Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CẤP CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Một số công trình nghiên cứu về xây dựng nông thôn mới ở Lào và Việt Nam Tác giả Bun-Thoong Chít-ma-ni (2012) trong luận án “Đảng nhân dân cách mạng Lào lãnh đạo xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay” [15] đã nêu và phân tích các đặc điểm của nông thôn Lào, qua phương thức Đảng nhân dân cách mạng Lào lãnh đạo xây dựng nông thôn mới; rút ra những kinh nghiệm, đề xuất một số giải pháp có tính đặc thù, khả thi nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng nhân dân cách mạng Lào trong việc xây dựng nông thôn mới hiện nay. Bùi Nhựt Phong (2011) trong bài viết “Một số lý thuyết và chủ đề nghiên cứu phát triển nông nghiệp - nông thôn qua lăng kính xã hội học” [60] đã khẳng định mặc dù tỉ lệ đô thị hóa ngày càng tăng trên phạm vi toàn cầu, hình thành các khu đô thị và siêu đô thị hiện đại, nhưng phần lớn dân cư trên thế giới vẫn đang sống ở khu vực nông thôn.
Hiện nay, sự tập trung dân cư ở các nước có thu nhập thấp và tầm quan trọng của xã hội nông thôn trong các kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội ở các quốc gia thuộc thế giới thứ ba khiến cho việc hiểu xã hội nông thôn và các mối tương tác của nó với xã hội tổng thể ngày càng có ý nghĩa. Từ đó tác giả đã trình bày các chủ thuyết, chủ đề và hệ vấn đề nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển nông nghiệp - nông thôn hiện nay dưới quan điểm xã hội học. Trong đó, nội dung lý thuyết phát triển cộng đồng mà tác giả trình bày sẽ được nghiên cứu sinh vận dụng để làm cơ sở việc trình bày lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu. Nguyễn Việt Anh (2014) “Xây dựng nông thôn mới: lựa chọn mục tiêu ưu tiên.
Nghiên cứu trường hợp xã Tân Thịnh, huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc 17 Giang” [2]. Một nghiên cứu đi sâu vào việc phân tích sự lựa chọn các mục tiêu ưu tiên thực hiện của một xã điểm. Nghiên cứu nhận định “Tân Thịnh nhận được sự hỗ trợ lớn về vốn từ nguồn ngân sách; triển khai theo chiều rộng và chủ yếu tập trung vào hạ tầng nông thôn. Khó khăn xuất phát từ sản xuất và thu nhập của cộng đồng khiến việc xây dựng nông thôn mới đã trùng xuống và không đảm bảo tính liên tục của chương trình.
Mục tiêu ưu tiên, điều kiện cần cho xây dựng nông thôn mới là nâng cao thu nhập (nội lực của cộng đồng), vì vậy lựa chọn ưu tiên là tập trung vào các hạng mục cải thiện điều kiện sản xuất kinh doanh và thu nhập của cộng đồng. Các mục tiêu khác của nông thôn mới sẽ chỉ được thực hiện khi thu nhập của người dân được đảm bảo. Với phương pháp nghiên cứu định tính bài viết kiến nghị thay đổi phương pháp tiếp cận khi triển khai xây dựng nông thôn mới, như phương pháp tiếp cận có sự tham gia. Phương pháp tiếp cận có sự tham gia là phương pháp mà trong đó quá trình xây dựng, thực hiện, giám sát, đánh giá quá trình triển khai xây dựng chương trình có sự tham gia của tất cả các bên liên quan, nhất là sự tham gia cộng đồng dân cư của địa phương.
Đây là khía cạnh còn thiếu và yếu ở các xã thí điểm của chương trình” [2, tr. Đỗ Văn Quân (2014) trong bài viết “Phát huy vai trò của vốn xã hội trong xây dựng nông thôn mới” [68] đã cho biết ở Việt Nam với khoảng 70% dân số đang sống tại 9 nghìn xã, khu vực “tam nông” ở Việt Nam đã xác định được chiến lược phát triển toàn diện, phù hợp - chiến lược xây dựng nông thôn mới. Trong thời gian qua, Việt Nam đã thực hiện hàng loạt các giải pháp cụ thể nhằm thực hiện thắng lợi Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới trong đó có phát huy vai trò của vốn xã hội. Trên cơ sở đó, tác giả đã nhận diện các thành tố của vốn xã hội trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam bao gồm: niềm tin trong xây dựng nông thôn mới , các chuẩn mực và giá trị trong xây dựng nông thôn mới, các liên kết xã hội và mạng lưới xã hội trong xây dựng nông thôn mới.
Tác giả khẳng định “vốn xã hội của cộng đồng nông thôn Việt Nam đang có ở một mức độ nhất định nào đó. Sự tin tưởng, giá trị, chuẩn mực, những mối liên kết đồng thuận. Nếu nhìn ở 18 góc độ tình cảm, tương trợ lẫn nhau thì có lẽ các cộng đồng ở khu vực tam nông giàu vốn xã hội. Tuy nhiên, nếu nhìn theo góc độ tăng trưởng, đa dạng hóa nghề nghiệp, việc làm, chuyển đổi cấu trúc xã hội nông nghiệp, nông thôn theo mục tiêu xây dựng nông thôn mới thì có lẽ vốn xã hội chưa thực sự mạnh.
Vốn xã hội ở nông thôn chưa đủ sức để tạo nên những cú hích phát triển về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội từ bên trong” [68]. Xuất phát từ đó tác giả đã đưa ra một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của vốn xã hội trong xây dựng nông thôn mới. Nguyễn Thị Ánh Tuyết (2015) trong bài viết “Nghiên cứu các giải pháp huy động “vốn xã hội” cho phát triển ngành nghề phi nông nghiệp phục vụ xây dựng nông thôn mới” [92] đã chỉ ra những đóng góp quan trọng của vốn xã hội đối với sự phát triển của các ngành nghề phi nông nghiệp. Thông qua nghiên cứu khảo sát tại 14 tỉnh/ thành phố, bài viết đã cho thấy một bức tranh tổng thể về vốn xã hội (các khía cạnh thể hiện, các phương pháp đo lường vốn xã hội), chỉ ra những tác động tích cực của vốn xã hội trong phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp… Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, vốn xã hội trong phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp chỉ “co cụm” trong các mối quan hệ tình cảm, quen biết, gần gũi về địa bàn cư trú mà chưa phát triển thành quan hệ rộng mở hơn bên ngoài; vai trò của vốn xã hội thông qua các tổ chức, mạng lưới xã hội chính thức ở địa phương trong việc hỗ trợ, thúc đẩy sự tham gia của người dân trong hoạt động phi nông nghiệp còn mờ nhạt.
Kết quả nghiên cứu đã phân tích những nhân tố có tác động đến vai trò của vốn xã hội trong ngành nghề phi nông nghiệp như môi trường chính sách thể chế, nhận thức xã hội, cấu trúc quan hệ xã hội,… vừa là sự thúc đẩy vừa là rào cản. Do vậy để vốn xã hội phát huy được những tác động tích cực, cần có các giải pháp hướng đến thay đổi nhận thức, liên kết hỗ trợ theo hướng “mở”, giảm các hình thức liên kết mang tính “co cụm”; nâng cao vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp … đối với cộng đồng. Lương Thị Thu Hằng, (2015) “Chương trình xây dựng nông thôn mới: nhìn từ thực tế các xã thí điểm” [27] đã chỉ ra những bất cập trong việc thực hiện bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới tại vùng Bắc Bộ và vùng 19 Nam Bộ. Nghiên cứu khẳng định “sự cần thiết của việc sửa đổi của các tiêu chí cho phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội và môi trường của mỗi vùng.
Nghiên cứu cũng đi sâu tìm hiểu vai trò của các chủ thể (Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp, các đoàn thể chính trị xã hội) trong quá trình triển khai Chương trình. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tiếp cận của người dân đối với Chương trình chỉ dừng lại ở mức biết thông tin, tham gia góp công, góp tiền vào các hạng mục thực hiện; việc tham gia bàn bạc, giám sát còn hạn chế. Do vậy, việc triển khai như tại 2 xã thí điểm chưa đảm bảo được nguyên tắc vai trò chủ thể của người dân cũng như ảnh hưởng đến tính bền vững của các tiêu chí đã đạt được” [27, tr. Bùi Quang Dũng, (2015) trong bài viết “Nghiên cứu, đề xuất giải pháp nâng cao trách nhiệm xã hội và vai trò của chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới” [22] đã cho thấy sự chủ động của người dân trong việc lựa chọn sinh kế trong bối cảnh mới.
Nghiên cứu cho thấy, “các hoạt động về nông nghiệp vẫn được duy trì và có sự khác biệt giữa nông nghiệp miền Bắc và nông nghiệp miền Nam, trong khi nông nghiệp miền Bắc chỉ mang chức năng đảm bảo an ninh lương thực thì người dân ở miền Nam đã nâng lên thành sản xuất hàng hóa. Có nhiều cản trở khiến các hộ chưa thay đổi hình thức canh tác của mình, trong đó, sự phụ thuộc vào quy hoạch của chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng bên cạnh các thiếu hụt về vốn, nhân, lực và tập quán. Kết quả khảo sát cho thấy năng lực của người dân, xét theo nghĩa rộng về cả năng lực tâm lý (các thói quen, tâm lý ngại thay đổi, ngại học hỏi, cầu an và sợ rủi ro) hay các tập quán, truyền thống cũ, sự thiếu hụt về kiến thức, kinh nghiệm có ảnh hưởng rất lớn đến quyết định, ý định chuyển đổi hình thức canh tác của hộ gia đình. Do vậy, nếu trong các chương trình hành động, chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn có tính đến yếu tố nguồn vốn con người, khuyến khích các mặt tích cực về tâm lý, văn hóa sẽ đảm bảo sự phù hợp của các nội dung thực hiện” [22, tr.
Qua đó, Hàn Quốc đã đạt được những thành tựu vô cùng ấn tượng, có sức lan tỏa và ảnh hưởng quốc tế. Bài viết phân tích, so sánh những điểm tương đồng và khác biệt giữa phong trào Làng mới của Hàn Quốc và chương trình xây dựng nông thôn mới của Việt Nam, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm có thể vận dụng vào thực hiện Chương trình xây dựng nông thôn mới trong những năm tiếp theo ở Việt Nam. Vũ Thị Hồng Khanh - Nguyễn Văn Thanh (2017) trong bài “Những khó khăn, thách thức trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Khánh Hòa - Một kết quả điều tra xã hội học” [43] đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu xã hội học cơ bản như quan sát, phân tích kế thừa tài liệu thứ cấp và thảo luận nhóm bán cấu trúc một số lãnh đạo cấp xã và cấp huyện tại Khánh Hoà. Qua đó đã nhận diện được những khó khăn thách thức trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Khánh Hoà hiện nay.
