Luận văn thạc sĩ tìm hiểu phương thức ẩn dụ trong tiếng việt thể hiện qua ca dao trữ tình thơ tình xuân diệu và thơ tình xuân quỳnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tìm hiểu phương thức ẩn dụ trong tiếng việt thể hiện qua ca dao trữ tình thơ tình xuân diệu và thơ, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hai
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Khám Phá Ẩn Dụ Trong Tiếng Việt Qua Ca Dao và Thơ Tình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khám Phá Ẩn Dụ Trong Tiếng Việt Qua Ca Dao và Thơ Tình

Ẩn dụ là một trong những phương thức chuyển nghĩa phổ biến trong tiếng Việt, đặc biệt là trong ca dao và thơ tình. Việc tìm hiểu ẩn dụ không chỉ giúp làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về văn hóa và tâm tư của người Việt. Ca dao và thơ tình là hai thể loại văn học giàu hình ảnh và cảm xúc, nơi ẩn dụ được sử dụng để thể hiện những ý nghĩa sâu xa và tinh tế.

1.1. Ý Nghĩa Của Ẩn Dụ Trong Văn Học Việt Nam

Ẩn dụ trong văn học Việt Nam không chỉ là một biện pháp tu từ mà còn là cầu nối giữa ngôn ngữ và cảm xúc. Nó giúp người viết truyền tải những thông điệp sâu sắc mà không cần phải nói thẳng. Ẩn dụ tạo ra những hình ảnh sống động, giúp người đọc dễ dàng hình dung và cảm nhận.

1.2. Vai Trò Của Ca Dao Trong Việc Thể Hiện Ẩn Dụ

Ca dao Việt Nam là kho tàng văn hóa dân gian, nơi chứa đựng nhiều ẩn dụ phong phú. Những hình ảnh trong ca dao thường mang tính biểu tượng cao, giúp người nghe dễ dàng nhận diện và cảm nhận được những giá trị văn hóa, tình cảm của người Việt.

II. Những Thách Thức Khi Phân Tích Ẩn Dụ Trong Ca Dao và Thơ Tình

Phân tích ẩn dụ trong ca dao và thơ tình không phải là điều dễ dàng. Các tác giả thường sử dụng ẩn dụ một cách tinh tế, khiến cho việc nhận diện và giải mã trở nên phức tạp. Đặc biệt, sự đa dạng trong cách sử dụng ẩn dụ có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, gây khó khăn cho người phân tích.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Nhận Diện Ẩn Dụ

Nhiều ẩn dụ trong ca dao và thơ tình được xây dựng dựa trên những hình ảnh văn hóa đặc trưng, điều này có thể gây khó khăn cho những người không quen thuộc với văn hóa Việt Nam. Việc thiếu hiểu biết về bối cảnh văn hóa có thể dẫn đến việc hiểu sai ý nghĩa của ẩn dụ.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Cách Hiểu Ẩn Dụ

Mỗi người đọc có thể có những cách hiểu khác nhau về cùng một ẩn dụ. Điều này không chỉ phụ thuộc vào kiến thức văn hóa mà còn vào trải nghiệm cá nhân của mỗi người. Sự đa dạng này làm phong phú thêm cho việc phân tích nhưng cũng tạo ra thách thức lớn.

III. Phương Pháp Phân Tích Ẩn Dụ Trong Ca Dao và Thơ Tình

Để phân tích ẩn dụ trong ca dao và thơ tình, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Việc sử dụng các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, so sánh và thống kê sẽ giúp làm rõ hơn các liên tưởng ẩn dụ trong các tác phẩm.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Của Từ

Phân tích ngữ nghĩa của từ là bước đầu tiên trong việc nhận diện ẩn dụ. Cần xem xét từ ngữ trong ngữ cảnh cụ thể để hiểu rõ hơn về ý nghĩa mà tác giả muốn truyền tải. Việc này giúp phát hiện các liên tưởng ẩn dụ một cách chính xác.

3.2. So Sánh Các Tác Phẩm Khác Nhau

So sánh các tác phẩm ca dao và thơ tình của các tác giả khác nhau sẽ giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng ẩn dụ. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về từng tác giả mà còn về sự phát triển của ẩn dụ trong văn học Việt Nam.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Việc Phân Tích Ẩn Dụ

Việc phân tích ẩn dụ trong ca dao và thơ tình không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả từ việc phân tích có thể giúp giáo viên và học sinh hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam.

4.1. Giáo Dục Văn Học Qua Ẩn Dụ

Việc giảng dạy văn học thông qua ẩn dụ giúp học sinh phát triển khả năng cảm thụ văn chương. Những bài học về ẩn dụ có thể giúp học sinh nhận diện và phân tích các tác phẩm một cách sâu sắc hơn.

4.2. Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam

Phân tích ẩn dụ trong ca dao và thơ tình có thể góp phần vào việc xây dựng từ điển tác giả văn học. Những kết quả nghiên cứu sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng tri thức về văn học Việt Nam.

V. Kết Luận Về Ẩn Dụ Trong Ca Dao và Thơ Tình

Ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong ca dao và thơ tình Việt Nam. Việc tìm hiểu và phân tích ẩn dụ không chỉ giúp làm phong phú thêm ngôn ngữ mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về văn hóa và tâm tư của người Việt. Tương lai của việc nghiên cứu ẩn dụ trong văn học Việt Nam hứa hẹn sẽ còn nhiều điều thú vị.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Ẩn Dụ

Nghiên cứu ẩn dụ trong văn học Việt Nam sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu. Những phương pháp nghiên cứu hiện đại sẽ giúp làm rõ hơn các liên tưởng ẩn dụ trong các tác phẩm văn học.

5.2. Giá Trị Văn Hóa Của Ẩn Dụ

Ẩn dụ không chỉ là một biện pháp tu từ mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của ẩn dụ trong văn học sẽ góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Khái niệm từ trong tiếng Việt Để có thể thuận tiện hơn cho công việc khảo sát từ ngữ tham gia vào việc thực hiện các liên tưởng ẩn dụ trong ba tác phẩm đã nêu, chúng tôi chấp nhận quan niệm về từ của Nguyễn Thiện Giáp [32, tr. Theo quan niệm này, từ tiếng Việt có vỏ ngữ âm là một âm tiết, trên chữ viết được thể hiện bằng một khối viết liền (Cũng có nghĩa là mỗi từ được cấu tạo bởi một tiếng). Nếu xét ở góc độ phân biệt những hiện tượng trung tâm (vốn từ vựng cơ bản) và những hiện tượng ngoại biên (từ vay mượn, nhất là bằng cách phiên âm; trường hợp: bù nhìn, bồ hóng,…, với số lượng rất ít ỏi; kể cả trường hợp thường gọi là “từ láy”), có lẽ, quan niệm này phản ánh được diện mạo vốn từ vựng cơ bản của tiếng Việt.

So với những ngôn ngữ như Pháp, Nga… thì số lượng từ có vỏ ngữ âm là một âm tiết trong tiếng Việt rất lớn. Lại nữa, nếu chấp nhận trong tiếng Việt có từ ghép như các ngôn ngữ đã nêu, thì rất nhiều trường hợp ranh giới giữa từ ghép và các tổ hợp từ không rõ ràng (như các trường hợp: hoa hồng, áo dài, nhà trẻ…). Thêm vào đó, trong các ngôn ngữ, hiện tượng chuyển nghĩa của từ thường xảy ra ở những đơn vị có kích cỡ ngắn nhất. Bởi những lý do ấy mà chúng tôi tạm chấp nhận giải pháp của Nguyễn Thiện Giáp để tiện cho việc triển khai đề tài.

Những vấn đề về ngữ dụng học Để thực hiện đề tài này, chúng tôi không thể không đụng chạm đến một số vấn đề thuộc lý thuyết ngữ dụng như: nhân tố giao tiếp, chiếu vật và chỉ xuất, ý nghĩa hàm ẩn và ý nghĩa tường minh (hiển ngôn). Về những vấn đề này chúng tôi xin lĩnh hội cách trình bày của giáo sư Đỗ Hữu Châu [14; tr. Nhân tố giao tiếp: Nhân tố giao tiếp bằng ngôn ngữ gồm ngữ cảnh, ngôn ngữ và diễn ngôn. Ngữ cảnh bao gồm đối ngôn, hoàn cảnh giao tiếp, thoại trường, ngữ huống.

Đối ngôn còn gọi là người tham gia giao tiếp. Họ phải ở trong trạng thái tinh thần lành mạnh và có sự phân vai giao tiếp trong một cuộc thoại. Vì rằng giao tiếp là tương tác cho nên vai giao tiếp còn gọi là vai tương tác (bao gồm vai nói, vai nghe; còn gọi là vai phát, vai nhận). Khi giao tiếp mặt đối mặt giữa các đối ngôn thì có sự luân phiên vai tương tác, ví dụ cuộc giao tiếp trong bài ca dao1 sau: - Bây giờ mận mới hỏi đào, Vườn hồng có lối, ai vào hay chưa? - Mận hỏi thì đào xin thưa, Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.

(54) Song cũng có những cuộc giao tiếp chỉ có một đối ngôn phát, còn đối ngôn kia nhận là chủ yếu, chẳng hạn bài ca dao sau đây: Em còn bé dại thơ ngây, Mẹ cha ép uổng từ ngày thiếu niên. Cho nên duyên chẳng vừa duyên, Có thương thì vớt em lên hỡi chàng. (187) Giao tiếp ít nhất phải có hai đối ngôn. Nhưng trên thực tế, trong nhiều trường hợp giao tiếp, vai nói vẫn là một, còn vai nghe lớn hơn hai, thậm chí hàng nghìn, hàng vạn.

Trong số đó, theo chúng tôi, các tác phẩm văn học, nhất là các tác phẩm thơ thuộc loại giao tiếp này. Quan hệ tương tác là quan hệ giữa các đối ngôn nảy sinh trong cuộc giao tiếp. Ngoài nó, còn có quan hệ liên cá nhân, là quan hệ từ bên ngoài áp đặt lên quan hệ tương tác. Đó là những quan hệ xã hội.

Khi tham gia vào giao tiếp, những quan hệ xã hội này (như tuổi tác, quyền lực, thân tình, xa lạ,…) chi phối cả nội dung, cả hình thức của cuộc giao tiếp và chuyển thành quan hệ liên cá nhân trong giao tiếp. Quan hệ tương tác còn một biểu hiện nữa là quan hệ vị thế giao tiếp. Nó có tác động khởi phát, duy trì, chuyển hướng đề tài, phân phát lượt nói… của các đối ngôn trong giao tiếp. Cho nên nói tới đối ngôn còn là nói tới ý định, niềm tin, kế hoạch và các hành động thực thi kế hoạch giao tiếp.

Hoàn cảnh giao tiếp “bao gồm tổng thể các nhân tố chính trị, địa lí, kinh tế, văn hóa, lịch sử với các tư tưởng, các chuẩn mực về đạo đức, ứng xử, với các thiết chế công trình, các tổ chức… tương ứng, tạo nên cái gọi là môi trường xã hội – văn hóa - địa lí cho các cuộc giao tiếp” [15; tr. Thoại trường hay hiện trường giao tiếp là không gian, thời gian của cuộc giao tiếp. “Khái niệm không gian ở đây chỉ nơi chốn cụ thể với những điều kiện, những trần thiết, các đồ vật, các nhân vật tiêu biểu cho một kiểu loại không gian đòi hỏi phải có một cách ứng xử bằng lời tương thích” [15; tr. Khái niệm thời gian ở đây cũng cụ thể.

“Thời gian thoại trường của một không gian thoại trường đòi hỏi phải có những cách thức nói năng tương thích” [15; tr. Nói tới hoàn cảnh giao tiếp còn là nói tới hiện thực đề tài, nói tới “thế giới khả hữu” được chọn làm hệ quy chiếu cho hiện thực - đề tài của diễn ngôn. “Sự thể hiện tổng hòa các nhân tố của ngữ cảnh hình thành nên các ngữ huống liên tiếp kế tiếp nhau trong một cuộc giao tiếp” [15; tr. Ngữ huống là “những thể hiện cụ thể của hoàn cảnh giao tiếp, của thoại trường, của các đối ngôn cũng như những thể hiện cụ thể của chính các nhân tố tạo nên cuộc giao tiếp ở một thời điểm cụ thể của cuộc giao tiếp đó” [15; tr.

Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp ưu việt nhất, có đường kênh cơ bản là thính giác. Nó bao gồm hai đường kênh nói và viết, bao gồm các biến thể ngôn ngữ mà các đối ngôn lựa chọn để giao tiếp. Trong các biến thể của ngôn ngữ, phải hết sức lưu ý đến ngữ vực2 và đến loại thể mà theo đó hình thành các diễn ngôn phù hợp. Ngôn ngữ là phương tiện của diễn ngôn nhưng nằm ngoài diễn ngôn.

Nằm ngoài diễn ngôn không chỉ có ngữ cảnh (đối ngôn, hiện thực ngoài diễn ngôn…), ngôn ngữ và các biến thể được sử dụng, mà còn có ngôn cảnh. Ngôn cảnh là những diễn ngôn trước và sau diễn ngôn đang xét [15; tr. Ngôn cảnh được chia thành tiền ngôn cảnh và hậu ngôn cảnh. Trong thực tế giao tiếp, cùng một nội dung có thể được thể hiện bằng dạng nói và dạng viết.

Cho nên cần phân biệt diễn ngôn nói và diễn ngôn viết. Diễn ngôn ở dạng thức viết được gọi là văn bản (text)3. Ngôn cảnh của diễn ngôn nói và văn bản có những điểm khác nhau. Diễn ngôn nói chủ yếu xuất hiện trong hội thoại, gồm rất nhiều nhân tố, ngoài những yếu tố thuần túy ngôn ngữ học còn có những yếu tố như: hành vi ngôn ngữ, các đơn vị hội thoại, các yếu tố kèm lời và phi lời (điệu bộ, cử chỉ, nét mặt, trọng âm, ngữ điệu,…); đồng thời nó chỉ có tiền ngôn cảnh.

Ngôn cảnh của văn bản được gọi là văn cảnh. Trong văn bản, câu bao giờ cũng xuất hiện với tiền văn và hậu văn. Trở lại câu ca dao - Bây giờ mận mới hỏi đào,. - Mận hỏi thì đào xin thưa,…Yếu tố cần xem xét ở đây là mận, đào.

Tiền văn của mận là bây giờ, hậu văn là hỏi đào. Còn tiền văn của đào là mận hỏi, hậu văn là xin thưa. Nhờ việc xác định này mà ta hiểu được rằng hiện thực - đề tài của văn bản này không phải là nói về hai sự vật mận và đào, mà nói về chuyện tìm hiểu của đôi trai gái thuộc đề tài tình yêu. Văn cảnh, nói chung, có tính chất tĩnh, chứ không có tính chất động như ngôn cảnh của diễn ngôn nói.

Thuộc văn cảnh còn có các văn bản viết về cùng một hiện thực - đề tài, nói rộng ra là tất cả các văn bản thuộc cùng một thể loại ở một thời điểm nhất định của lịch sử. Do đó “liên văn bản là một đặc tính của văn cảnh của văn bản” [15; tr. Diễn ngôn là gì? Trước khi đi vào khái niệm diễn ngôn, chúng ta sơ lược nói về câu và phát ngôn. Câu là một tổ chức tuyến tính các đơn vị từ vựng theo những quy tắc kết học.

Có câu trừu tượng, thuộc hệ thống. Câu hệ thống được hiện thực hóa bằng những câu cụ thể, có nghĩa là câu được làm đầy bởi các đơn vị từ vựng. Phát ngôn là những câu cụ thể được dùng trong những ngữ cảnh cụ thể, trong những cuộc giao tiếp cụ thể. Nó là biến thể của câu.

Một câu tồn tại trong vô số phát ngôn xuất hiện trong những ngữ cảnh khác nhau. Trên thực tế sử dụng ngôn ngữ, chúng ta chỉ gặp các phát ngôn [15; tr. Diễn ngôn là bộ phận hợp thành sự kiện lời nói và tổ hợp các sự kiện lời nói4 hình thành một cuộc giao tiếp. Các chức năng giao tiếp được thực hiện bằng các diễn ngôn và cụ thể hóa thành các thành phần diễn ngôn.

Diễn ngôn có hình thức và nội dung riêng, xuất hiện giữa tiền ngôn cảnh và hậu ngôn cảnh (đối với diễn ngôn viết). Hình thức của nó được tạo bằng các yếu tố ngôn ngữ (các đơn vị từ vựng, các quy tắc cú pháp…), các hành vi ngôn ngữ để chuyển các câu thành các phát ngôn và những yếu tố kèm lời và phi lời (động tác, cử chỉ…) được dùng khi nói ra phát ngôn, nói ra diễn ngôn. Nội dung của diễn ngôn có hai thành phần: thông tin và liên cá nhân5. Hai thành phần này thống nhất với nhau, thể hiện các đích khác nhau.

Các đích này là sự cụ thể hóa các chức năng giao tiếp thuộc diễn ngôn, cũng chính là sự cụ thể hóa ý định của người tham gia đặt ra trong giao tiếp. Hiểu đúng, giải thuyết đúng một diễn ngôn không có nghĩa là chỉ hiểu và giải thuyết đúng nội dung thông tin, nội dung miêu tả, mà nhất thiết còn phải hiểu, và giải thuyết đúng nội dung liên cá nhân của diễn ngôn [15; tr. Toàn bộ các nhân tố giao tiếp nêu trên, đặc biệt là ngữ cảnh, phải trở thành hiểu biết chung của những người tham gia giao tiếp. Trong bất kỳ cuộc giao tiếp nào, các nhân vật tham gia giao tiếp cũng “chỉ huy động bộ phận hiểu biết” cần yếu hữu quan “với hiện thực- đề tài của diễn ngôn”, bộ phận hiểu biết quan yếu này sẽ trở thành kiến thức nền đối với một diễn ngôn hay một sự kiện lời nói nào đó có tính bộ phận của cuộc giao tiếp.