CHƯƠNG I CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC XÂY DỰNG VÀ CỦNG CỐ KHỐI ĐẠI ĐOÀN KẾT DÂN TỘC ỞÍ TÂY NGUYÊN Tây Nguyên - theo các nhà nghiên cứu, là một danh từ xuất hiện vào giữa năm 1947 để chỉ vùng cao nguyên rộng lớn phía Tây Nam Trung bộ, ngày nay là 5 tỉnh: Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Tây Nguyên là một vùng lãnh thổ tự nhiên có tài nguyên thiên nhiên phong phú, là vùng có vị trí chiến lược quan trọng trong nhiều mặt về chính trị, quốc phòng, an ninh. Tây Nguyên hiện nay là địa bàn cư trú của cư dân thuộc 46 dân tộc trong cả nước, trong đó có 12 dân tộc thiểu số bản địa. Theo số liệu thống kê năm 2005, dân số Tây Nguyên có hơn 4,66 triệu người (chiếm hơn 5,3% dân số cả nước, (trong đó đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ là 1.337 người, chiếm 25,35% dân số Tây Nguyên).
Đứng về góc độ văn hóa học, Tây Nguyên là một khu vực lịch sử - văn hóa hay khu vực lịch sử - dân tộc học của nước ta, nhưng chỉ là một bộ phận của cao nguyên miền Trung Đông Dương từ Đông Bắc Campuchia, Nam Hạ Lào đến Cò Rạt của Thái Lan, và hợp thành một khu vực địa lý - văn hóa - dân tộc rất quan trọng ở Đông Nam Á lục địa. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN Với diện tích 54.474 km2, chiếm khoảng một phần sáu diện tích cả nước, Tây Nguyên là một vùng đất rộng lớn chứa đựng nhiều tiềm năng phát triển, đặc biệt là phát triển một nền nông nghiệp hàng hóa lớn. Phần lớn diện tích đất canh tác ở Tây Nguyên là đất đỏ ba-zan màu mỡ (chiếm tới 61,4% đất đỏ ba-zan toàn quốc), rất thích hợp với nhiều loại cây công nghiệp, cây đặc sản như cao su, cà phê, điều, tiêu, chè, mía, dâu tằm và nhiều loại cây ăn trái. Ngoài đất đỏ ba-zan, Tây Nguyên còn có hơn 90.000 hecta đất trồng lúa 12 nước có thể cho năng suất trên 5 tấn/ha và những đồng cỏ rộng lớn (như ở AyunPa, M’Drắc,.) có thể chăn nuôi đại gia súc như dê, bò,.
Ngoài đất,Tây Nguyên còn giàu tiềm năng về rừng. Mặc dù, rừng đã bị khai thác, chặt phá một cách bừa bãi trong nhiều năm, nhưng đến nay, Tây Nguyên vẫn là nơi có diện tích rừng lớn nhất Việt Nam, với hơn 3,294 triệu héc ta, chiếm 34,2% diện tích rừng và 45% trữ lượng gỗ cả nước với độ che phủ là 58,7%. Rừng Tây Nguyên phần lớn là rừng nguyên sinh nhiệt đới với nhiều loại gỗ quý như: lim, sến, táu, lát hoa, cẩm lai, trắc, gụ, xà nu, pơmu,. và nhiều loại lâm đặc sản, dược liệu, chim, thú quý hiếm.
Hiện nay, Tây Nguyên là nơi có nhiều khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia nhất cả nước (như Yooc Don, Nam Nung, Cát Tiên, Yang Sin, Chư Mo Ray, Lâm Viên, Ya Cao,.) Ngoài những tài nguyên trên mặt đất, lòng đất Tây Nguyên chứa nhiều loại tài nguyên khoáng sản quý hiếm như vàng, bô xít, đá quý, măng gan, kim loại phóng xạ,. Theo tính toán ban đầu, trữ lượng bô xít ở nam Tây Nguyên khoảng 4,5 tỷ tấn, hiện nay đã thăm dò và có thể đưa vào khai thác khoảng 2,6 tỷ tấn ở nam Đắk Lắk. Tiềm năng về năng lượng của Tây Nguyên cũng rất lớn. Các sông ở Tây Nguyên (như Sêrêpốc, Sê San, thượng nguồn sông Đồng Nai, sông Pô Cô,.) được đánh giá là có tiềm năng lớn về thủy điện.
Đến nay, trên địa bàn Tây Nguyên đã xây dựng và đưa vào khai thác một số nhà máy thủy điện như Đa Nhim (Lâm Đồng), Đray H’Linh (Đắk Lắk), thủy điện Ia Ly (Gia Lai - Kon Tum). Hiện nay, các nhà máy thủy điện khác (như Sê San II, Sê San III, Buôn Trốp) đang được xây dựng ở Tây Nguyên. Ngoài những sông lớn, những sông suối nhỏ ở Tây Nguyên cũng có thể khai thác thủy điện vừa và nhỏ phục vụ nhu cầu tại chỗ. Ngoài thủy điện, Tây Nguyên có nguồn năng lượng mặt trời phong phú.
Với chế độ khí hậu hai mùa mưa nắng rõ rệt (mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa nắng từ tháng 11 đến tháng 4), trong đó, mùa nắng có độ bức xạ mặt trời rất cao nên năng lượng mặt trời ở Tây Nguyên vào mùa đó được đánh giá là có tiềm năng khai thác hơn ở những vùng đất khác. Bên cạnh các nguồn tài nguyên thiên nhiên, Tây Nguyên là vùng đất tươi đẹp, chứa đựng nhiều tiềm năng về du lịch, đặc biệt là du lịch tự nhiên - sinh thái và 13 du lịch văn hóa. Những cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ trong các cánh rừng nguyên sinh ở Chư Mo Ray, Đak Uy, Ngọc Linh, Lang Biang, Kon Hơ Nừng, Yoóc Đôn, Lak,. với các thác nước trong lành với những cánh rừng xanh tươi nhiều hoa lá (như thác Đak T’re, thác Konxlak, thác Măng Cành, thác Yaly,.) luôn hấp dẫn con người đến chiêm ngưỡng, nghỉ ngơi, thư giãn.
Cùng với những cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp và hùng vĩ, những nền văn hóa phong phú, đa dạng và độc đáo của các dân tộc bản địa Tây Nguyên với những kho tàng văn hóa vật thể và phi vật thể và một hệ thống các di tích văn hóa - lịch sử hứa hẹn những khả năng rộng lớn để phát triển một nền kinh tế du lịch văn hóa kết hợp với du lịch sinh thái sinh động và hấp dẫn. Tuy vậy, bên cạnh những thuận lợi nêu trên, điều kiện tự nhiên ở Tây Nguyên cũng chứa đựng không ít những khắc nghiệt, khó khăn, tạo ra những cản trở không nhỏ đối với quá trình phát triển của vùng. Cụ thể: - Nhiều vùng ở Tây Nguyên địa hình hiểm trở, núi rừng trùng điệp, hoang vu, giao thông kém phát triển nên đi lại và giao thương rất khó khăn, gần như bị tách biệt với bên ngoài, đặc biệt là vào mùa mưa bão. Do việc mở mang buôn bán, trao đổi, giao lưu với những vùng khác chưa phát triển nên đời sống của nhân dân ở một số vùng, nhất là vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn.
Tình trạng tự cung, tự cấp, đóng kín vẫn được duy trì. Phần lớn các đơn vị hành chính ở Tây Nguyên trải rộng trên một diện tích rộng gấp vài lần, thậm chí gấp hàng chục lần diện tích của đơn vị hành chính ở các tỉnh miền xuôi, nhưng dân số lại ít hơn rất nhiều. Chẳng hạn, xã Chư Mô Ray ở tỉnh Kon Tum có diện tích rộng gần bằng tỉnh Thái Bình, nhưng dân số chưa bằng nửa một xã nhỏ ở miền xuôi. Nhiều nơi, giao thông đi lại trong nội bộ và với bên ngoài của nhiều xã còn rất khó khăn.
Ở Tây Nguyên có nhiều huyện rộng ngang một tỉnh ở miền đồng bằng nhưng dân số chỉ bằng một vài xã. Địa bàn rộng, dân số thưa thớt, giao thông đi lại khó khăn không chỉ gây trở ngại đối với sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội mà còn là thách thức đối với công tác lãnh đạo, quản lý. - Khí hậu Tây Nguyên khá khắc nghiệt với 2 mùa đối nghịch nhau rõ rệt: mùa khô nắng cháy xém da, cỏ cây trụi lá; mùa mưa thì mưa ngút ngàn, các con sông, con suối trở nên hung dữ. 14 Những năm gần đây, do tác động của nhiều nguyên nhân, khí hậu ở Tây Nguyên trở nên bất thường và thay đổi theo chiều hướng xấu.
Năm 2001, mùa mưa kết thúc sớm ở hầu hết các địa phương trong vùng. Tổng lượng mưa thấp hơn mức trung bình của nhiều năm trước từ 20 đến 30%, lại phân bổ hết sức không đều theo thời gian và không gian: những đợt mưa lớn trong năm tập trung vào các tháng 6, 7, 8 và các tháng cuối mùa mưa lượng mưa lại quá thấp so với trước. Mùa lũ xảy ra sớm hơn: bắt đầu từ tháng 6 và kéo dài đến tháng 9, nhưng biên độ lũ không lớn, lượng dòng chảy mặt, dòng chảy ngầm đều thấp hơn so với trung bình nhiều năm trước đó, tháng 10 và tháng 11 hầu như không có lũ. Những biến động bất thường về thời tiết đó là điều kiện bất lợi cho sản xuất vụ Đông Xuân.
Tình hình khô hạn trên địa bàn Tây Nguyên trở nên đặc biệt nghiêm trọng kể từ năm 1998 đến nay, đã gây nhiều thiệt hại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng. Ước tính trong 6 tháng đầu năm 2002, thiệt hại do hạn hán gây ra đối với Đắk Lắk là khoảng 500 tỷ đồng, Lâm Đồng khoảng 350 tỷ đồng.1 Sự khắc nghiệt của khí hậu và những diễn biến xấu của thời tiết trong thời gian gần đây cùng với sự ngăn cách của địa hình đã tạo nên những khó khăn lớn đối với sự phát triển nhiều mặt của một số khu vực cũng như toàn vùng Tây Nguyên. - Sau giải phóng, nhiều loại tài nguyên của Tây Nguyên, đặc biệt là tài nguyên rừng, bị sử dụng lãng phí và mất mát nghiêm trọng do sự khai thác quá mức, không có kế hoach, thậm chí là sự phá hoại của con người. Nhiều cánh rừng nguyên sinh ở Tây Nguyên bị khai thác, đốt phá bừa bãi để lấy gỗ, lấy củi, lấy đất canh tác, làm nương rẫy.
Theo tính toán sơ bộ của các cơ quan chức năng, từ 1975 đến 1993, rừng của Tây Nguyên bị mất hơn một triệu hec ta. Ở Đắk Lắk, từ năm 1978 đến 1991 rừng bị mất 114.300 ha, bình quân mỗi năm Đắk Lắk mất 8793 héc ta rừng. Từ 1992 đến 1995 tốc độ mất rừng có giảm nhưng bình quân mỗi năm cũng mất từ 3. Vì vậy, cơ cấu rừng của Tây Nguyên thay đổi theo hướng giảm rừng nguyên sinh giàu, tăng rừng nghèo và rừng cây bụi.
Mặc dù đã có nhiều nỗ lực ngăn chặn, nhưng hiện nay tình trạng phá rừng, khai thác rừng trái phép vẫn âm thầm diễn ra nhiều nơi ở Tây Nguyên. Theo báo cáo của các địa Bộ Kế hoạch và đầu tư - Vụ kinh tế địa phương. Báo cáo về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế 1 - xã hội năm 2002 và hướng phát triển năm 2003 vùng Tây Nguyên. Hà Nội, ngày 24 tháng 6 năm 2002 2 Báo Lao động ngày 26 - 10 - 1995.
15 phương, 6 tháng đầu năm 2002, ở Lâm Đồng đã phát hiện được 277 vụ phá rừng, ở Đắk Lắk, diện tích rừng bị chặt phá thống kê được là 866,6 ha1. Đó chỉ là những vụ phát hiện được. Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, các vụ phá rừng mà các cơ quan chức năng không thống kê được chiếm tỷ lệ còn cao hơn nhiều.