Luận văn thạc sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc kỳ hạn nợ doanh nghiệp niêm yết trên TTCK Việt Nam - Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh

Phân tích các nhân tố ảnh hưởng cấu trúc kỳ hạn nợ doanh nghiệp niêm yết Việt Nam. Tìm hiểu tác động kinh tế, thị trường và chiến lược quản lý nợ.

• Tác giả: Đoàn Thị Cẩm Thư
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hoàng Vinh
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến cấu trúc kỳ hạn nợ của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về cấu trúc kỳ hạn nợ và các lý thuyết nền tảng

Cấu trúc kỳ hạn nợ là sự phân chia nợ của doanh nghiệp thành nợ ngắn hạn và dài hạn. Đây là một quyết định tài chính chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, rủi ro và giá trị công ty. Các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam cần tối ưu hóa kỳ hạn nợ để cân đối giữa nhu cầu vốn và khả năng kiểm soát rủi ro. Nghiên cứu này tập trung vào các yếu tố nội tại của công ty, như quy mô, lợi nhuận và tài sản, để hiểu rõ cơ chế hình thành kỳ hạn nợ. Lý thuyết tín hiệu, lý thuyết phù hợp và lý thuyết chi phí đại diện cung cấp nền tảng vững chắc để phân tích mối quan hệ phức tạp này trong bối cảnh tài chính Việt Nam.

1.1. Khái niệm cấu trúc kỳ hạn nợ và tầm quan trọng

Cấu trúc kỳ hạn nợ (CTKHN) phản ánh tỷ lệ nợ ngắn hạn và dài hạn trong tổng nợ của công ty. Kỳ hạn nợ ngắn giúp giảm chi phí và rủi ro cho người cho vay do thông tin bất cân xứng thấp hơn. Ngược lại, nợ dài hạn mang lại sự ổn định dòng tiền cho doanh nghiệp nhưng có thể đắt đỏ hơn. Việc lựa chọn CTKHN phù hợp là yếu tố then chốt đảm bảo khả năng thanh toán và tối đa hóa giá trị doanh nghiệp.

1.2. Các lý thuyết nền tảng giải thích lựa chọn kỳ hạn nợ

Lý thuyết tín hiệu và rủi ro thanh khoản cho rằng công ty chất lượng cao ưa dùng nợ ngắn hạn để phát tín hiệu tốt. Lý thuyết phù hợp nhấn mạnh sự đồng bộ giữa kỳ hạn nợ và kỳ hạn tài sản. Lý thuyết chi phí đại diện chỉ ra mâu thuẫn lợi ích giữa cổ đông và chủ nợ, dẫn đến công ty nhỏ thường chọn nợ ngắn hạn để giảm chi phí giám sát. Các lý thuyết này tạo khung phân tích toàn diện cho nghiên cứu thực nghiệm.

II. Phân tích các nhân tố nội tại ảnh hưởng đến cấu trúc kỳ hạn nợ

Nghiên cứu trên 542 công ty phi tài chính niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2014-2018 cho thấy nhiều nhân tố nội tại có tác động đáng kể đến CTKHN. Quy mô công ty thể hiện mối quan hệ phi tuyến: công ty nhỏ ưu tiên nợ ngắn hạn, công ty lớn có khả năng tiếp cận nợ dài hạn tốt hơn. Tỷ lệ nợ và lợi nhuận cũng ảnh hưởng rõ rệt; công ty có lợi nhuận cao thường dùng ít nợ hơn, đặc biệt là nợ dài hạn. Tính thanh khoản cao cho phép công ty giảm phụ thuộc vào nợ ngắn hạn. Đặc biệt, tài sản hữu hình và kỳ hạn tài sản là những yếu tố quyết định, vì tài sản dài hạn cần được tài trợ bằng nguồn vốn dài hạn tương ứng để giảm rủi ro.

2.1. Vai trò của quy mô công ty và lợi nhuận

Quy mô công ty có ảnh hưởng phi tuyến đến kỳ hạn nợ. Công ty nhỏ đối mặt chi phí đại diện cao, bất cân xứng thông tin nghiêm trọng nên buộc phải sử dụng nợ ngắn hạn. Công ty lớn với lịch sử ổn định, cơ chế giám sát tốt dễ dàng tiếp cận thị trường vốn dài hạn. Lợi nhuận cao giúp công ty có dòng tiền nội bộ, giảm nhu cầu vay nợ, đặc biệt là nợ dài hạn đắt đỏ và phức tạp hơn.

2.2. Ảnh hưởng của đặc điểm tài sản và tỷ lệ nợ

Tài sản hữu hình có giá trị thế chấp cao, giúp công ty dễ dàng tiếp cận nợ dài hạn với lãi suất ưu đãi. Kỳ hạn tài sản là nhân tố mạnh nhất: tài sản lưu động tài trợ bằng nợ ngắn hạn, tài sản cố định tài trợ bằng nợ dài hạn để tránh rủi ro thanh khoản. Tỷ lệ nợ tổng thể cũng ảnh hưởng; công ty có đòn bẩy cao thường cân nhắc kỹ hơn về cơ cấu kỳ hạn để quản lý rủi ro tài chính.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm tại Việt Nam

Luận văn áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với dữ liệu bảng cân bằng từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của 542 công ty trong 5 năm. Mô hình hồi quy được xây dựng dựa trên các giả thuyết rút ra từ lý thuyết và nghiên cứu trước. Kết quả xác nhận các nhân tố như quy mô công ty (dạng tuyến và phi tuyến), tỷ lệ nợ, lợi nhuận, tính thanh khoản, tài sản hữu hình và kỳ hạn tài sản đều có tác động có ý nghĩa thống kê đến CTKHN. Kỳ hạn tài sản là biến có hệ số ảnh hưởng lớn nhất. Một phát hiện mới là mối quan hệ phi tuyến giữa quy mô công ty và kỳ hạn nợ, bổ sung bằng chứng cho lý thuyết chi phí đại diện trong bối cảnh Việt Nam.

3.1. Thiết kế mô hình và biến số nghiên cứu

Mô hình nghiên cứu sử dụng biến phụ thuộc là tỷ lệ nợ dài hạn trên tổng nợ. Các biến độc lập bao gồm: bình phương quy mô công ty, tỷ lệ nợ, lợi nhuận (ROA), tính thanh khoản, tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản và sự phù hợp giữa kỳ hạn tài sản và nợ. Dữ liệu bảng cân bằng giúp kiểm soát các yếu tố không thay đổi theo thời gian của từng công ty, tăng độ tin cậy của kết quả.

3.2. Kết quả thực nghiệm và thảo luận phát hiện chính

Kết quả cho thấy công ty lớn, có nhiều tài sản hữu hình, tài sản dài hạn và lợi nhuận thấp thường có tỷ lệ nợ dài hạn cao hơn. Tính thanh khoản cao làm giảm nhu cầu nợ ngắn hạn. Phát hiện đáng chú ý là quy mô công ty tác động phi tuyến: mối quan hệ không đơn giản là tuyến tính, phù hợp với lý thuyết chi phí đại diện. Điều này cho thấy chính sách nợ cần được tùy chỉnh theo quy mô cụ thể của công ty.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp niêm yết

Nghiên cứu đã làm rõ các nhân tố nội tại quyết định cấu trúc kỳ hạn nợ của công ty niêm yết tại Việt Nam. Quản trị doanh nghiệp cần nhận thức rằng quyết định về kỳ hạn nợ không chỉ dựa trên lãi suất mà còn phụ thuộc sâu sắc vào đặc điểm riêng như quy mô, loại tài sản và tình hình lợi nhuận. Ứng dụng thực tiễn bao gồm việc xây dựng chính sách nợ phù hợp với chu kỳ sống của tài sản, tối ưu hóa lợi thế từ tài sản thế chấp, và đối với công ty nhỏ, cần tăng cường minh bạch thông tin để giảm chi phí đại diện và tiếp cận nguồn vốn dài hạn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, nhà đầu tư và cơ quan hoạch định chính sách.

4.1. Bài học cho công ty niêm yết trong quản lý nợ

Công ty nên căn chỉnh kỳ hạn nợ với kỳ hạn tài sản để giảm thiểu rủi ro thanh khoản. Công ty có tài sản cố định lớn cần ưu tiên huy động vốn dài hạn. Công ty nhỏ nên tập trung cải thiện hồ sơ tín dụng và minh bạch tài chính để giảm chi phí vay. Việc thường xuyên đánh giá lại cơ cấu nợ theo sự thay đổi của quy mô và lợi nhuận là cần thiết để duy trì sức khỏe tài chính.

4.2. Hàm ý cho nhà đầu tư và cơ quan quản lý

Nhà đầu tư có thể sử dụng CTKHN như một chỉ báo đánh giá rủi ro và chiến lược tài chính của doanh nghiệp. Công ty có cơ cấu nợ không phù hợp với tài sản có thể tiềm ẩn rủi ro thanh khoản cao. Đối với cơ quan quản lý, nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của môi trường minh bạch thông tin và hệ thống xếp hạng tín dụng nội địa để giảm chi phí giao dịch, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn dài hạn hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 – Giới thiệu. Các nội dung của chƣơng 1 nhằm đƣa ra một bức tranh tổng quát về các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu. Nội dung chƣơng 1 bao gồm: Lý do chọn đề tài; Mục tiêu nghiên cứu; Câu hỏi nghiên cứu; Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu; Phƣơng pháp nghiên cứu; Dữ liệu nghiên cứu; Kết cấu của luận văn; Đóng góp của nghiên cứu. Chương 2 - Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm.

Ở chƣơng này, tác giả hệ thống hóa cơ sở lý luận và tổng hợp các nghiên cứu trƣớc đây về các nhân tố ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty. Trên sơ sở khung lý thuyết đó, tác giả thực hiện tổng kết các kết quả nghiên cứu thực nghiệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Từ đó, tìm ra các khía cạnh chƣa đƣợc nghiên cứu hoặc các kết luận, nghiên cứu không còn phù hợp thực trạng hiện nay, qua đó hình thành giả thuyết nghiên cứu, các biến, phƣơng pháp và mô hình nghiên cứu cho đề tài, cụ thể nhƣ sau: - Các khái niệm về CTKHN của công ty. - Các lý thuyết cơ sở có liên quan đến CTKHN của công ty.

- Các nhân tố ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty. - Tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm trƣớc đây về các nhân tố ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty. - Thảo luận các nghiên cứu thực nghiệm và xác định khe hở nghiên cứu. Chương 3 - Phương pháp nghiên cứu.

Chƣơng này mô tả phƣơng pháp thực hiện nghiên cứu và đƣa ra mô hình nghiên cứu phù hợp tại Việt Nam. Cụ thể, dựa vào mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu ở chƣơng 1, cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm ở chƣơng 2, tác giả xây dựng giả thuyết nghiên cứu cần kiểm định nhằm xác định các nhân tố ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty niêm yết tại Việt Nam. Sau đó, tác giả xây dựng nên mô hình nghiên cứu thực nghiệm kết hợp với nhiều phƣơng pháp hồi quy khác nhau để đƣa ra kết quả nghiên cứu vững chắc, đáng tin cậy và hiệu quả nhất. Các nội dung cụ thể của chƣơng 3 bao gồm: 10 - Số liệu nghiên cứu và cách xử lý số liệu.

- Giới thiệu mô hình nghiên cứu đề nghị cho đề tài, các biến độc lập với biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu. - Xây dựng giả thuyết nghiên cứu. - Quy trình nghiên cứu. - Kỳ vọng dấu về sự tác động của các biến độc lập đến biến phụ thuộc trong mô hình nghiên cứu.

Chương 4 - Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Chƣơng này, tác giả thực hiện phân tích kết quả từ mô hình nghiên cứu thu đƣợc. Từ đó, cung cấp bằng chứng làm sáng tỏ mục tiêu nghiên cứu và trả lời cho câu hỏi nghiên cứu của đề tài. Chương 5 - Kết luận và gợi ý, khuyến nghị.

Chƣơng này, nhằm đƣa ra các kết luận cũng nhƣ các gợi ý dựa trên kết quả rút ra từ mô hình nghiên cứu. Các kết luận và gợi ý liên quan nhằm góp phần làm sáng tỏ mục tiêu nghiên cứu đã đề ra và trả lời câu hỏi nghiên cứu. Đồng thời, các kết luận và gợi ý mà nghiên cứu đề xuất cũng là cầu nối để các công ty niêm yết áp dụng vào thực tiễn, góp phần xây dựng một CTKHN tối ƣu, hợp lý, hạn chế rủi ro và nâng cao hiệu quả trong kinh doanh cho các công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam. ------------------------------- TÓM TẮT CHƢƠNG 1 Trong chƣơng 1, tác giả đã trình bày một cách tổng quan về đề tài nghiên cứu bao gồm các nội dung sau: Lý do tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu; Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu; Xác định đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu; Xây dựng phƣơng pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu; Mô tả cấu trúc nội dung nghiên cứu; Đƣa ra một số đóng góp của nghiên cứu cho các công ty niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán Việt Nam, nhà quản lý DN và các chủ thể có liên quan.

Đồng thời nghiên cứu còn đóng góp một phần nhỏ cho các công trình nghiên cứu về CTKHN trong tƣơng lai tại Việt Nam; Nghiên cứu còn chỉ ra hƣớng nghiên cứu cho các nghiên cứu tiếp theo liên quan đến vấn đề mà tác giả nghiên cứu. 11 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM 2. Khái niệm cấu trúc kỳ hạn nợ của công ty CTKHN là một vấn đề có liên quan đến quyết định tài trợ của DN. Đây là quyết định quan trọng của công ty nhằm hạn chế rủi ro trong thanh khoản, giải quyết mâu thuẫn trong vấn đề đại diện, tăng tính linh hoạt trong hoạt động tài trợ và đặc biệt là giảm chi phí huy động vốn và rủi ro hoàn trả (Nguyễn Thanh Nhã, 2018).

CTKHN của công ty đƣợc đo bằng tỷ lệ nợ dài hạn của công ty trên tổng nợ. Theo các công ƣớc kế toán, nợ dài hạn đƣợc xác định là nợ có thời gian đáo hạn hơn một năm, trong khi nợ ngắn hạn đƣợc xác định là nợ đến hạn trong vòng mƣời hai tháng tới (Barclay và Smith Jr. Theo Caragea và Rasmussen (2011), sự kết hợp giữa nợ ngắn hạn và nợ dài hạn đƣợc gọi là CTKHN của công ty. CTKHN cân bằng tốt là cơ hội quan trọng nhất để ngƣời vay xử lý nợ hiệu quả hơn, đồng thời cũng là cơ hội đối với ngƣời cho vay có đƣợc sự ảnh hƣởng đối với khoản tiền đầu tƣ vào công ty.

Dựa trên quan điểm của ngƣời vay, các điều chỉnh liên quan đến CTKHN có khả năng giảm rủi ro tái cấp vốn, tăng tính minh bạch và khai thác các cơ hội liên quan đến thuế. Theo Ojah và Manrique (2005), CTKHN của công ty là một chức năng về nhu cầu và sự cung cấp các khoản nợ cho công ty. Kỳ hạn nợ là kỳ hạn phải trả cho các khoản nợ ngắn hạn và nợ dài hạn. Quyết định lựa chọn một kỳ hạn nợ tối ƣu sẽ giúp cho DN có nhiều cơ hội, giảm thiểu các rủi ro từ các nguồn tài trợ, tăng tính minh bạch và khai thác các cơ hội từ việc khấu trừ thuế do nợ vay (Phạm Thị Vân Trinh, 2017).

CTKHN của công ty có thể đƣợc đo bằng hai phƣơng pháp chính nhƣ sau: (1) Phƣơng pháp tiếp cận tăng thêm (Incremental Approach) định nghĩa kỳ hạn nợ là kỳ hạn của các khoản nợ mới vay thêm (Guedes và Opler, 1996; Highfield, 2008). Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trong thời gian qua sử dụng hƣớng tiếp cận bảng cân đối kế toán là chủ yếu, do các hạn chế về dữ liệu của kỳ hạn nợ. Những nghiên cứu thực nghiệm theo hƣớng tiếp cận bảng cân đối kế toán sử dụng nhiều định nghĩa về nợ ngắn hạn. Ozkan (2000) sử dụng hai thƣớc đo nợ ngắn hạn là các khoản nợ dƣới 1 năm và dƣới 5 năm.

Trong khi đó, Barclay và Smith (1995) sử dụng mốc nợ dƣới 3 năm làm nợ ngắn hạn. Đối với khu vực Đông Nam Á không có nhiều DN cung cấp chi tiết về các khoản nợ với các kỳ hạn khác nhau mà chỉ phân loại nợ ngắn hạn và nợ dài hạn dựa vào kỳ hạn trên hoặc dƣới 1 năm. Theo tiêu chuẩn BCTC của nhiều quốc gia, trong đó các quốc gia đang phát triển của khu vực Đông Nam Á, nợ ngắn hạn có kỳ hạn không quá 1 năm và nợ dài hạn có kỳ hạn trên 1 năm. Đồng thời, phần lớn các nghiên cứu về kỳ hạn nợ tại các nƣớc đang phát triển nhƣ nghiên cứu của Cai, Fairchild và Guney (2008), Shah và Khan (2009), Stephan, Talavera và Tsapin (2011) cũng chọn theo tiêu chuẩn này.

Ngoài ra, CTKHN cũng có thể đƣợc định nghĩa thành CTKHN dài hạn và CTKHN ngắn hạn. Trong đó, CTKHN dài hạn là DN có tỷ lệ nợ dài hạn trên tổng nợ cao và CTKHN ngắn hạn nghĩa là DN có tỷ lệ nợ ngắn hạn trên tổng nợ cao. Các nhân tố ảnh hƣởng đến cấu trúc kỳ hạn nợ của công ty CTKHN là một trong những vấn đề quan trọng liên quan đến quyết định tài trợ của DN. CTKHN hợp lý là một phần cần thiết và là cơ sở cho các quyết định đúng đắn về tài trợ.

Chính vì thế, vấn đề đặt ra cho các DN là cần xác định các nhân tố nào ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty, từ đó nhằm hạn chế những rủi ro trong quyết định tài trợ và mang lại hiệu quả cho hoạt động kinh doanh của DN. Theo kết quả nghiên cứu của Barclays và Smith (1995), Ozkan (2000) cho thấy, các công ty có quy mô lớn và kỳ hạn của tài sản dài sẽ phát hành nhiều nợ dài hạn và công ty có cơ hội tăng trƣởng tốt thƣờng sử dụng nợ ngắn hạn. Cũng theo nghiên cứu của Ozkan (2000), thuế và khả năng sinh lời của công ty có mối tƣơng quan dƣơng với 13 kỳ hạn nợ. Nghiên cứu của Antoniou, Guney và Paudyal (2002), phân loại những yếu tố ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty thành hai nhóm: Nhóm các yếu tố bên trong DN và nhóm các yếu tố bên ngoài DN.

Trong đó, các yếu tố bên trong công ty bao gồm: Tỷ lệ nợ, thuế, quy mô công ty, tính thanh khoản, kỳ hạn của tài sản, biến động thu nhập. Nghiên cứu của Costa và ctg (2014) đã cung cấp bằng chứng cho thấy có mối quan hệ giữa tài sản hữu hình và CTKHN của công ty. Qua những nghiên cứu trên cho thấy, các nhân tố bên trong DN có ảnh hƣởng đến CTKHN của công ty. Để có thể đƣa ra những lập luận vững chắc làm cơ sở cho việc nghiên cứu các nhân tố tác động đến CTKHN của công ty, các nhà khoa học trên thế giới đã nghiên cứu và xây dựng nên khung lý thuyết liên quan đến CTKHN của công ty, bao gồm: Lý thuyết tín hiệu và rủi ro thanh khoản, lý thuyết sự phù hợp, lý thuyết đánh đổi, lý thuyết chi phí đại diện và lý thuyết dựa trên thuế.

Lý thuyết tín hiệu và rủi ro thanh khoản (Signalling Theory & Liquidity risk) Rủi ro thanh khoản và lý thuyết tín hiệu đề cập đến các công ty không có khả năng truyền thông hiệu quả với nhà đầu tƣ, điều này dẫn đến thông tin bất cân xứng giữa nhà quản lý và nhà đầu tƣ. Việc thông tin không hiệu quả dẫn đến nguy cơ một ngƣời đi vay nhƣng không có khả năng thanh khoản thì sẽ không nhận đƣợc các khoản tài trợ tiếp theo (Diamond, 1991). Rủi ro này đƣợc gọi là rủi ro thanh khoản và liên quan đến các công ty đang nắm giữ một khoản nợ ngắn hạn lớn, do đó sẽ phụ thuộc vào ngƣời cho vay để tái cấp vốn cho các khoản vay của họ trong tƣơng lai gần.