Trường Trung Cấp Bách Khoa Sài Gòn Khoa Y Bài 1. SỰ PHÁT TRIỂN CƠ THỂ TRẺ EM QUA SÁU THỜI KỲ MỤC TIÊU 1. Kể được tên 6 thời kỳ phát triển ở trẻ em 2. Đặc điểm bình thường mỗi thời kỳ phát triển 3.
Đặc điểm bệnh lý mỗi thời kỳ phát triển Trẻ em là một cơ thể đang lớn lên và phát triển. Từ lúc thụ thai đến tuổi trưởng thành trẻ trải qua 2 hiện tượng đó là sự tăng trưởng, một hiện tượng phát triển về số lượng và kích thước của các tế bào; và sau đó là sự trưởng thành của các tế bào và mô (cấu trúc và chức năng hoàn chỉnh dần). Từ lúc thụ thai đến khi trưởng thành trẻ trải qua 6 thời kỳ. Mỗi thời kỳ có những đặc điểm riêng về sinh lý và bệnh lý, giữa các thời kỳ không có ranh giới rõ ràng, thời kỳ trước chuẩn bị cho thời kỳ sau: o Thời kỳ bào thai o Thời kỳ sơ sinh o Thời kỳ nhũ nhi o Thời kỳ răng sữa o Thời kỳ thiếu niên o Thời kỳ dậy thì I.THỜI KỲ BÀO THAI: Là từ lúc thụ thai đến khi trẻ chào đời, trung bình là 255 đến 285 ngày (ta thường nói 9 tháng 10 ngày tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối cùng).
Để trẻ khỏe mạnh thông minh thì mẹ không được mắc bệnh gì trong suốt thời gian mang thai. Nuôi dưỡng trẻ thông qua nuôi dưỡng bà mẹ. Đặc điểm sinh lý: 3 tháng đầu thai kỳ: Dành cho sự tượng hình và biệt hóa các bộ phận. Mỗi bộ phận được tượng hình theo qui định cụ thể về thời gian: Nếu đúng lúc không tượng thì mãi mãi sau này không thể tượng bù.
Trong 3 tháng này các tế bào cơ thể phát triển về số lượng nhiều hơn khối lượng do đó thai tăng cân ít, chủ yếu dài ra nhiều và 100% các bộ phận phải được tượng hình để tạo ra con người thật sự. Từ tháng thứ 4 trở đi, nhau thai đã được hình thành, qua đó mẹ cung cấp trực tiếp năng lượng, oxy, các chất cần thiết cho trẻ. Trẻ phát triển khối lượng tế bào nhiều hơn số lượng tế bào trong giai đoạn này. Trẻ tăng nhanh cả chiều cao và cân nặng.
Sự tăng cân của trẻ lúc này phụ thuộc trực tiếp vào sự tăng cân của mẹ. Trung bình mẹ tăng từ 10 đến 12 kg, phân ra: Quí 1 tăng 0-2 kg, quí 2 tăng 3-4 kg, quí 3 tăng 5-6kg. Giáo trình: Sức khỏe trẻ em Trang 1 Trường Trung Cấp Bách Khoa Sài Gòn Khoa Y Trẻ phát triển các giác quan như: vị giác, khứu giác, xúc giác. Mối tương thông giữa mẹ và con hình thành khi thai được 12 tuần tuổi, mẹ cảm nhận được vận động của con, con càng lớn giao tiếp giữa mẹ và con càng thắt chặt hơn.
Bé khỏe mạnh là bé sinh ra nặng trung bình 3000gr (2500gr - 3500gr), dài trung bình 50cm (48- 52cm) và không có dị tật bẩm sinh. Đặc điểm bệnh lý: Trong 3 tháng đầu: một số các yếu tố có thể gây rối loạn hoặc cản trở sự tượng hình và gây sẩy thai, quái thai, dị tật bẩm sinh khi mẹ trực tiếp tiếp xúc các yếu tố đó: o Độc chất : Dioxin… o Thuốc: An thần, kháng sinh, nội tiết tố, thuốc chống ung thư… o Nhiễm trùng: Rubeolla, cúm… o Tia Xquang, phóng xạ… Mẹ tăng cân không đủ sẽ sinh con suy dinh dưỡng bào thai. Trong 3 tháng cuối trước khi sinh, nhau thai không còn là hàng rào vững chắc bảo vệ bào thai. Nên trẻ rất dễ bị sinh non hoặc nhiễm trùng nếu mẹ có bệnh: Viêm âm đạo, nhiễm giang mai, lậu… Phòng ngừa: Kiểm tra sức khỏe tổng quát trước khi mang thai, điều trị ổn các bệnh mạn tính: Cao huyết áp, tiểu đường, suy giáp, cường giáp… Chủng ngừa tiền sản: Rubeolla (1-3 tháng trước khi mang thai).
Đối với những cặp vợ chồng có nguy cơ sinh con dị tật bẩm sinh hay mắc các bệnh lý di truyền (Thalassemia, Thiếu G6PD…): Tham vấn di truyền, hướng dẫn họ đến những nơi có thể làm được xét nghiệm di truyền học (BV Từ Dũ, BV Đại Học YDược Tp. HCM, trung tâm truyền máu huyết học). Khi đã mang thai tránh tiếp xúc yếu tố nguy cơ, dùng thuốc theo sự chỉ dẫn của bác sĩ. Để tăng cân tốt, chế độ dinh dưỡng của bà mẹ: o Ăn 3-5 bữa trong một ngày, ăn đủ các nhóm thức ăn, không kiêng cữ một loại thực phẩm nào.
o Từ tháng thứ 6 trở đi nên ăn thêm một bữa hoặc ăn thêm một chén trong một bữa ăn. o Nên ăn nhiều thực phẩm có chất đạm tốt như thịt, cá, trứng, sữa (300ml/ ngày) o Uống nhiều nước và ăn nhiều rau xanh tránh táo bón và cung cấp vitamin cho bào thai. Sản phụ và gia đình cần tránh không khí lo âu, buồn phiền, giận dữ trong gia đình vì sẽ có ảnh hưởng đến các rối loạn tâm sinh lý sau này của trẻ. Tránh tiếp xúc nguồn lây: Rubeolla, thủy đậu, cúm… Sản phụ nên tiêm ngừa uốn ván đầy đủ: 2 mũi cách nhau ít nhất 4 tháng, mũi thứ 2 cách sinh ít nhất 1 tháng.THỜI KỲ SƠ SINH Từ lúc sinh ra đến khi bé được 30 ngày.
Giáo trình: Sức khỏe trẻ em Trang 2 Trường Trung Cấp Bách Khoa Sài Gòn Khoa Y Đặc điểm sinh lí, tâm lý: Đây là thời gian trẻ làm quen và thích nghi với môi trường bên ngoài. Sau khi ra đời, sau động tác khóc thở, trẻ đã biết đòi bú và biết bú. Sữa non của mẹ là thức ăn đầu tiên và lý tưởng nhất, mặc dù ít về số lượng nhưng chất lượng cao gấp 3 lần chất lượng sữa mẹ của những ngày sau. Sữa non có nhiều vitamin A, nhiều chất đạm để tăng trọng nhanh, nhiều Globulin IgA và một số chất diệt khuẩn khác để chống nhiễm trùng.
Trẻ cần sữa mẹ và tình thương yêu chăm sóc của mẹ. Sự gắn bó giữa mẹ và con sẽ giúp cho bé sống còn và phát triển bình thường. Nhịp thở trẻ sơ sinh 40-45 lần/phút, sơ sinh có thể thở co lõm ngực nhẹ, nhất là những bé càng non tháng và nhẹ cân. Tim 130-140 lần/ phút.
Niêm mạc tiêu hóa chưa hoàn thiện, chưa có men tiêu bột, thức ăn duy nhất của trẻ là sữa mẹ hoặc sữa thay thế. Dạ dày của bé còn rất nhỏ và còn nằm ngang, nên trẻ rất hay bị nôn trớ. Ngày đầu dạ dày của bé chỉ bằng hòn bi ve chứa được khoảng 7 ml, ngày thứ 2 thứ 3 dạ dày bằng quả bóng bàn chứa được khoảng 20-30ml, hơn 10 ngày dạ dày của bé chứa được khoảng 60-70ml. Trẻ sơ sinh đi phân su trong 24 giờ đầu tiên, phân có màu xanh sẫm.
Trung bình mỗi ngày đi tiểu khoảng 18-22 lần/ ngày, đi ngoài 3-5 lần/ ngày (bú mẹ hoàn toàn có thể đi tới 8 lần/ ngày). Da của bé thường có màu đỏ và sẽ trắng dần lên, thường có lông tơ ở vai, tay, lưng, mặt một thời gian sẽ mất dần. Da lúc này còn non dễ tổn thương nên tắm rửa và vệ sinh cho bé. Trẻ ngủ nhiều khoàng 18- 20 giờ một ngày và giảm dần theo thời gian.
Đặc điểm bệnh lý: Dị tật bẩm sinh. Suy dinh dưỡng bào thai sau sinh. Nhiều yếu tố có thể gây cản trở sự thích nghi của trẻ và gây tử vong trong 24 giờ đầu hoặc trong tuần đầu. Tỷ lệ tử vong thường rất cao, chiếm 50% số tử vong ở trẻ nhũ nhi dưới 1 tuổi.
Các sang chấn sản khoa dễ gây xuất huyết não, gây ngạt, gãy xương đòn, xuất huyết thượng thận. Các bệnh nhiễm trùng cũng là một trong các nguyên nhân tử vong thường gây tử vong ở trẻ sơ sinh: Uốn ván rốn, viêm phổi, viêm màng não, nhiễm trùng huyết. Phòng ngừa: Sản phụ: Tiêm ngừa uốn ván đầy đủ, khám thai định kỳ, sinh tại các cơ sở y tế. Giáo trình: Sức khỏe trẻ em Trang 3 Trường Trung Cấp Bách Khoa Sài Gòn Khoa Y Khuyến khích và tạo điều kiện bú sữa non càng sớm càng tốt, nuôi con bằng sữa mẹ.THỜI KỲ NHŨ NHI Từ tháng thứ 2 đến tháng thứ 12.
Đặc điểm sinh lý, tâm lý: Thời gian này trẻ lớn nhanh: 3 tháng đầu sau sinh, mỗi tháng tăng 1 kg, 3 tháng kế mỗi tháng tăng 0,5kg, 6 tháng còn lại mỗi tháng tăng 0,25kg, thường lúc 12 tháng tuổi trẻ sẽ nặng gấp 3 lúc sinh. Về chiều cao mỗi tháng tăng 2 cm, lúc 12 tháng gấp rưỡi lúc sinh. Lúc 12 tháng tổ chức não trưởng thành 75% so với người lớn. Nhu cầu năng lượng hằng ngày gấp 3 nhu cầu năng lượng người lớn: 120-130kcal/kg.
Lúc 4 tháng tuổi, hệ tiêu hóa có khả năng tiêu hóa được tinh bột, các thực phẩm khác ngoài sữa, vì vậy khi trẻ được 4 tháng tuổi, nếu trẻ tăng dưới 0,5 kg/tháng thì phải cho trẻ tập ăn dặm, nếu tăng trên 0,5 kg/tháng thỉ tiếp tục bú mẹ đến 6 tháng tuổi. Song song sự phát triển thể chất mạnh, sự phát triển vận động, tâm thần, trí tuệ cũng được hình thành: Trẻ tập lật, bò, đứng, đi, giao tiếp người xung quanh. Những kháng thể mẹ cho qua nhau, qua sữa, có thể bảo vệ trẻ tránh được một số bệnh truyền nhiễm, giãm dần sau 6 tháng. Tâm lý: Trẻ cần có mẹ bên cạnh, trẻ bắt đầu bắt chước cả hành vi và ngôn ngữ.
Đặc điểm bệnh lý: Trẻ dễ tiêu chảy cấp, suy dinh dưỡng nhất là trẻ không bú mẹ và ăn dặm đúng cách. Ở trẻ được nuôi bằng sữa mẹ, các rối loạn dạ dày - ruột ít gặp và nhẹ hơn trẻ nuôi nhân tạo. Ngoài ra các thức ăn nhân tạo thường thiếu các vi chất cần thiết, các vitamin. Trung tâm điều nhiệt và da của trẻ cũng chưa phát triển đầy đủ, do đó trẻ dễ bị hạ thân nhiệt hoặc hệ thần kinh chưa được myelin hóa đầy đủ trẻ dễ bị sốt cao co giật.
Trong 6 tháng đầu trẻ ít bị các bệnh nhiễm trùng cấp như sởi, bạch hầu. do kháng thể từ mẹ (IgG) truyền sang qua nhau còn tồn tại ở cơ thể trẻ. Càng về sau, kháng thể từ mẹ truyền sang giảm dần, trong lúc đó hệ thống miễn dịch của trẻ vẫn còn non yếu nên trẻ dễ mắc các bệnh lây. Quan hệ mẹ con không tốt sẽ ảnh hưởng sự phát triển tâm sinh lý của trẻ sau này.
Phòng ngừa: Bú mẹ sớm ngay sau sinh, bú mẹ cho đến 12 tháng tuổi, ăn dặm đúng cách. Theo dõi trẻ qua biểu đồ tăng trưởng, chích ngừa đầy đủ, uống vitamine A đầy đủ.