tham. Xây dựng kế hoạch hưởng ứng Ngày chạy Olympic vì sức khỏe toàn dân năm 2023 [28]. Về giáo dục, năm học 2022 - 2023: Toàn xã có 42 lớp học với 1.068 học sinh đến trường và 81 giáo viên và nhân viên, tỷ lệ chuyên cần trung bình trong năm học thường xuyên đạt 98,7%, bằng 11.8% so với cùng kỳ.

Nhìn chung chất lượng dạy và học được duy trì và đảm bảo an toàn. Hiện nay, toàn xã có 03 trường chuẩn quốc gia. Phổ cập giáo dục mầm non trẻ em 5 tuổi, phổ cập giáo dục tiểu học - chống mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở được đẩy mạnh, duy trì. Tỷ lệ huy động trẻ đi nhà trẻ, mẫu giáo đạt trình tiểu học là 85/85, đạt 100% [28].

e, Y tế 4 Thực hiện nâng cao chất lượng khám bệnh, điều trị, chăm sóc phục vụ người bệnh. Kết quả thực hiện công tác khám chữa bệnh trong năm 2023 với tổng số khám bệnh là 5. Triển khai công tác phòng, chống theo mùa như: Dịch sốt xuất huyết, bạch hầu, lao, sởi,. và các dịch bệnh truyền nhiễm khác.

Trong thời năm 2023 không có dịch bệnh lớn xảy ra trên địa bàn. Triển khai thực hiện tốt chương trình tiêm chủng mở rộng trên địa bàn toàn xã, vắc xin sử dụng có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm tiêm chủng an toàn đúng quy trình. Công tác dân số - kế hoạch hóa gia đình được tích cực tuyên truyền vận động đến nhân dân. Tổ chức kiểm tra và xử lý các vi phạm về an toàn thực phẩm [28].

Người Dao Đỏ ở xã Tả Phìn Người Dao có dân số đứng thứ hai sau người H'Mông ở Sa Pa, có nguồn gốc từ Trung Quốc, việc chuyển cư sang Việt Nam kéo dài suốt từ thế kỷ XII, XIII cho đến nửa đầu thế kỷ XX [41]. Họ sống tập trung đông nhất ở các xã Tả Phìn, Nậm Cang, Thanh Kim, Suối Thầu, Trung Chải. Nếu người H'Mông thường chọn những nơi núi cao để sống thì người Dao lại chọn thung lũng hoặc lưng chừng núi để trồng ngô, trồng lúa và thảo quả. Các lái buôn thường đến tận nhà thu mua mang bán sang Trung Quốc nên cuộc sống của họ được nâng cao.

Nhiều nhà có những tiện nghi và phương tiện tốt như xe máy, tivi, thậm chí là cả ô tô, máy kéo dùng trong nông nghiệp. Tộc người Dao có nhiều nhóm nhưng sinh sống ở Sa Pa chủ yếu là người Dao Đỏ bởi phụ nữ thường quấn khăn hay đội mũ đỏ, áo xanh đen có nhiều hoa văn đó và trắng ở cổ, vạt và tà áo. Trong trang phục truyền thống, người Dao nam mặc quần và áo đơn giản, còn người Dao nữ trang phục phong phú hơn với những trang trí hoa văn truyền thống, đầu đội khăn. Nên trang phục của họ được xem là đẹp nhất ở mỗi phiên chợ Sa Pa.

Họ cũng có chữ viết riêng dựa theo chữ cổ của Hán ngữ gọi là chữ Nôm - Dao nhưng loại chữ này nay chỉ người cao tuổi mới đọc hiểu và viết được. Hoạt động sử dụng cây cỏ làm thuốc của người Dao Đỏ tại xã Tả Phìn Xã Tả Phìn thuộc thị xã Sa Pa là một trong những địa phương có nguồn dược liệu đa dạng, phong phú. Bởi vậy, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc để phục vụ cho nhu cầu chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe trong cộng đồng dân tộc là một tập quán truyền thống đã tồn tại từ lâu đời trong cộng đồng người Dao đỏ ở Sa Pa, Lào Cai. Nhờ kinh nghiệm tích lũy được qua nhiều thế hệ, các gia đình truyền lại cho nhau kiến thức và kỹ năng chữa bệnh bằng cây thuốc.

Đến hiện tại, đã có những nghiên cứu về sử dụng các loài cây thuốc và tri thức bản địa của dân tộc Dao Đỏ tại Sa Pa. Năm 2005, Trần Quốc Toản đã thông qua điều tra và thu được 221 loài cây được người Dao Đỏ sử dụng làm thuốc, thuộc 115 chi, 72 họ của 5 ngành thực vật và 6 dạng sống khác nhau [20]. Năm 2009, các tác giả Ninh Thị Phíp, 5 Nguyễn Tất Cảnh và Trần Văn Ơn đã công bố đề tài “Đánh giá đa dạng nguồn gen cây thuốc tắm của người Dao Đỏ tại Sa Pa, Lào Cai”, đề tài đã xác định được 94 loài cây thuốc có được tính được người Dao Đỏ ở Sa Pa sử dụng làm thuốc tắm thuộc 67 chi, 49 họ [17]. Năm 2020, Lương thị Hoan cùng cộng sự đã tiến hành đề tài nghiên cứu “Điều tra sử dụng loài cây thuốc và tri thức bản địa ở Sa Pa, Lào Cai".

Kết quả của nghiên cứu cho thấy có tổng cộng 63 loài cây thuốc và 18 bài thuốc được người dân tộc Dao Đỏ sử dụng để chữa trị nhiều loại bệnh như bệnh về xương khớp, đường tiết niệu, bệnh gan, đau dạ dày. Tổng quan về bệnh ngoài da do vi sinh vật 1. Căn nguyên gây bệnh Nhìn chung bệnh da liễu bao giờ cũng có 2 yếu tố để phát sinh và phát triển bệnh là yếu tố nội giới và ngoại giới: - Yếu tố nội giới: cho tới nay có rất nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này nhưng còn rất nhiều điều bí ẩn chưa rõ, nhất là về gen, yếu tố thể địa, yếu tố gia đình… Ngoài ra, còn những bất thường về sinh lý da, sinh hóa da, pH da, độ lipid da, khả năng kháng kiềm, kháng toan, trung hòa kiềm, trung hòa toan cũng có một ảnh hưởng nhất định đến sự phát sinh, phát triển của bệnh da.