HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM BỘ MÔN NGŨ QUAN GIÁO TRÌNH NGŨ QUAN PHẦN I: RĂNG HÀM MẶT Bài 1: GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ RĂNG, MIỆNG Mục tiêu: 1. Mô tả được cấu tạo giải phẫu cơ bản của răng, miệng. Trình bày được chức năng sinh lý của răng miệng. Cấu tạo giải phẫu: 1.
Miệng: Miệng được giới hạn bởi 2 môi ở phía trước, hai bên là mặt trong má, trên là vòm miệng và dưới là sàn miệng. - Trong khoang miệng có lưỡi. - Khoang miệng gồm 2 phần: tiền đình và ổ miệng được ngăn cách với nhau bởi cung răng lợi. Tiền đình: - Là khoảng giữa môi, má và cung lợi răng.
Tiền đình có niêm mạc che phủ, có các nếp niêm mạc và dây chằng. Tiền đình trên có lỗ ống stenon dẫn nước bọt từ tuyến nước bọt mang tai đổ vào ổ miệng ở ngang mức cổ răng số 7 hàm trên. - Giữa bờ trước cành lên xương hàm dưới và các răng hàm cuối có lỗ thông tiền đình vào ổ miệng. Qua đó có thể áp dụng đặt sonde cho người bệnh ăn trong trường hợp không há được miệng do gãy xuơng hàm, khít hàm.
Ô miệng: - Gồm răng, lưỡi, hai tuyến nước bọt dưới hàm và dưới lưỡi. Lưỡi: Cấu tạo gồm hai mặt: trên và dưới, hai bờ: phải và trái. Đầu nhọn ở trước, đáy ở sau. Mặt trên lưỡi có nhiều thần kinh vị giác.
- Lưỡi có chức năng nếm, tham gia các động tác nhai, phát âm và nuốt. Răng và hàm răng - Răng được cắm vào xương hàm ở các lỗ chân răng, được giữ bởi các dây chằng và lợi dính từ cổ răng đến chân răng, bên ngoài có vùng lợi che phủ. - Răng có 2 loại là răng vĩnh viễn và răng sữa. Cấu tạo răng: Răng được chia thành 3 phần: *Thân răng: Là phần trông thấy được ở trên cổ răng giải phẫu, thân răng có 5 mặt: - Mặt nhai (răng hàm), rìa cắn (răng cửa): qua đó có sự tiếp xúc các răng hàm đối diện để cắn xé, nhai, nghiền thức ăn.
Ở mặt nhai có các múi răng, được phân cách nhau bởi các rãnh. - Mặt ngoài: còn gọi là mặt má đối với răng hàm, mặt môi (tiền đình) với răng cửa. - Mặt trong: Là mặt vòm miệng với các răng hàm trên, mặt lưỡi đối với các răng răng phát triển thuận lợi. * Phòng cho trẻ các bệnh đường mũi họng tránh ảnh hưởng đên cung răng.
* Trẻ học cấp I, II cần được hướng dẫn cách vệ sinh răng miệng, được chữa sâu răng và nắn chỉnh răng lệch lạc. * Tuổi dậy thì và thanh niên: có sự thay đổi nội tiết và phát triển đột biến về thể chất nên rất dễ dẫn đến tình trạng viêm lợi. Do đó cần giữ vệ sinh răng miệng cẩn thận, điều trị viêm quanh răng lợi nếu có, nắn chỉnh răng mọc bất thường. Cần khám răng lợi định kỳ 6 tháng/lần * Tuổi trưởng thành: duy trì chăm sóc răng miệng đều đặn thường xuyên tại nhà.
Khám răng miệng định kỳ, chữa sâu răng, viêm lợi và viêm quanh răng kịp thời; Chỉnh sửa sang chấn khớp cắn. Những răng bị nhổ do viêm quanh răng cần phục hồi bằng hàm giả để ăn nhai và giữ chắc các răng còn lại trên hàm. Giữ vệ sinh răng miệng tốt, xoa nắn hàng ngày. Dùng bàn chải mềm và chỉ tơ nha khoa để vệ sinh răng miệng.
CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ: Chọn ý đúng nhất trong các câu sau: 1. Tổ chức nào không thuộc tổ chức vùng quanh răng ? A. Dây chằng quanh răng D. Xương răng và xương ổ răng.
Yếu tố ngoại lai quan trọng ở vùng quanh răng là: A. Sang chấn khớp cắn. Răng mọc lệch lạc 3. Yếu tố nội tại quan trọng ở vùng quanh răng là: A.
Rối loạn nội tiết tuổi dậy thì và thai nghén. Phản ứng miễn dịch của cơ thể tại chỗ. Sự sắp xếp răng. Suy dinh dưỡng 4.
Nguyên nhân quan trọng nhất gây viêm lợi là: A. Tác nhân hoá học. Viêm quanh răng không điều trị sẽ dẫn đến tình trạng: A. Mất răng hàng loạt C.
Tiêu quanh răng Bài 2: BỆNH SÂU RĂNG Mục tiêu : 1. Trình bày được nguyên nhân chủ yếu gây bệnh và yếu tố nguy cơ gây sâu răng. Trình bày bệnh sinh bệnh sâu răng. Chẩn đoán bệnh sâu răng và các biến chứng của nó.
Trình bày điều trị và các biện pháp dự phòng bệnh sâu răng. Định nghĩa: - Sâu răng là một bệnh ở tổ chức cứng của răng (men, ngà và cement), đặc trưng bởi sự khử khoáng làm tiêu dần các chất vô cơ, hữu cơ ở men răng, ngà răng tạo thành hố trên răng gọi là lỗ sâu và không tự tái tạo lại như cũ được. - Sâu răng là một bệnh phô biên ở nước ta cũng như các nước trên thê giới, bệnh mắc rất sớm và gặp ở mọi lứa tuổi, mọi giới, mọi dân tộc. - Sâu răng là một bệnh mang tính chất xã hội và có xu hướng tăng cùng với sự phát triển của nền kinh tế.
Đặc điểm dịch tễ học của bệnh sâu răng: - Tỉ lệ sâu răng gia tăng theo tuổi ở cả hệ răng sữa lẫn răng vĩnh viên. - Sự phân bố sâu răng cũng khác nhau giữa các răng và các mặt răng. - Sâu răng chịu ảnh hưởng của môi trường gia đình và trường học. - Trình độ văn hoá càng cao thì tình trạng sức khoẻ răng miệng được nâng cao, đặc biệt là kiến thức của người mẹ.
- Nếu không điều trị bệnh dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe chung, thẩm mỹ và dễ tái phát sau khi điều trị. Nguyên nhân: Sâu răng gần như là một bệnh mắc phải do điều kiện môi trường, vì vậy các yếu tố tại chỗ là nguyên nhân cơ bản và chủ yếu gây sâu răng còn nguyên nhân tổng quát chỉ là những yếu tố nguy cơ. Nguyên nhân tại chỗ: Cần tối thiểu 3 yếu tố chính đồng thời tương tác với nhau để tạo nên sang thương sâu đó là: răng nhạy cảm, vi khuẩn (mảng bám), thực phẩm. Vi khuẩn: Là nguyên nhân cần thiết để khởi đầu cho bệnh sâu răng, tuỵ không có loại vi khuẩn đặc hiệu gây sâu răng nhưng không phải tât cả vi khuân trong miệng đều gây ra sâu răng.
Vi khuẩn ở trong mảng bám răng, cao răng. Tùy theo vai tro gây sâu răng, các vi khuẩn được chia làm hai nhóm : - Vi khuẩn tạo acid: Các loại vi khuẩn này lên men carbohydrate tạo ra acid làm pH giảm xuống < 5, sự giảm pH liên tục có thể đưa đến sự khử khoáng trên bề mặt răng, làm mật vôi ở các mô cứng của răng, quá trình sâu răng bắt đầu xảy ra, nhóm này gồm :+ Lactobacillus acidophillus: hiện diện với số lượng ít nhưng lại tạo ra acid có pH thấp rất nhanh trong môi trường + Streptococcus mutans: đây là tác nhân chủ yếu gây ra sự thành lập mảng bám, dính trên bê mặt răng và nếu có sự hiện diện cùng lúc hai yếu tố chất đường, thời gian thì sẽ có đủ điều kiện thuận lợi để khởi phát sang thương sâu sau đó L.acidophillus làm sang thương tiến triển xuống bên dưới bề mặt. + Actinomyces: cũng có thể gây sâu răng. - Vi khuẩn phân giải protein: Làm tiêu hủy chất căn bản hữu cơ sau khi mất vôi.
Thực phâm: Là những thức ăn cần thiết mà cơ thể hấp thu vào để sống và hoạt động. Tuy nhiên, thực phẩm cũng là một yếu tố liên quan đến bệnh sâu răng, vì đó cũng là chất dinh dưỡng của vi khuẩn. Tùy theo loại thực phẩm, tính chât của thực phẩm và chế độ sử dụng nó, mà có thể gây sâu răng hoặc không. - Carbohydrat: Các chât bột, đường là loại thực phẩm gây sâu răng nhiều nhất.
Trong đo đường là loại thực phẩm chủ yếu gây sâu răng và làm gia tăng sâu răng, đặc biệt là loại đường sucrose, đây là chất ưa thích của vi khuẩn gây sâu răng, nó chuyển hoá thành acid và chính sự sinh acid này làm mất khoáng men. Điều quan trọng là khả năng gây sâu răng không phải do số lượng đường, mà do số lần sử dụng và thời gian đường bám dính trên răng. - Protid: Các loại Protid nguyên thủy ít gây sâu răng, ngược lại những loại protid được chê biên làm tăng sâu răng do tính chất bám dính của nó. - Lipid: Các chất béo không gây sâu răng.
Những thực phẩm có tính chất xơ ít gây sâu răng, trong lúc những thực phẩm mềm dẻo, dính vào răng thì dễ gây sâu răng hơn. Chế độ ăn đầy đủ, đúng bữa, không ăn vặt sẽ giảm được sâu răng. Răng: Một số yếu tố làm tăng tính nhạy cảm của răng đối với sự khởi phát sâu răng ở mỗi cá thể như : Vị trí của răng trên cung hàm + Răng mọc lệch lạc, xoay dễ bị sâu hơn răng mọc thăng hàng. + Nhóm răng hàm bị sâu nhiều hơn nhóm răng cửa.
Đặc điểm hình thái học + Mặt nhai bị sâu nhiều nhất vì có nhiêu rãnh lõm do tập trung mảng bám răng. + Mặt bên cũng dễ bị sâu vì men răng ở vùng cô mỏng, giăt thức ăn. + Mặt trong, ngoài ít bị sâu hơn vì trơn láng. Thành phần cấu tạo của răng: Răng bị khiếm khuyết trong cấu tạo như thiểu sản men, hay men răng kém khoáng hóa rât dê bị sâu.
Mòn răng: Răng bị mòn phần men cũng dễ bị sâu hơn (mòn răng có thể do chải răng sai phương pháp, móc răng giả, nghiến răng, ăn nhai lâu ngày. - Tuổi răng: Răng mới mọc kém cứng, dễ bị tác dụng của acid, với thời gian men răng được tái khoáng hoá làm chúng đề kháng hơn với acid. Ngoài 3 yếu tố trên còn 2 yếu tô liên quan nữa là: + Thơi gian: Vi khuẩn gây sâu răng sau khi nhiễm vào môi trường miệng, tự nó sẽ không gay sâu răng được mà cần phải có chất đường giúp cho sự chuyên hoá của vi khuẩn, tuy nhiên sâu răng không phụ thuộc vào số lượng, số lần sử dụng đường mà phụ thuộc vào thời gian đường và mảng bám vi khuẩn tồn tại trên bề mặt răng, thời gian tồn tại càng lâu thì vi khuẩn chuyển hoá đưòmg thành acid càng nhiều và acid tấn công gần như thương xuyên trên bề mặt răng làm mất khoáng men. Tuy nhiên, qua trình mất khoáng có thể phục hồi hoặc giảm mức độ nhờ các thành phần khác nhau trong nước bọt, tốc độ tiết.
+ Nước bọt: Là môi trường hoạt động của các vi khuẩn trong miệng, nước bọt tiết càng nhiều càng giảm sâu răng. Ngoài ra tính chất nước bọt lỏng hay quánh cũng ảnh hưởng đến bệnh sâu răng, nước bọt càng quánh thì sâu răng càng cao.