Nghiên Cứu Từ Ngữ Phật Giáo Trong Vấn Đề Chuyển Ngữ Từ Hán Sang Việt

Tài liệu nghiên cứu Từ ngữ phật giáo trong vấn đề chuyển ngữ từ hán sang việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Thủy
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Thị Ngọc Lang
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Từ Ngữ Phật Giáo Trong Vấn Đề Chuyển Ngữ Từ Hán Sang Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Từ Ngữ Phật Giáo Hán Việt Khái Niệm

Nghiên cứu từ ngữ Phật giáo trong chuyển ngữ từ Hán sang Việt là một lĩnh vực quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo. Đạo Phật, du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ thứ II, đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa và ngôn ngữ. Việc chuyển ngữ kinh sách từ Hán sang Việt là một quá trình liên tục, với nhiều hình thức như sáng tác, biên dịch và dịch thuật. Mỗi giai đoạn phát triển lại có những khuynh hướng dịch thuật khác nhau, phản ánh sự thay đổi trong nhận thức và nhu cầu của xã hội. Quá trình này không ngừng tiếp diễn, làm thay đổi ngôn từ dịch thuật, đặc biệt là các biến thể có yếu tố gốc Hán, kết hợp hài hòa với từ vựng và ngữ nghĩa tiếng Việt, đồng thời vẫn giữ được sự trang trọng của tôn giáo. Nhiều bộ kinh được chuyển ngữ đã giúp mọi người tiếp cận và thực hành giáo lý nhà Phật dễ dàng hơn.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Từ Ngữ Phật Giáo

Từ ngữ Phật giáo có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, bắt nguồn từ tiếng Phạn và Pali, sau đó được truyền bá sang Trung Quốc và Việt Nam. Quá trình này đã tạo ra một hệ thống thuật ngữ Phật học Hán Việt phong phú và đa dạng. Các bản kinh Phật được chuyển ngữ từ Hán sang Việt đã trải qua nhiều giai đoạn, từ dịch nghĩa đến dịch âm, và cuối cùng là sự kết hợp giữa cả hai. Sự phát triển của từ ngữ Phật giáo gắn liền với sự phát triển của Phật giáo tại Việt Nam, đồng thời phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam và các nước khác trong khu vực.

1.2. Vai Trò của Chuyển Ngữ Hán Việt trong Phật Giáo Việt Nam

Chuyển ngữ từ Hán sang Việt đóng vai trò then chốt trong việc truyền bá và phát triển Phật giáo tại Việt Nam. Nhờ có các bản dịch kinh điển, giáo lý Phật giáo mới có thể tiếp cận được với đông đảo quần chúng, không chỉ giới hạn trong giới tu sĩ. Việc chuyển ngữ cũng góp phần làm phong phú thêm vốn từ vựng tiếng Việt, đặc biệt là các thuật ngữ Phật giáo. Các bản dịch kinh điển không chỉ là công cụ truyền bá tôn giáo mà còn là nguồn tài liệu quý giá cho việc nghiên cứu văn hóa và ngôn ngữ Việt Nam.

II. Thách Thức Chuyển Ngữ Kinh Điển Phật Giáo Vấn Đề Gì

Việc chuyển ngữ kinh điển Phật giáo từ Hán sang Việt đối mặt với nhiều thách thức. Sự khác biệt về ngôn ngữ, văn hóa và tư duy giữa hai quốc gia đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng và kỹ năng chuyên môn cao. Một trong những khó khăn lớn nhất là làm sao để truyền tải chính xác ý nghĩa của kinh điển mà vẫn đảm bảo tính dễ hiểu và phù hợp với văn hóa Việt Nam. Bên cạnh đó, sự tồn tại của nhiều bản dịch khác nhau cũng gây khó khăn cho việc thống nhất từ ngữ Phật học Hán Việt, dẫn đến sự hiểu lầm và tranh cãi trong cộng đồng Phật tử. Vấn đề tính chính xác trong chuyển ngữ Phật giáo luôn là một bài toán khó.

2.1. Khó Khăn về Ngôn Ngữ và Văn Hóa trong Dịch Thuật

Sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt, đặc biệt là về ngữ pháp và cấu trúc câu, là một thách thức lớn đối với người dịch. Nhiều khái niệm và thuật ngữ Phật giáo không có từ tương đương trong tiếng Việt, đòi hỏi người dịch phải sáng tạo hoặc sử dụng các phương pháp dịch thuật phức tạp. Bên cạnh đó, sự khác biệt về văn hóa và tư duy cũng ảnh hưởng đến cách hiểu và diễn giải kinh điển. Người dịch cần phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa để có thể truyền tải chính xác ý nghĩa của kinh điển.

2.2. Vấn Đề Thống Nhất Thuật Ngữ Phật Giáo Hán Việt

Sự tồn tại của nhiều bản dịch kinh điển khác nhau, với cách sử dụng từ ngữ khác nhau, gây khó khăn cho việc thống nhất thuật ngữ Phật giáo Hán Việt. Điều này dẫn đến sự hiểu lầm và tranh cãi trong cộng đồng Phật tử, đặc biệt là đối với những người mới bắt đầu tìm hiểu về Phật giáo. Việc xây dựng một bộ từ điển Phật học Hán Việt chuẩn mực là một nhu cầu cấp thiết để giải quyết vấn đề này.

2.3. Yếu Tố Lịch Sử và Ảnh Hưởng Đến Chuyển Ngữ Phật Giáo

Lịch sử lâu dài của Phật giáo tại Việt Nam, với nhiều giai đoạn phát triển và ảnh hưởng từ các trường phái khác nhau, cũng tác động đến quá trình chuyển ngữ. Các bản dịch kinh điển được thực hiện trong các giai đoạn khác nhau có thể phản ánh những quan điểm và cách hiểu khác nhau về Phật giáo. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu và người sử dụng kinh điển phải có sự cẩn trọng và phân tích kỹ lưỡng.

III. Phương Pháp Chuyển Ngữ Phật Giáo Hán Việt Bí Quyết Nào

Để giải quyết những thách thức trong chuyển ngữ kinh điển Phật giáo, cần áp dụng các phương pháp dịch thuật phù hợp. Các phương pháp phổ biến bao gồm trực dịch, ý dịch và kết hợp cả hai. Trực dịch là phương pháp dịch sát nghĩa từng từ, trong khi ý dịch tập trung vào việc truyền tải ý nghĩa tổng thể của kinh điển. Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm đặc điểm của kinh điển, mục đích của bản dịch và đối tượng độc giả. Ngoài ra, việc sử dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật, như từ điển và phần mềm dịch thuật, cũng có thể giúp nâng cao hiệu quả và tính chính xác trong chuyển ngữ Phật giáo.

3.1. So Sánh Phương Pháp Trực Dịch và Ý Dịch Kinh Điển

Trực dịch và ý dịch là hai phương pháp dịch thuật cơ bản, mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng. Trực dịch đảm bảo tính trung thực của bản dịch, nhưng có thể gây khó hiểu cho người đọc nếu không quen thuộc với ngôn ngữ và văn hóa gốc. Ý dịch giúp bản dịch dễ hiểu hơn, nhưng có thể làm mất đi một số sắc thái tinh tế của kinh điển. Việc lựa chọn phương pháp nào phụ thuộc vào mục đích của bản dịch và đối tượng độc giả.

3.2. Kết Hợp Trực Dịch và Ý Dịch Giải Pháp Tối Ưu

Kết hợp trực dịch và ý dịch là một giải pháp dung hòa, giúp khắc phục những hạn chế của cả hai phương pháp. Phương pháp này cho phép người dịch vừa đảm bảo tính trung thực của bản dịch, vừa truyền tải ý nghĩa một cách dễ hiểu và phù hợp với văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, việc áp dụng phương pháp này đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng và kỹ năng chuyên môn cao.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Hỗ Trợ Chuyển Ngữ Phật Giáo

Trong thời đại công nghệ số, việc ứng dụng các công cụ hỗ trợ dịch thuật, như từ điển điện tử, phần mềm dịch thuật và các nguồn tài liệu trực tuyến, có thể giúp nâng cao hiệu quả và tính chính xác trong chuyển ngữ Phật giáo. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các công cụ này chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người dịch. Người dịch vẫn cần phải có kiến thức và kỹ năng chuyên môn để đảm bảo chất lượng của bản dịch.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Từ Ngữ Phật Giáo Kết Quả Thực Tiễn

Nghiên cứu từ ngữ Phật giáo trong chuyển ngữ từ Hán sang Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các bộ từ điển Phật học Hán Việt chuẩn mực, giúp thống nhất thuật ngữ Phật giáo và nâng cao chất lượng dịch thuật. Ngoài ra, nghiên cứu cũng có thể giúp người học Phật hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa của kinh điển và áp dụng giáo lý vào cuộc sống. Các nghiên cứu về lịch sử từ ngữ Phật giáo cũng góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam.

4.1. Xây Dựng Từ Điển Phật Học Hán Việt Chuẩn Mực

Một trong những ứng dụng quan trọng nhất của nghiên cứu từ ngữ Phật giáo là xây dựng các bộ từ điển Phật học Hán Việt chuẩn mực. Các từ điển này sẽ cung cấp định nghĩa chính xác và đầy đủ về các thuật ngữ Phật giáo, giúp người học Phật và người dịch thuật hiểu rõ hơn về ý nghĩa của kinh điển. Việc xây dựng từ điển cần có sự tham gia của các chuyên gia ngôn ngữ, các nhà Phật học và các dịch giả kinh điển.

4.2. Nâng Cao Chất Lượng Dịch Thuật Kinh Điển Phật Giáo

Nghiên cứu từ ngữ Phật giáo cũng có thể giúp nâng cao chất lượng dịch thuật kinh điển Phật giáo. Bằng cách hiểu rõ hơn về ý nghĩa và cách sử dụng của các thuật ngữ Phật giáo, người dịch có thể truyền tải chính xác hơn ý nghĩa của kinh điển và tạo ra các bản dịch dễ hiểu và phù hợp với văn hóa Việt Nam. Việc đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ dịch giả kinh điển là một yếu tố quan trọng để đảm bảo chất lượng của các bản dịch.

4.3. Góp Phần Bảo Tồn và Phát Huy Văn Hóa Phật Giáo

Nghiên cứu lịch sử từ ngữ Phật giáo góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam. Bằng cách tìm hiểu về nguồn gốc và sự phát triển của các thuật ngữ Phật giáo, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của Phật giáo Việt Nam. Việc truyền bá kiến thức về từ ngữ Phật giáo cho thế hệ trẻ là một cách quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa này.

V. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Từ Ngữ Phật Giáo Hán Việt

Nghiên cứu từ ngữ Phật giáo trong chuyển ngữ từ Hán sang Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng và có nhiều đóng góp quan trọng cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo. Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh các nghiên cứu về phân tích từ ngữ Phật giáo, đặc biệt là về sự biến đổi của từ ngữ theo thời gian và không gian. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các nhà ngôn ngữ học, các nhà Phật học và các dịch giả kinh điển để tạo ra những công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào nghiên cứu từ ngữ Phật giáo cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn.

5.1. Tổng Kết Các Vấn Đề Nghiên Cứu Đã Được Giải Quyết

Luận án đã trình bày một cái nhìn tổng quan về từ ngữ Phật giáo trong chuyển ngữ từ Hán sang Việt, từ lịch sử hình thành và phát triển đến các phương pháp dịch thuật và ứng dụng thực tiễn. Luận án cũng đã chỉ ra những thách thức và khó khăn trong quá trình chuyển ngữ, đồng thời đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lượng dịch thuật và bảo tồn giá trị văn hóa Phật giáo.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Mới về Từ Ngữ Phật Giáo Hán Việt

Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh các nghiên cứu về ngữ pháp Phật giáo Hán Việt, đặc biệt là về sự biến đổi của từ ngữ theo thời gian và không gian. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các nhà ngôn ngữ học, các nhà Phật học và các dịch giả kinh điển để tạo ra những công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào nghiên cứu từ ngữ Phật giáo cũng là một hướng đi đầy hứa hẹn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Từ ngữ Phật giáo - hiện tượng ngôn ngữ xã hội 1. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tôn giáo Ngôn ngữ là phương tiện để con người giao tiếp với nhau, hoặc bằng lời nói hoặc bằng chữ viết. Theo thời gian, ngôn ngữ cũng thay đổi để đáp ứng nhu cầu, hoàn cảnh giao tiếp trong xã hội.

Hjelmslev, nhà ngôn ngữ học phương Tây đã nói: “Ngôn ngữ, tức là lời nói của con người, là một kho báu không bao giờ cạn kiệt. Ngôn ngữ không thể tách khỏi loài người, nó có mặt trong tất cả mọi hoạt động của con người. Ngôn ngữ là công cụ mà con người sử dụng để diễn đạt tư tưởng, tình cảm, ý chí cũng như hành vi, là công cụ mà con người tác động lên người khác cũng như để chịu sự tác động của người khác…”. (Đào Hà Ninh dịch, 2004, tr.

257) Tuy rằng mỗi cộng đồng dân tộc đều có một ngôn ngữ thống nhất nhưng tính thống nhất này không mang ý nghĩa tuyệt đối. Bởi lẽ, do hoàn cảnh địa lý và điều kiện lịch sử, sự phân bố giữa các giai tầng trong xã hội đã làm nảy sinh những lớp từ ngữ mới. Về điểm này, tác giả Nguyễn Văn Khang ghi nhận:“Sự tác động của nhân tố xã hội - ngôn ngữ thường không chỉ là một mà là sự tổng hợp của nhiều nhân tố dưới hình thức “nhân tố nọ kéo theo nhân tố kia”.” (Nguyễn Văn Khang, 2014, tr. 149) Do đó, khi đề cập đến mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tôn giáo, tác giả cũng đã nhận định: “Ngôn ngữ và tôn giáo có mối quan hệ mật thiết, hai chiều… Ngôn ngữ phản ánh các hoạt động và việc mở rộng hoạt động của tôn giáo; tôn giáo tác động vào ngôn ngữ và có thể dẫn tới những thay đổi trong ngôn ngữ… Ngôn ngữ là nơi lưu giữ mọi mặt đời sống của tôn giáo…” (Nguyễn Văn Khang, 2014, tr.

291) 16 Trong các cộng đồng xã hội được phân biệt theo thế hệ (trẻ, già), theo giới tính (nam, nữ), theo tôn giáo (giáo chức, tín đồ) …, thì hoạt động ngôn ngữ của những cộng đồng này sẽ có những đặc điểm riêng về nội dung và hình thức. Trong xã hội, mỗi tôn giáo đều có lớp từ ngữ khác nhau tạo thành những đặc điểm riêng, quy ước trong giao tiếp của mình, như đạo Thiên chúa, Tin Lành thì có các từ ngữ: Hồng y giáo chủ, Giám mục, Linh mục, Mục sư, cha, cha cố, đức cha, soeur, giáo dân, con chiên; Phật giáo thì có các danh xưng: Phật, Như Lai, Thế Tôn, hiền giả, nhân giả, tôn giả, hòa thượng, thượng tọa, đại đức, ni trưởng, ni sư, sư cô, thiện nam, tín nữ, Phật tử, thí chủ, đạo hữu, liên hữu, cư sĩ… Ngoài ra, mỗi tôn giáo còn có những biệt ngữ được ứng dụng trong quá trình truyền đạo, chẳng hạn như nói về sự chết thì có: Chúa gọi về, về với Chúa, về cõi vĩnh hằng, về cõi Phật, vãng sinh Phật quốc, vãng sinh Tây phương, vãng sinh Tịnh độ, siêu sinh Tịnh độ, về cõi Niết-bàn, quá vãng, thất lộc, mãn phần, mãn duyên, hóa duyên ký tất, quá vãng. Từ những khảo sát trên có thể thấy, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tôn giáo là sự tương tác mật thiết. Nhờ có ngôn ngữ, tôn giáo mới có phương tiện để lưu giữ các thông tin, phát triển lâu dài; nhờ có sự phát triển của ngôn ngữ mà từ ngữ tôn giáo ngày càng phong phú.

Với Phật giáo, ngôn ngữ là phương tiện để truyền bá chánh pháp, cho nên từ ngữ được sử dụng khá đa dạng trong các văn cảnh khác nhau. Từ ngữ Phật giáo Phật giáo là một trong ba tôn giáo lớn ở phương Đông (Phật-Nho-Lão), là một tôn giáo có lịch sử lâu dài phong phú. Ở những thời kỳ đầu Phật giáo mới truyền vào Việt Nam (thế kỷ thứ II), học thuật xã hội ở Giao Chỉ đặt nặng về Hán học nên một số bản kinh sách Phật giáo tiếng Phạn được chuyển ngữ, lưu hành đều theo hình thức dùng chữ Hán ghi chép lại, dấu vết được tìm thấy trong Lục độ tập kinh do Thiền sư Khang 17 Tăng Hội dịch bằng chữ Hán. Điều này được Nguyễn Lang ghi nhận: “Hán học đã được sử dụng trong thế kỷ này mà những người theo Phật có biết Phạn ngữ cũng phải học Hán để ghi chép những điều về đạo Phật …, bài tam quy hay những đoạn kinh Phật thường được các vị sa-môn dạy cho tín đồ cũng phải được phiên dịch và lưu hành bằng Hán tự.” (Nguyễn Lang, 1979, tr.

Đầu thế kỷ XX, phong trào chấn hưng Phật giáo phát khởi, giới học thuật Phật giáo mới phổ biến kinh Phật bằng Quốc ngữ qua ký tự La-tinh. Theo thời gian, tiếng Việt dần phát triển nhưng còn thiếu vốn từ có nghĩa tương đồng với các từ ngữ Phật giáo gốc Hán hàm súc mang tính triết lý, thuật ngữ. Do vậy, kinh Phật tiếng Hán lưu hành, truyền bá ở Việt Nam trong giai đoạn này thường được ghi chú theo âm Hán Việt. Trong quá trình chuyển ngữ, đáp ứng nhu cầu học Phật của mọi người, các dịch giả Việt có khuynh hướng dùng các từ Hán Việt Việt hóa (theo phong cách gọt giũa), hoặc khuynh hướng dùng các từ tiếng Việt địa phương (theo phong cách khẩu ngữ).

Do đó, dù đã có nhiều bản kinh Phật được chuyển ngữ từ Hán sang Việt trong những thập niên đầu thế kỷ XX, nhưng vẫn luôn mang dấu ấn của thời đại kim cổ giao thoa. Đến cuối thế kỷ XX, lớp từ ngữ Phật giáo sử dụng ngày càng có sự chọn lọc theo chức năng ngôn ngữ, phù hợp sắc thái biểu cảm hoặc trang trọng hoặc bình dân gần gũi với cách hiểu của đại chúng. Điều đó cho thấy, sự phát triển của tiếng Việt trong những thập niên cận đại cùng sự phát triển của ngôn ngữ học đã góp phần hữu ích cho công cuộc chuyển ngữ kinh sách Phật giáo, những tác phẩm kinh có giá trị học thuật văn chương. Trải qua quá trình tiếp xúc mật thiết hai chiều giữa ngôn ngữ và tôn giáo, nhờ chuyển ngữ kinh sách nên từ ngữ, thuật ngữ Phật giáo nhanh chóng gia nhập từ vựng tiếng Hán và tiếng Việt.

Việc gia nhập và thêm từ ngữ mới có ba tình huống: Một là, các từ ngữ, thuật ngữ Hán Việt là các danh từ chuyên môn biểu đạt khái niệm Phật giáo, được dùng một cách tự nhiên trong xã hội, thấm sâu vào lòng người, không lưu lại cảm giác “ngoại lai” như: cứu cánh, giác 18 ngộ, hoan hỷ, nhân duyên, nhẫn nhục, nhân quả, phát tâm, phương tiện, sám hối, từ bi hỷ xả, tùy hỷ, tùy thuận, vô lượng, vô biên, v. Hai là, các từ do chuyển ngữ tận dụng các yếu tố có khả năng kết hợp của tiếng Hán mà tạo thành từ ngữ mới, biểu đạt nghĩa tương đương như: duyên khởi, duyên sinh, pháp giới (pháp tánh, thật tướng), trực đạo (chánh đạo), vô vi (chân như), v. Ba là, căn cứ theo quan niệm của Phật giáo, theo ngữ nghĩa trong văn bản, các từ ngữ mới được sáng tạo thêm, như tiếng Hán thì có “bổn lai diện mục” chuyển sang Việt “mặt thật xưa nay”, hoặc là chỉ sự ra đời của các bậc Thánh thì có “thị hiện, xuất hưng, xuất hiện,” v. Theo Lương Hiểu Hồng (1992, tr.17), từ ngữ Phật giáo có 6 loại: từ phiên âm, từ hỗn hợp (Phạn-Hán), từ dịch nghĩa, từ ngữ tiếng Hán được Phật hóa, thành ngữ và tục ngữ Phật giáo.

Chu Thục Mẫn (2000, tr.16) thì chia thành 5 loại, không có tục ngữ Phật giáo. Ở đây, chúng tôi tạm nêu 5 loại từ ngữ Phật giáo tiếng Hán tiêu biểu. (1) Từ phiên âm là từ tiếng Phạn phiên âm theo cách đọc của tiếng Hán, như: (Anuttara-samyak-saṃbodhi), phiên âm → A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ- đề 阿耨多羅三藐三菩提; (Bhagavan) → Bạc-già-phạm 薄伽梵; (prajñā) → bát-nhã 般若; (Dānapati) → đàn-việt 檀越, v. (2) Từ dịch nghĩa là từ âm đọc tiếng Phạn dịch nghĩa như: (A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề) → Vô thượng chánh đẳng chánh giác 無上正等正覺, Vô thượng chánh đẳng bồ-đề 無上正等菩提; (Bạt-già-phạm) → Thế Tôn 世尊; (đàn-việt) → bố thí 布施, v.

Trong đó, “chiên-đàn”, “câu-vật-đầu” là phiên âm Phạn. 19 (4) Từ ngữ tiếng Hán được Phật hóa là những từ ngữ tiếng Hán được Phật giáo đưa vào sử dụng mang màu sắc tôn giáo như: âm ty (âm phủ), bái sám, bố thí, cúng tế, diêm vương, lễ bái, pháp, phóng sinh, quỷ la-sát, tâm, thiện, v. Năm loại từ ngữ tiếng Hán trên được dùng để biểu đạt khái niệm của Phật giáo. Lý Kiến Hân ghi nhận: “Ngôn ngữ thời thượng cổ Trung Quốc thường chủ yếu là đơn âm, dần dần phát triển thành từ phức hợp…”.

Theo đó, việc chuyển ngữ kinh sách Phật tiếng Hán phần lớn sử dụng từ song tiết và từ đa tiết như: an cư kiết hạ, kết tập, nghiệp chướng, phiền não, tập khí, thần thức, ý thức, v. Ngoài ra, do ảnh hưởng xã hội nên có một số từ ngữ Phật giáo được sử dụng với nhiều nghĩa khác nhau, như từ “pháp sư” mà giới Phật giáo Đài Loan hay dùng có hai nghĩa: (1) Vị thầy tu tinh thông Phật pháp”; (2) Thầy pháp chuyên cúng tế trừ tà ma. Theo Từ điển Phật Quang (babylon), từ “pháp sư” có 4 nghĩa: (1) Người học rộng, thông suốt tất cả chương cú. (2) Biết rõ tướng sinh diệt của các pháp thế gian và xuất thế gian.

(3) Chứng đắc thiền định trí tuệ. (4) Lời nói và việc làm như nhau. Tuy nhiên ở Nam bộ, người dân chỉ dùng theo nghĩa thứ hai (thầy pháp). Hiện tại, nhiều từ ngữ Phật giáo được sử dụng trong các lĩnh vực học thuật, cũng như trong đời sống xã hội, có liên quan đến vấn đề ngôn ngữ và văn hóa, nên việc chuyển ngữ cũng được xem xét phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc; phù hợp với phong cách viết và phong cách nói trong từng lĩnh vực.

20 Do vậy, từ ngữ Phật giáo trong các văn bản kinh sách được chuyển ngữ từ Hán sang Việt được khảo sát ở phương diện rộng. Về “từ”, ở đây là lớp từ Hán Việt đơn tiết, song tiết, từ đồng âm, từ đồng nghĩa, từ thuần Việt; các từ Hán Việt biến đổi âm đọc theo vùng miền (ảnh hưởng ngữ nghĩa). Về ngữ, “ngữ” ở đây là ngữ tiếng Hán trong quan hệ với tiếng Việt, bao gồm cả các thuật ngữ, các ngữ chính phụ, ngữ liên hợp, ngữ rút gọn, ngữ cố định trong câu. Tổng quan vấn đề chuyển ngữ 1.

Khái niệm Xã hội phát triển, việc chuyển ngữ luôn được xem trọng, vì đó là điều cần thiết để giải mã và nhập mã các ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích, làm phương tiện giao tiếp trong nhiều lĩnh vực hành chính xã hội, tôn giáo, các ngành khoa học, v.