CHƯƠNG 1. NHẬP MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC MỤC TIÊU HỌC TẬP CHƯƠNG Người học tóm tắt được kiến thức cơ bản, hệ thống về sự ra đời, các giai đoạn phát triển; đối tượng, phương pháp và ý nghĩa của việc học tập, nghiên cứu chủ nghĩa xã hội khoa học 1. Thuật ngữ "chủ nghĩa xã hội" Có ba cách tiếp cận thuật ngữ "chủ nghĩa xã hội": (i) học thuyết, hệ tư tưởng; (ii) phong trào đấu tranh thực tiễn; (iii) chế độ xã hội. Trong cách tiếp cận thứ (i), CNXH là những trào lưu tư tưởng, lý luận, học thuyết phản ánh: (1) Những nhu cầu, nguyện vọng của các giai cấp, tầng lớp lao động bị áp bức; (2) Con đường, cách thức và phương pháp đấu tranh nhằm giải phóng con người, giải phóng xã hội khỏi tư hữu, áp bức, bóc lột, xây dựng một xã hội mới tiến bộ, công bằng, bình đẳng; (3) Những mô hình xã hội tốt đẹp, công bằng, bình đẳng và văn minh trong tương lai.
Sự xuất hiện chế độ tư hữu về TLSX đã tạo cơ sở cho sự phân chia xã hội thành kẻ giàu và người nghèo, kẻ áp bức bóc lột và người bị áp bức bóc lột. Sự phân chia giai cấp này làm nảy sinh những mong ước, nguyện vọng muốn thủ tiêu mọi sự bóc lột và xóa bỏ sự khác nhau giữa người giàu và người nghèo. Những tư tưởng đó phản ánh lợi ích của các giai cấp bị trị chống lại lợi ích của những giai cấp thống trị. Đó là những hình thái ý thức có tính chất XHCN hay chính là CNXH.
Tùy vào điều kiện sinh hoạt vật chất của mỗi hình thái kinh tế - xã hội mà tư tưởng CNXH có nhiều giai đoạn phát triển khác nhau, tuy nhiên, về cơ bản, có hai dạng thức nổi bật là tư tưởng CNXH không tưởng và tư tưởng CNXH khoa học. Tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng Tư tưởng CNXH không tưởng là một hệ thống những quan điểm, tư tưởng về giải phóng xã hội, giải phóng con người; xây dựng một xã hội mới tốt đẹp không có áp bức, bóc lột, đảm bảo cho mọi người thực sự có cuộc sống bình đẳng, hạnh phúc, nhưng lại đưa ra con đường, biện pháp chỉ mang tính chất giáo dục, thuyết phục và tuyên truyền hòa bình hoặc phiêu lưu cách mạng, cách mạng nửa vời. cho lý tưởng của họ. Tư tưởng CNXH không tưởng có các giai đoạn hình thành và phát triển như sau: * Tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng sơ khai Dưới chế độ công xã nguyên thủy sản xuất chưa phát triển, do đó tính cộng đồng về tộc loại và kinh tế là đặc trưng cơ bản nhất của đời sống tập thể trong công xã nguyên thủy.
Do đó tư tưởng XHCN chưa có cơ sở kinh tế - xã hội, nó chưa xuất hiện. Chế độ công xã nguyên thủy tan rã, thay vào đó là chế độ chiếm hữu nô lệ. QHSX chiếm hữu nô lệ là hình thức phát triển cao hơn so với cộng đồng thị tộc. Kinh tế có sự phát triển cao hơn, đồng thời trong xã hội cũng xuất hiện sự phân chia giàu nghèo, xuất hiện sự bóc lột áp bức và bị bóc lột áp bức.
Đấu tranh giai cấp giữa nô lệ chống lại chủ nô. 1 Do sự tác động bởi những huyền thoại, do bị chi phối bởi điều kiện lịch sử đặc biệt là trình độ nhận thức nên tư tưởng XHCN thời kỳ này tản mạn, rời rạc chưa thành hệ thống, chủ yếu được thể hiện ở những ước mơ, niềm khát vọng của công chúng bị áp bức, bóc lột. Cụ thể: - Mong muốn trở về "thời kỳ hoàng kim" - thời kỳ cộng đồng nguyên thủy. - Khát vọng, ước mơ của công chúng còn được thể hiện ở những công trình kiến trúc vừa nói lên tội ác của chế độ chiếm hữu nô lệ vừa nói lên ước mơ của công chúng.
- Nó cũng được thể hiện bằng nhiều phong trào khởi nghĩa của nô lệ chống lại chủ nô mà cuộc khởi nghĩa Spartacus ở đầu công nguyên là một ví dụ. - Đạo Cơ đốc sơ kỳ ra đời ở đầu công nguyên cũng phản ánh nguyện vọng của những nô lệ và người lao động mất đất. * Tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng duy lý Sự xuất hiện những công trường thủ công, tiền đề của nền công nghiệp cơ khí hóa với đặc điểm nổi bật là tính chất chuyên môn hóa thay thế dần cho hợp tác giản đơn trong phường hội. Những thành phần đầu tiên của giai cấp tư sản và vô sản ra đời, vừa đối lập lợi ích với nhau vừa đối lập với giai cấp phong kiến.
Đấu tranh giai cấp diễn ra mạnh mẽ. Quan điểm thần học đã nhường chỗ dần cho quan điểm duy lý. Nhiều cuộc cách mạng tư sản nổ ra báo hiệu sự sụp đổ của chế độ phong kiến và sự thống trị của giai cấp tư sản. Những điều kiện đó làm cho tư tưởng XHCN phát triển sang một thời kỳ mới, trình độ mới cao hơn.
Thời kỳ này cũng chứng kiến sự xuất hiện nhiều nhà tư tưởng vĩ đại. - Thế kỷ XVI – XVII: + Hình thức thể hiện: các câu chuyện kể, các áng văn chương viễn tưởng với các tác phẩm tiêu biểu: "Utopi" (Thomas More – Anh); "Thành phố mặt trời" (Tommaso Campanella - Ý). + Nội dung chủ yếu: Phê phán trật tự chính trị - xã hội đang thối nát ở Anh và nhiều nước khác ở Tây Âu. Vạch rõ nguyên nhân chung của tình trạng đó xuất phát từ chế độ tư hữu.
Chỉ ra con đường để xóa bỏ bất công trong xã hội, xây dựng xã hội bình đẳng là phải xóa bỏ chế độ tư hữu. Phác họa một xã hội cần vươn tới là xã hội có sở hữu tập thể, lao động tập thể, không có áp bức bóc lột, một xã hội thống nhất được quản lý chặt chẽ. - Thế kỷ XVIII: + Thể hiện ở dạng lý luận với các đại biểu: Jean Meslier; Francois Morelly; Gabriel Bonnot de Mably. + Nội dung chủ yếu: Khẳng định sự bất bình đẳng không phải do tự nhiên mang lại, trái lại nó nảy sinh do chính con người tạo nên.
Do vậy phải xóa bỏ chế độ tư hữu, xác lập chế độ công hữu về của cải. Chủ trương giải phóng xã hội bằng con đường đấu tranh. Từ đó, nêu ra cương lĩnh hành động với những nhiệm vụ biện pháp phải thực hiện ngay trong cách mạng đó là: Tổ chức sản xuất bánh mỳ để cứu đói cho những người nghèo khổ; Tịch thu nhà ở của bọn nhà giàu có chia cho dân nghèo; Trả lại cho người nghèo những vật đã đem cầm cố; Chiếm kho bạc nhà nước, bưu điện, các kho hàng. 2 * Tư tưởng chủ nghĩa xã hội không tưởng – phê phán - Điều kiện kinh tế - xã hội Là thời kỳ bão táp của cách mạng tư sản, phương thức sản xuất TBCN đã thống trị ở hầu hết các nước châu Âu, đặc biệt phát triển nhanh ở Anh và Pháp.
Đây cũng là thời kỳ lực lượng tiền thân của giai cấp công nhân giác ngộ về sứ mệnh lịch sử của mình. Họ từng bước trở thành giai cấp độc lập, đối lập với giai cấp tư sản. Điều kiện đó làm xuất hiện sự phản kháng đầu tiên của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, đó cũng là cơ sở cho tư tưởng về XHCN. - Các nhân vật tiêu biểu + Henri de Saint Simon (1769-1825): Là đại tá, bá tước của nước Pháp, sau bỏ lính đi nghiên cứu khoa học.
Tác phẩm nổi bật là "Chế độ công nghiệp", "Vấn đáp những nhà công nghiệp". Điểm mới mẻ trong tư tưởng XHCN của Saint Simon là nêu lý luận về giai cấp và xung đột giai cấp, tuy chưa lý giải chính xác về đấu tranh giai cấp nhưng chỉ rõ mục đích cuối cùng trong nỗ lực của ông là giải phóng giai cấp cần lao. Phê phán tính hạn chế của cách mạng tư sản Pháp, từ đó đề xuất phải làm một cuộc cách mạng mới đem lại lợi ích cho toàn xã hội - cuộc "tổng cách mạng". Chủ trương giải quyết xung đột xã hội bằng hòa bình, ông không chủ trương xóa bỏ tư hữu, mà tổ chức một chế độ sở hữu sao cho có lợi nhất cho toàn xã hội.
+ Charles Fourier (1772 - 1837): Xuất thân từ gia đình tư sản người Pháp, bản thân cũng là nhà tư sản. Tác phẩm chính "Thế giới mới công nghiệp và xã hội". Phê phán sâu sắc chế độ TBCN với tình trạng vô chính phủ về sản xuất công nghiệp, vạch ra nguyên nhân của sự nghèo khổ. Đưa ra các giai đoạn phát triển của lịch sử nhân loại: mông muội, dã man, gia trưởng, văn minh để từ đó khẳng định sự diệt vong của CNTB.
Không chủ trương xóa bỏ chế độ tư hữu, phản đối bạo lực. Đưa ra tiêu chí đánh giá trình độ của xã hội là giải phóng phụ nữ. + Robert Owen (1971 - 1858): Là người Anh, là chủ xưởng hơn 30 năm. Tác phẩm chính: Quan niệm mới về xã hội hay là tiểu luận về sự hình thành tính cách của con người.
Chủ trương xóa bỏ chế độ tư hữu. Đánh giá ý nghĩa lịch sử của sự phát triển LLSX trong thời đại cách mạng công nghiệp. Đề xướng luật "Lao động nhân đạo" với nội dung: phản đối sử dụng lao động trẻ em, đảm bảo điều kiện làm việc, đảm bảo phúc lợi xã hội. Xác định mối quan hệ giữa hoàn cảnh và nhân cách con người.
Khác với các nhà tư tưởng khác, Robert Owen đã hiện thực hóa các ý tưởng của mình bằng việc xây dựng làng cộng sản, làng hòa hợp với những việc làm tiến bộ. Tư tưởng của CNXH không tưởng, nhất là tư tưởng của CNXH không tưởng phê phán, có giá trị lịch sử rất lớn.