Chương 1 VAI NET VE KHU VUC PHO CO HÀ NỘI TRƯỚC NAM 1945 VA TINH HÌNH NGUON TU LIEU NGHIÊN CUU 1. Vài nét về khu vực phố cỗ Hà Nội Năm 1010, Ly Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Dai La và đổi tên là Thăng Long. Vùng đất này có địa thế “rộng mà bằng phăng, vùng đất cao mà sáng sua, cu dân không khổ thấp trũng toi tăm, muôn vật hết sức tươi tốt phon thịnh. Xem khắp nước Việt quan yếu của bốn phương, đúng là nơi thượng đô kinh su mãi muôn dow” [40, tr.
Thăng Long — Hà Nội nằm trong toa độ địa lý 105° 87 — 106° 00 kinh Đông và 20° 34’ — 21° 12’ vĩ độ Bắc, ở trung tâm đồng bằng sông Hing, do phù sa sông Hồng và các phụ lưu của nó bồi dap thành, được bao bọc bởi một bên là sông Hồng và một nhánh của nó chính là sông Tô Lịch. Thăng Long — Hà Nội có mối giao thông thuận lợi với các vùng trong khu vực và lan toả các miền trong cả nước. Là một thành thị nên hạt nhân kinh tế của Thang Long — Ha Nội xưa chính là khu vực tập trung đông đảo dân cư từ các nơi về sinh sống buôn bán. Khu vực đó hiện nay quen được gọi là Khu vực phố cô Hà Nội.
Vị trí của khu vực này đã được những người Phương Tây sớm đến Thăng Long xưa mô tả trong các tài liệu: “Khu pho buôn bán này gan giống một hình tam giác có đáy di qua bờ hỗ Hoàn Kiếm và hai cạnh dựa vào sông Hồng và toà Hoàng Thanh’’[20, tr. Lich sử hình thành và phát triển của khu vực phố cỗ Hà Nội trước năm 1945 Theo các nhà nghiên cứu thì khu vực phố cô Hà Nội hiện nay được hình thành từ rất sớm, có bề dày phát triển cùng lịch sử Thăng Long - Hà Nội. 10 Theo sử cũ, khu vực phố cổ ra đời bên cạnh thành cô, là nơi buôn bán hàng hoá phục vụ trực tiếp cho nhu cầu của quan lại, công chức, binh lính trong thành, sau này dần phát triển thành trung tâm buôn bán của cả Thăng Long. Ban đầu khu phố này chỉ có vài chục phố phường, sau phát triển lên thành 61 phố phường thời Trần và thành 36 phố phường thời Lê.
Khu vực này thé ky XIX thì rộng hơn khu vực phố cô Hà Nội hiện nay về phía bắc và phía Đông Nam [9, tr.25] Ngày 30 tháng 3 năm 1995, Bộ Xây dựng đã ban hành Quyết định số 70 BXD/KT-QH nhăm xác định phạm vi của khu phố cô Hà Nội: phía Bắc là phố Hàng Đậu; phía Tây là phố Phùng Hưng: phía Nam là các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ và Hàng Thùng; phía Đông là đường Trần Quang Khải và đường Trần Nhật Duật. Khu phố cô Hà Nội thuộc dia ban quận Hoàn Kiếm tổng diện tích khoảng 100ha, có 76 tuyến phố thuộc 10 phường: phường Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buém, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Gai, Hàng Mã, Đồng Xuân, Cửa Dong, Lý Thái Tổ. Trên thực tế, vào thé ky XIX, khu phố cô Hà Nội còn rộng hơn giới hạn hiện nay về phía Bắc và phía Đông Nam. Bởi vậy, trong quá trình khảo sát sẽ có một vài địa điểm năm ngoài giới hạn nhưng chúng tôi vẫn coi là hợp lệ.
* Khu pho co Hà Nội từ thé kỷ X đến thé kỷ XIV Trong thời kỳ phong kiến, Hà Nội sớm trở thành trung tâm chính trị của đất nước khi viên đô hộ Cao Biền cho mở rộng Đại La Thành vào năm 866 và đặt tai đây đại bản doanh của chính quyền đô hộ trung Hoa. Nhung Hà Nội chỉ thực sự trở thành kinh đô của nước Đại Việt vào năm 1010, khi Lý Công Uan tức Lý Thái Tổ - vị vua đầu tiên của triều đại Lý quyết định cho đời đô từ Hoa Lư về Đại La. Thăng Long thời xưa được chia làm hai phần đó là Hoàng thành và Kinh thành. Khu vực phố cỗ hiện nay thuộc phần Kinh thành, nằm ngoài 11 Hoàng thành.
Đó không chỉ là nơi trú ngụ của quan lại mà còn là nơi sinh sống của tướng lĩnh, binh lính và nhân dân. Dưới triều Lý, Trần, khu vực này năm trong vùng chỉ giới của đê Đại La, có chu vi hơn 30 km. Trong các thời Lý - Trần, kinh thành gồm 61 phường, là nơi nhân dân ở và buôn bán, phố xá cũng ngày một nhiều. Nhưng Thăng Long cũng như các thành thị phương Đông khác, đều có mối liên hệ mật thiết giữa bộ phân công thương nghiệp và bộ phận nông nghiệp của những xóm làng xung quanh.
Những nghề thủ công tập trung nhiều nhất ở khu đông và tây thành Thăng Long. Trong thời đại Lý- Trần cũng như các thời đại sau, khu vực quan lại quân sĩ ở trong kinh thành Thăng Long thường thường là về phía nam, ngoài hoàng thành. Thời Lý các hoàng tử và thái tử con vua đến tuôi trưởng thành đều không ở trong hoàng thành ma ra ở những cung phủ riêng dựng tại khu vực này. Dinh thự của các quan lại, doanh trai cua quân đội nhà nước đều tập trung ở đây.
Ngay từ khi định đô, vua nhà Lý đã cho xây dựng kinh thành Thăng Long rất có quy mô. Những nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của triều đình tạo nên môi trường giao thương buôn bán ở đây. Dé tiện quản lý ngoài khu vực quan lại ở, kinh thành Thăng Long thời Lý- Trần chia ra hai bên tả hữu 61 phường là nơi nhân dân ở, sản xuất và buôn bán. Phố xá cũng theo đó mà lập nên ngày càng nhiều.
Khu dân cư nay tập trung buôn ban rất sam uất và chủ yêu nằm ở phía đông của kinh thành Thăng Long ra đến sát sông Hồng. Nhiều di vật khảo cổ học tìm được ở khu vực này cho thấy Thăng Long từ thời Lý - Trần đã hình thành một mạng lưới nghề khá phong phú gồm những nghé như: dét, nhuộm, gốm, sứ, giấy, làm trang sức, mỹ nghệ, đúc đồng, rèn sắt. * Khu pho cổ Hà Nội từ thé kỷ XV đến thé kỷ XIX Từ thế kỷ XV, vùng kinh sư đặt thành phủ Trung D6 gồm 2 huyện Quảng Đức và Vĩnh Xương, tới năm 1469 thì đổi thành phủ Phụng Thiên. 12 Phủ Phụng Thiên gồm hai huyện là Quảng Đức sau đổi thành Vĩnh Thuận và Vĩnh Xương sau đổi thànhThọ Xương.
Khu phố cô năm gọn trong bốn tổng Túc của huyện Thọ Xương là Tiền Túc, Hậu Túc, Tả Túc, Hữu Túc. Theo các sách Du địa chí và Hoàng Việt địa chí thì huyện Thọ Xương thế kỷ XVII, XVIII gồm các phường sau: - Phường ở phía đông Hoàng Thành có: Đồng Xuân, Đông Hà, Hà Khẩu, Đông Các, Diên Hung, Thái Cực, Cổ Vũ, Kim Cổ, Báo Thiên - Phường ở phía nam Hoàng Thành có: Vĩnh Xương, Bích Câu, Xã Đàn, Kim Hoa, Phúc Lâm, Phục Cổ, Hồng Mai, Yên Xá. Từ thế ky XV đến thế ky XIX kinh thành ngày càng đông vui sam uất. Dưới thời nhà Lê, các hoạt động công thương nghiệp cũng phát triển ngày càng mạnh mẽ.
Sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi viết năm 1435 có nhắc tới một số phường thủ công chuyên nghiệp như phường Tàng Kiếm (Hàng Trống) chuyên làm kiệu, áo giáp, đồ đài mâm võng, gam trừu, dù long; phường Hàng Đào nhuộm điều, phường Đường Nhân (Hàng Ngang) bán áo diệp y. Trong thời gian này, khu vực phía đông Hoàng Thành chính là khu “Thi” của kinh thành Thang Long, khu buôn bán này đã trở thành nơi nhộn nhịp đông vui hơn bao giờ hết, giữ vai trò quyết định đến đời sống kinh tế thành Thăng Long. Từ một bộ phận cộng sinh của “Thanh” trước kia, giờ đây khu buôn bán đã trở thành bộ phận độc lập, có đời sống kinh tế riêng. Và dưới tác động từ những cuộc di cư 6 ạt của các thợ thủ công, thương nhân từ ngoại thành, việc phân chia các phố phường chuyên nghiệp bắt đầu từ thời Lê Sơ đã được hoàn chỉnh trong thời kỳ này * Khu pho cô Hà Nội từ thé kỷ XIX đến năm 1945 Bước sang thế ky XIX, và cho tới cuối thé kỷ này, Thăng Long — Ha Nội có những biên chuyên lớn so với thời kỳ trước.
13 Từ một kinh đô của nhà nước phong kiến, giờ đây chỉ còn là thủ phủ của miền đất phía Bắc, đó là Bắc Thành thời Tây Sơn và thời Gia Long, rồi trở thành tỉnh trong bộ máy quản lý hành chính thời Minh Mệnh. Năm 1831, vua Minh Mệnh tiến hành cuộc cải cách hành chính lớn, trong đó Hà Nội được coi như một tỉnh va có sự mở rộng, bao gồm đại bộ phận thành phố Hà Nội (Hà Nội cũ trước khi mở rộng ngày 1.2008) trừ Sóc Sơn, Đông Anh và Gia Lâm, một phần Hà Tây cũ, một phần Hà Nam, một phan Ninh Bình. Quản lý tinh Hà Nội là viên tổng đốc kiêm nhiệm Hà Nội — Ninh Bình. Với sự mở rộng như vậy, đất Thăng Long xưa chi bao gồm dat đai của huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận — tức huyện Quảng Đức thời Lê.
Sự mở rộng này đã tạo điều kiện cho nông thôn ảnh hưởng 6 ạt vào thành thị, tạo nên sự hòa đồng đáng kể giữa phố phường Thăng Long cũ và các vùng phụ cận xung quanh. Tuy nhiên, khu vực phía đông Hoàng Thành, nơi vẫn được coi là phần “Thị” của Thăng Long thì lại có phần phát triển hơn trước. Sự tăng dần về số lượng và chất lượng dân thành thị ôn định đã tạo nên sự lớn mạnh về nhu cầu sinh hoạt thanh lịch và xa xi, tất cả những điều đó đã kích thích các phường thôn thủ công chuyên nghiệp hơn trong việc sản xuất ra một khối lượng hàng hóa ngày càng lớn với chất lượng cao, tỉnh xảo; công nghệ và kỹ thuật sản xuất thì được tích lũy và cải tiến. Theo ghi chép của Phạm Đình Hồ thì từ thời Lê Trung Hưng ở Thăng Long đã thấy sự có mặt của Hoa kiều “Kinh thành xưa có phường Giang Khẩu — sau là Hà Khẩu, tiếp giáp bờ sông Nhị, liền với cái ngòi sông Nhị chảy vào sông Tô, hàng năm bị nước xói, không thể giữ cho không lở được.
Đời Lê Trung Hưng, mới đạc suốt dọc bến phường Hà Khẩu dé cho Hoa kiéu trú ngụ” [15, tr. Thế ky XIX là thời kỳ phát triển 6 ạt của thương nhân Hoa Kiều. Và điều này đã góp phan làm hưng thịnh các hoạt động buôn ban thủ công của Thăng Long. 14 Dưới thời Nguyễn, bộ máy chính quyền trung ương chuyên vào Phú Xuân - Huế nên Thăng Long có sự suy giảm về địa vị chính trị, dẫn tới việc diện mạo cũng có phần sa sút.