CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP LĨNH VỰC KHOA HỌC TỰ NHIÊN. Tổng quan khái niệm tích hợp 1. Khái niệm “tích hợp” trong từ điển khoa học - Theo từ điển tiếng Pháp thì “tích hợp” (integrer) là gộp lại, sát nhập vào thành một tổng thể. - Theo từ điển tiếng Anh, tích hợp (intergrate) có nghĩa là hợp lại thành một hệ thống thống nhất, sự bổ sung thành thể thống nhất, sự hợp nhất, sự hòa hợp với môi trường, đối với tiếng Anh – Mỹ còn có nghĩa là sự hòa hợp chủng tộc, sự mở rộng mọi chủng tộc.
- Theo từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, tích hợp được ghép từ hai từ “tích” và “hợp”. + Tích: (danh từ) là kết quả của phép nhân; (động từ) có nghĩa là dồn góp từng ít cho thành số lượng đáng kể. + Hợp: (danh từ) là tập hợp mọi phần tử của các tập hợp khác; (động từ) là gộp chung; (tính từ) là không mâu thuẫn, đúng với đòi hỏi. Từ đó có thể hiểu: Từ đó có thể hiểu, tích hợp có nghĩa là lắp ráp, kết nối các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ.
- Theo từ điển Bách khoa Khoa học giáo dục của Cộng hòa Liên Bang Đức, Enzyklopadie Erziehungswissienschefl, Bd.2, Stutgart 1984, dẫn nguồn bởi TS. Ngô Phan Anh Tuấn, chuyên mục “Đề xuất mô hình dạy học tích hợp trong giáo dục hướng nghiệp ở trường phổ thông”, Tạp chí khoa học Đại học Đồng Nai số 04/2017, nghĩa chung của từ “intergration” có 2 khía cạnh: + Quá trình xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất từ những cái riêng lẻ. + Trạng thái mà trong đó có cái chung, cái toàn thể được tạo ra từ những cái riêng lẻ. Nói tóm lại, “tích hợp” là sự kết hợp, hợp nhất của các bộ phận và phần tử khác nhau thành thể thống nhất, đưa tới một đối tượng mới có những nét bản chất của các phần tử cũ và xây dựng, bổ sung thêm những nét mới, nét riêng biệt, chứ không còn là một phép cộng đơn giản những thuộc tính của các phần tử ấy.
Khái quát khái niệm dạy học tích hợp SVTH: Lê Đức Anh Vũ Trang 8 - Theo CAIRN.INFO - Cổng thông tin điện tử Pháp, các tài liệu học thuật về khoa học xã hội và nhân văn, Xavier Roegier đã dùng thuật ngữ “La pedagogie de l’integration” và được dịch là “the pedagogy of intergration” - khoa học sư phạm tích hợp. Theo đó, cụm từ lý thuyết sư phạm tổng hợp có thể hiểu như một lý thuyết hay một tư tưởng giáo dục, là một phương pháp dạy học tùy theo ngữ cảnh sử dụng cụ thể. Cũng theo Xavier Roegier cho rằng: lý thuyết sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, có tính dự trước những điều cần thiết cho HS vào cuộc sống lao động. Từ đó, cụm từ lý thuyết sư phạm tích hợp còn có mục đích là tìm cách làm cho quá trình học tập của HS trở nên có ý nghĩa, có thể vận dụng được lý thuyết vào trong đời sống thực tiễn.
- Trong lĩnh vực giáo dục học, theo “Dạy học tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông” dẫn nguồn bởi TS. Nguyễn Thị Kim Dung – Viện Nghiên cứu Sư phạm, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, giáo trình “, từ thế kỷ XVIII, thuật ngữ tích hợp được dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện con người, chống lại hiện tượng là cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân đối. Và trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu biết là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ môn học, lĩnh vực học tập khác nhau như theo cách hiểu truyền thống từ nhiều năm nay thành một môn học hoàn toàn mới. - Trong Từ điển Giáo dục học có ghi: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy.” - Theo “Dạy học tích hợp vì mục tiêu phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học sinh”, Th.S Hà Thị Lan Hương – Viện Nghiên cứu Sư phạm, trường Đại học Sư phạm Hà Nội viết: “Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự kết hợp, sự hòa nhập.
Tích hợp là một quan điểm trong việc xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa, trong việc tổ chức các nội dung dạy học của nhiều nước trên thế giới.” - Theo “Dạy học tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông” TS. Nguyễn Thị Kim Dung – Viện Nghiên cứu Sư phạm, trường Đại học Sư phạm Hà Nội viết: “Tích hợp cũng có thể hiểu là sự lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của một môn học để xây dựng môn học tích hợp từ các môn học truyền thống. Ví dụ, chương trình tích hợp bộ môn Khoa học tự nhiên được xây dựng nên từ các môn khoa SVTH: Lê Đức Anh Vũ Trang 9 học: Hóa học, Vật lý, Sinh học, Khoa học Trái đất và bộ môn Khoa học xã hội được hình thành tự sự tổ hợp của các môn: Lịch sử, Địa lý, Xã hội học, Kinh tế học. - Ngoài ra, tích hợp có hai tính chất cơ bản: + Tính liên kết: tạo nên một thực thể mới toàn diện mà không cần phân biệt giữa các thành phần kết hợp tạo nên.
+ Tính toàn vẹn: dựa trên sự thống nhất về nhiều mặt của các thành phần liên kết chứ không phải chỉ đơn giản là sự sắp đặt các thành phần cạnh nhau. Cũng từ đó ta có thể hiểu, không thể gọi là dạy học tích hợp nếu các tri thức, kỹ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc nhằm giải quyết một vấn đề, một tình huống được đặt ra trong thực tiễn. Vì vậy nên ta có thể kết luận được rằng, dạy học là một khái niệm rộng, tích hợp là hoạt động huy động tất cả các kiến thức của các lĩnh vực có liên quan để xem xét và sắp xếp chúng thành một cấu trúc có tính logic. Và dạy học tích hợp là một hoạt động dựa trên tư tưởng giáo dục, xây dựng từ nền tảng các môn học có liên quan để tạo nên một môn học mới có tính chặt chẽ hơn nhưng cũng đảm bảo được sự kế thừa và phát huy ưu điểm của các môn học truyền thống trước đó.
Cấu trúc dạy học tích hợp 1. Khái niệm dạy học tích hợp Theo Xavier Roegiers: “Lý thuyết sư phạm tích hợp là một quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều kiện cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập trong tương lai, hoặac nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động. Lý thuyết sư phạm tích hợp tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.” Tại hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972, dẫn nguồn bởi Th.S Hà Thị Lan Hương – Viện Nghiên cứu Sư phạm, trường Đại học Sư phạm Hà Nội, giáo trình “Dạy học tích hợp vì mục tiêu phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học sinh”, có đưa ra định nghĩa: Dạy học tích hợp các khoa học là một cách trình bày các khái niệm và nguyên lý khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau. Từ đó, ta có thể rút ra được kết luận, dạy học tích hợp là khái niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực cần thiết, có thể giúp giải quyết hiệu quả các tình SVTH: Lê Đức Anh Vũ Trang 10 huống thực tiễn dựa trên sự suy nghĩ, phát huy những nội dung, kiến thức, kỹ năng mà học sinh đã được học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.
Theo đó, dạy học tích hợp là sự định hướng một cách chính xác về nội dung và các phương pháp dạy học mà trong đó giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, lồng ghép những nội dung giáo dục vào các môn học có sẵn để học sinh thông qua nhiều lĩnh vực khác nhau, thu thập và chọn lọc thông tin nhằm giải quyết được các nhiệm vụ học tập, từ đó hình thành nên các kiến thức, kỹ năng mới, phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Dạy học tích hợp giúp cho việc học tập của học sinh trở nên có ý nghĩa hơn, phát triển một cách toàn diện những năng lực và phẩm chất cần thiết, tiểu biểu như năng lực giải quyết vấn đề, đáp ứng được yêu cầu đổi mới của giáo dục hiện nay. Sự cấp thiết phải tổ chức dạy học tích hợp Ngày nay, bởi sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, công nghệ đã làm cho khối lượng tri thức của loài người tăng lên một cách nhanh chóng, từ đó đã đặt ra một yêu cầu cao hơn đối với mô hình nhân cách con người trong thời đại mới. Cũng từ đây, mâu thuẫn giữa yêu cầu về nội dung học vấn phổ thông sâu - rộng với khả năng tiếp thu khối lượng tri thức của người học dần nảy sinh, và mâu thuẫn giữa chức năng của người giáo viên là tổ chức, điều khiển người học nắm vững, hình thành kỹ năng ở từng môn học riêng rẽ với yêu cầu của xã hội đòi hỏi người học phải biết thu thập, chọn lọc xử lý thông tin liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau và vận dung vào thực tiễn cuộc sống cũng trở nên gay gắt.
Chính vì lẽ đó, ta cần phải đặt ra một vấn đề: Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trên? Dạy học theo xu hướng tích hợp là một trong những xu thế trong dạy học hiện đại và đã được nhiều nước phát triển trên thế giới thực hiện, nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu về học vấn phổ thông, khả năng tiếp thu với khối tri thức khổng lồ của nhân loại đang ngày càng tăng lên. Quan điểm tích hợp cũng đã cho phép con người xem xét các hiện tượng dưới một cách nhìn tổng thể, khách quan, cũng từ đó phát huy được những ưu điểm, hình thành nên một con người toàn diện hơn, đáp ứng được xu thế của thời đại mới. Dạy học theo quan điểm tích hợp có nhiều ưu điểm, thông qua dạy học tích hợp người học có thể tiết kiệm thời gian học tập mà vẫn có được hiệu quả nhận thức.