Luận văn thạc sĩ vnu ls hoạt động giải thích hiến pháp luật pháp lệnh trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò giải thích hiến pháp và pháp lệnh trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam hiện nay.

• Tác giả: Đỗ Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: Ts. Hoàng Văn Tú
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Lý Luận và Lịch Sử Nhà Nước và Pháp Luật
• Đề tài: Hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.1. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.1.1. Hiến pháp, luật, pháp lệnh - các hình thức thể hiện của văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam
• 1.1.2. Vị trí, vai trò của Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 1.2. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 1.2.1. Khái niệm giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 1.2.2. Các nội dung của hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH Ở NƯỚC TA
• 2.1. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT NƯỚC TA VỀ HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 2.1.1. Giai đoạn từ 1945 đến 1958
• 2.1.2. Giai đoạn từ 1959 đến 1979
• 2.1.3. Giai đoạn từ 1980 đến 1991
• 2.1.4. Giai đoạn từ 1992 đến nay
• 2.2. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 2.2.1. Những kết quả đã đạt được
• 2.2.2. Những tồn tại và nguyên nhân
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH TRONG GIAI ĐOẠN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. TÍNH TẤT YÊU KHÁCH QUAN VÀ MỘT SỐ QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 3.1.1. Tính tất yếu khách quan của việc hoàn thiện hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.1.2. Một số quan điểm hoàn thiện hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.2. PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH
• 3.2.1. Hoàn thiện phải trên cơ sở các nguyên tắc chung của quá trình đổi mới
• 3.2.2. Hoàn thiện phải gắn liền với tính chất, yêu cầu, mục đích của hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh
• 3.2.3. Một số giải pháp hoàn thiện
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật

Hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Đây là quá trình làm rõ nội dung và ý nghĩa của các quy định pháp luật, giúp cho việc áp dụng pháp luật trở nên chính xác và thống nhất. Trong bối cảnh hiện nay, khi mà Việt Nam đang trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế, việc hiểu rõ và thực hiện đúng các quy định pháp luật là rất cần thiết. Hoạt động này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của hoạt động giải thích hiến pháp

Hoạt động giải thích hiến pháp là quá trình làm rõ nội dung của các quy định trong hiến pháp, nhằm đảm bảo rằng các quy định này được hiểu và áp dụng đúng cách. Vai trò của hoạt động này là rất quan trọng, vì nó giúp bảo vệ quyền con người và quyền công dân, đồng thời tạo ra một môi trường pháp lý ổn định cho sự phát triển của xã hội.

1.2. Các hình thức giải thích hiến pháp và pháp luật

Có nhiều hình thức giải thích hiến pháp và pháp luật, bao gồm giải thích chính thức và không chính thức. Giải thích chính thức thường được thực hiện bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong khi giải thích không chính thức có thể đến từ các chuyên gia, học giả hoặc các tổ chức xã hội. Mỗi hình thức đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, ảnh hưởng đến cách thức áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

II. Thách thức trong hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật hiện nay

Mặc dù hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật đã có những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng và giải thích. Ngoài ra, nhận thức của các cơ quan nhà nước và người dân về vai trò của hoạt động giải thích cũng còn hạn chế, gây cản trở cho việc thực hiện hiệu quả.

2.1. Thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay còn tồn tại nhiều quy định chung chung, thiếu tính cụ thể. Điều này dẫn đến việc các cơ quan thực thi pháp luật gặp khó khăn trong việc áp dụng và giải thích các quy định, từ đó ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân.

2.2. Nhận thức hạn chế về hoạt động giải thích

Nhiều cơ quan nhà nước và người dân chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật. Điều này dẫn đến việc hoạt động giải thích chưa được thực hiện thường xuyên và hiệu quả, làm giảm tính minh bạch và công bằng trong việc áp dụng pháp luật.

III. Phương pháp cải thiện hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật

Để nâng cao hiệu quả của hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật, cần có những phương pháp cải thiện cụ thể. Việc tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức cho các cơ quan nhà nước và người dân về vai trò của hoạt động giải thích là rất cần thiết. Bên cạnh đó, cần xây dựng một hệ thống quy định pháp luật rõ ràng, cụ thể hơn để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng và giải thích.

3.1. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức

Đào tạo cho các cán bộ, công chức về hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật là rất quan trọng. Điều này không chỉ giúp họ hiểu rõ hơn về quy định pháp luật mà còn nâng cao khả năng áp dụng và giải thích trong thực tiễn.

3.2. Xây dựng hệ thống quy định pháp luật rõ ràng

Cần thiết phải xây dựng một hệ thống quy định pháp luật rõ ràng, cụ thể và dễ hiểu. Điều này sẽ giúp cho các cơ quan thực thi pháp luật có cơ sở vững chắc để thực hiện hoạt động giải thích, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật

Hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn rất quan trọng. Các cơ quan nhà nước cần áp dụng các kết quả của hoạt động giải thích vào thực tiễn để đảm bảo quyền lợi của công dân và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Việc này sẽ góp phần tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và công bằng.

4.1. Thực tiễn áp dụng hoạt động giải thích

Trong thực tiễn, nhiều cơ quan nhà nước đã áp dụng hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật để giải quyết các vấn đề phát sinh trong xã hội. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước.

4.2. Kết quả đạt được từ hoạt động giải thích

Nhờ có hoạt động giải thích, nhiều quy định pháp luật đã được làm rõ, giúp cho việc áp dụng trở nên dễ dàng hơn. Điều này đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật

Hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật là một phần không thể thiếu trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Trong tương lai, cần tiếp tục cải thiện và hoàn thiện hoạt động này để đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội. Việc nâng cao nhận thức và tạo ra một hệ thống pháp luật rõ ràng sẽ là những yếu tố quyết định cho sự thành công của hoạt động giải thích.

5.1. Tầm quan trọng của hoạt động giải thích trong tương lai

Hoạt động giải thích sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và công bằng hơn.

5.2. Định hướng phát triển hoạt động giải thích

Trong tương lai, cần có những định hướng rõ ràng cho hoạt động giải thích hiến pháp và pháp luật, nhằm đảm bảo rằng hoạt động này được thực hiện một cách hiệu quả và đồng bộ, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình 60 năm xây dựng đất nước và hơn 20 năm tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc về cả số lượng lẫn chất lượng. Tính đến hết kỳ họp thứ 7 của Quốc hội khóa XI, nước ta đã ban hành 44 văn bản luật và 26 pháp lệnh, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho sự vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của các quan hệ kinh tế - xã hội đã bộc lộ khoảng trống lớn: nhiều quy phạm pháp luật còn mang tính nguyên tắc chung chung, thiếu tính cụ thể dẫn đến tình trạng chậm đi vào cuộc sống hoặc áp dụng thiếu thống nhất.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý, vai trò và thực trạng của hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là phân tích sâu sắc các nền tảng lý luận, khảo sát thực tiễn lập hiến qua 4 giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 2006, từ đó tìm ra nguyên nhân khiến quyền hạn giải thích pháp luật của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới chỉ được thực thi 1 lần duy nhất trên thực tế. Nghiên cứu xác lập phạm vi tại Việt Nam trong bối cảnh cải cách tư pháp, đồng thời liên hệ đối chiếu với hơn 6 mô hình bảo hiến trên thế giới. Ý nghĩa của luận văn thể hiện ở việc kiến nghị hệ thống giải pháp đồng bộ, hướng tới mục tiêu chuẩn hóa 100% quy trình tiếp nhận và xử lý yêu cầu giải thích pháp luật, giảm thiểu 40% đến 50% các xung đột nhận thức trong hoạt động xét xử và quản lý hành chính nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật, kết hợp với học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân theo tinh thần Điều 2 Hiến pháp năm 1992. Nghiên cứu cũng tiếp thu có chọn lọc các lý thuyết pháp lý tiến bộ trên thế giới về nguyên tắc pháp quyền (Rule of Law), thuyết phân công và kiểm soát quyền lực nhà nước, cùng hệ thống lý thuyết về bảo hiến của trường phái luật thực định (Civil Law) và thông luật (Common Law).

Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Hiến pháp, luật, pháp lệnh: Ba hình thức văn bản quy phạm pháp luật có giá trị tối cao và chủ đạo trong hệ thống pháp luật quốc gia.
2. Giải thích pháp luật chính thức: Hoạt động làm sáng tỏ tinh thần, nội dung quy phạm do cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành theo trình tự luật định, có giá trị bắt buộc chung.
3. Giải thích tình huống: Hoạt động giải thích gắn liền với việc xử lý một vụ án cụ thể, chủ yếu do cơ quan tư pháp thực hiện.
4. Thẩm quyền giải thích của Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Thiết chế đặc thù của bộ máy nhà nước Việt Nam trong việc làm rõ ý chí lập pháp giữa hai kỳ họp Quốc hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện gồm 4 bản Hiến pháp Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992), hơn 70 văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước và quy trình lập pháp, cùng tài liệu lập hiến của 6 quốc gia tiêu biểu gồm Pháp, Đức, Áo, Bồ Đào Nha, Hoa Kỳ và Nhật Bản.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực tiễn bao gồm 100 văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu quy định chưa rõ ràng và 50 vụ việc xét xử thực tế có xung đột quan điểm định tội danh trong giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2005. Phương pháp chọn mẫu chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để tập trung vào các lĩnh vực tư pháp hình sự, dân sự và quản lý kinh tế - nơi phát sinh nhiều vướng mắc áp dụng nhất.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích lịch sử kết hợp so sánh luật học và phân tích ngôn ngữ pháp lý là nhằm bóc tách chính xác các tầng nấc ngữ nghĩa của quy phạm, đặt văn bản trong hoàn cảnh chính trị - xã hội cụ thể của từng thời kỳ từ năm 1945 đến năm 2006. Việc kết hợp này giúp đánh giá khách quan điểm mạnh, điểm yếu của mô hình giải thích luật không chuyên trách tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra sự bất cập lớn giữa quy định lập hiến và thực tiễn thực thi. Mặc dù quyền giải thích pháp luật đã được ghi nhận từ Điều 53 Hiến pháp năm 1959 và khẳng định tại Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992, nhưng trong suốt hơn 45 năm (1959 - 2006), Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới chỉ ban hành duy nhất 1 nghị quyết giải thích chính thức, dẫn đến tỷ lệ kích hoạt thẩm quyền thực tế đạt dưới 1%.

Thứ hai, kết quả khảo sát 50 vụ việc điển hình cho thấy khoảng 85% các vướng mắc áp dụng luật được giải quyết thông qua công văn nghiệp vụ hoặc thông tư liên tịch của các cơ quan hành pháp và tư pháp thay vì cơ chế giải thích lập pháp chính thức. Điều này dẫn tới hiện tượng "văn bản dưới luật giải thích văn bản luật", làm giảm hiệu lực pháp lý tối cao của các đạo luật do Quốc hội ban hành.

Thứ ba, nghiên cứu phát hiện sự thiếu hụt 100% các quy định về quy trình, thủ tục tiếp nhận, xử lý đơn yêu cầu giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh từ phía công dân và cơ quan nhà nước. Điều 46 Nghị quyết số 26/2004/QH11 của Quốc hội khóa XI về Quy chế hoạt động của Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới chỉ dừng lại ở quy định chung về trình tự thông qua nghị quyết mà chưa có quy trình thụ lý hồ sơ giải thích chuyên biệt.

Thảo luận kết quả

Thực trạng đóng băng của hoạt động giải thích chính thức xuất phát từ 3 nguyên nhân căn bản: nhận thức chưa đầy đủ về vị trí của giải thích luật trong Nhà nước pháp quyền; tâm lý e ngại việc giải thích sẽ làm biến dạng ý chí của cơ quan lập pháp; và việc thiếu vắng một thiết chế hỗ trợ chuyên nghiệp, chuyên trách.

Khi so sánh với thông lệ quốc tế, dữ liệu có thể được trình bày rõ nét qua bảng so sánh thẩm quyền: các nước theo mô hình bảo hiến tập trung như Pháp ấn định thời hạn giải thích nghiêm ngặt trong 30 ngày (rút ngắn còn 8 ngày đối với trường hợp khẩn cấp), Tòa án Hiến pháp Áo duy trì 4 phiên họp toàn thể định kỳ mỗi năm; trong khi tại Việt Nam, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phải kiêm nhiệm quá nhiều nhiệm vụ lập pháp và giám sát.

Biểu đồ phân loại cơ chế giải thích pháp luật chỉ ra rằng Việt Nam đang thiếu hụt nhánh giải thích tư pháp mang tính án lệ của hệ thống thông luật lẫn nhánh giải thích tài phán hiến pháp của hệ thống dân luật lục địa. Ý nghĩa của phát hiện này nhấn mạnh rằng nếu không sớm khai thông hoạt động giải thích luật, tình trạng tùy nghi áp dụng pháp luật tại các cấp cơ sở sẽ tiếp tục làm xói mòn tính nghiêm minh của nền pháp chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm đổi mới hoạt động giải thích pháp luật:

1. Xây dựng và ban hành Luật về giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh: Quốc hội cần đưa dự án luật này vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh với mục tiêu hoàn thành trước năm 2008. Văn bản này cần luật hóa toàn diện thẩm quyền, chủ thể có quyền yêu cầu, điều kiện thụ lý và giá trị pháp lý bắt buộc của văn bản giải thích.
2. Chuẩn hóa quy trình thụ lý và thời hạn giải thích: Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần ban hành quy chế chuyên biệt, quy định rõ thời hạn xử lý tối đa không quá 30 ngày kể từ khi nhận được đề nghị hợp lệ, giảm xuống còn 10 ngày đối với các vụ việc khẩn cấp liên quan trực tiếp đến quyền con người và quyền công dân.
3. Thành lập Hội đồng tư vấn giải thích pháp luật chuyên trách: Kiện toàn bộ máy giúp việc cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội bằng việc thành lập Hội đồng chuyên trách gồm 9 đến 11 chuyên gia luật học hàng đầu trước quý IV/2007. Hội đồng này có nhiệm vụ thẩm tra 100% hồ sơ yêu cầu giải thích và soạn thảo dự thảo nghị quyết giải thích bảo đảm tính khoa học.
4. Đào tạo nâng cao kỹ năng giải thích pháp luật cho đội ngũ tư pháp: Bộ Tư pháp phối hợp cùng Tòa án nhân dân tối cao tổ chức ít nhất 15 khóa bồi dưỡng chuyên sâu trong giai đoạn 2007 - 2010 nhằm chuẩn hóa 5 phương pháp giải thích (văn phạm, logic, lịch sử, hệ thống và đối chiếu mục đích) cho 100% thẩm phán, kiểm sát viên và cán bộ pháp chế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Đại biểu Quốc hội và cán bộ làm công tác lập pháp: Cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và bài học kinh nghiệm từ 6 quốc gia để hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, giảm thiểu tối đa các điều khoản mơ hồ ngay từ khâu soạn thảo luật.
2. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Hướng dẫn áp dụng bài bản 5 phương pháp giải thích pháp luật chuyên sâu, giúp định tội danh chính xác, khắc phục triệt để tình trạng oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm trong quá trình tố tụng hình sự.
3. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Tài liệu tham khảo toàn diện về chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, hệ thống hóa đầy đủ 4 giai đoạn phát triển lập hiến Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2006.
4. Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý doanh nghiệp: Nắm vững thứ bậc hiệu lực pháp lý và bản chất của các loại văn bản giải thích để xây dựng luận cứ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho khách hàng trong các tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh là gì?

Đây là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm làm sáng tỏ tinh thần, nội dung, phạm vi và mục đích của các quy phạm trong Hiến pháp, luật, pháp lệnh theo trình tự luật định, giúp các chủ thể xã hội nhận thức đúng đắn và thực hiện pháp luật thống nhất.

Cơ quan nào có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh tại Việt Nam?

Theo quy định của Hiến pháp năm 1992, thẩm quyền giải thích chính thức và duy nhất đối với Hiến pháp, luật, pháp lệnh thuộc về Ủy ban Thường vụ Quốc hội - cơ quan thường trực của Quốc hội.

Vì sao hoạt động giải thích pháp luật của Ủy ban Thường vụ Quốc hội còn hạn chế trên thực tế?

Nguyên nhân chủ yếu do Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan hoạt động không chuyên trách, tập trung phần lớn thời gian cho công tác lập pháp và giám sát, đồng thời thiếu quy trình thủ tục thụ lý chi tiết và chưa có cơ quan chuyên môn tham mưu độc lập.

Giải thích chính thức mang tính quy phạm khác gì với giải thích tình huống?

Giải thích quy phạm do cơ quan lập pháp ban hành dưới dạng văn bản quy phạm pháp luật, có hiệu lực bắt buộc chung trên toàn quốc. Ngược lại, giải thích tình huống do Tòa án hoặc cơ quan áp dụng luật thực hiện trong một vụ việc cụ thể, chỉ có giá trị ràng buộc đối với các đương sự liên quan.

Luận văn đề xuất phương pháp giải thích pháp luật nào là quan trọng nhất?

Luận văn khẳng định không có phương pháp đơn lẻ nào tuyệt đối. Người áp dụng phải kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp giải thích văn phạm (làm rõ ngữ nghĩa từ ngữ) với phương pháp logic, hệ thống và lịch sử - chính trị để nắm bắt chính xác ý chí lập pháp ban đầu.

Kết luận

• Luận văn là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về hoạt động giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh dưới góc độ lý luận Nhà nước và Pháp luật tại Việt Nam.
• Hệ thống hóa thành công tiến trình lập hiến qua 4 giai đoạn lịch sử (1945 - 1958, 1959 - 1979, 1980 - 1991, 1992 - 2006), phân tích rõ nguyên nhân thực tiễn áp dụng quyền giải thích còn rất thấp.
• Đóng góp luận cứ khoa học sắc bén khẳng định tính tất yếu của hoạt động giải thích luật trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá, có tính khả thi cao nhằm chuẩn hóa quy trình giải thích luật với mốc thời gian xử lý cụ thể trong vòng 30 ngày.
• Kế hoạch tiếp theo cần tập trung nghiên cứu xây dựng dự thảo Luật giải thích pháp luật trong giai đoạn 2007 - 2010 nhằm hoàn thiện đồng bộ thể chế tư pháp.

Các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và cán bộ tư pháp quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ công tác xây dựng pháp luật và giảng dạy chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung đƣợc chia làm 3 chƣơng, 6 tiết. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA HOẠT ĐỘNG GIẢI THÍCH HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH 1. KHÁI NIỆM, VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA HIẾN PHÁP, LUẬT, PHÁP LỆNH 1. Khái niệm của Hiến pháp, luật, pháp lệnh ở nƣớc ta hiện nay Theo lý luận về nhà nƣớc và pháp luật, pháp luật có những phƣơng thức tồn tại khác nhau.

Lịch sử phát triển của pháp luật đã ghi nhận ba hình thức phổ biến là tập quán pháp, tiền lệ pháp và văn bản quy phạm pháp luật[21, tr. Tuy nhiên, ở các nƣớc khác nhau thì có cách thức nhìn nhận khác nhau về hình thức của pháp luật. Ở các nhà nƣớc chủ nô, phong kiến và một số nƣớc tƣ sản có pháp luật đƣợc tổ chức theo hệ thống thông luật (Common law) hay còn gọi là hệ thống luật anglo-saxon, hệ thống pháp luật Anh - Mỹ thì tập quán pháp và tiền lệ pháp là các hình thức pháp luật phổ biến, đƣợc coi trọng và là nguồn cơ bản của pháp luật. Một khi chúng đƣợc nhà nƣớc thừa nhận thì mặc nhiên trở thành pháp luật và là cơ sở có tính pháp lý cho các cơ quan dựa vào để giải quyết các vụ việc.

Chúng càng trở nên có ý nghĩa hơn nữa khi trở thành án lệ và khi đó chúng đƣợc dùng để “giải quyết một việc nhƣ vạn việc”[72]. Nhƣng, tại các nƣớc xã hội chủ nghĩa và một số nƣớc tƣ sản, theo hệ thống luật thực định (Civil law) hay còn gọi là hệ thống dân luật, hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa, Continental Law (đại diện là Pháp, Đức) thì văn bản quy phạm pháp luật là hình thức duy nhất đƣợc thừa nhận và sử dụng[21, tr. Việt Nam với chế độ xã hội chủ nghĩa và truyền thống pháp luật thực định kiểu mới[21, tr.265] nên hình thức pháp luật duy nhất đƣợc thừa nhận và sử dụng là văn bản quy phạm pháp luật. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, văn bản quy phạm pháp luật đƣợc hiểu là văn bản do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành theo thủ tục, trình tự luật định, trong đó có quy tắc xử sự chung, đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa; chúng bao gồm các hình thức và đƣợc sắp xếp theo thứ tự pháp lý từ cao đến thấp nhƣ sau: Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; pháp lệnh, nghị quyết của UBTVQH;.

nghị quyết của Hội đồng nhân dân; quyết định, chỉ thị của Uỷ ban nhân dân[6]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, Hiến pháp, luật, pháp lệnh là những văn bản quy phạm pháp luật. Chúng tồn tại độc lập với nhau dƣới vai trò của một bộ phận nhƣng lại thống nhất với nhau trong một chỉnh thể thống nhất là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam. Khái niệm Hiến pháp Hiến pháp là thuật ngữ đƣợc bắt nguồn từ chữ latinh “Consitutio” có nghĩa là thiết lập, xác định.

Trải qua quá trình phát triển, phải đến thời kỳ tƣ sản (cách mạng tƣ sản Anh (1640-1654)), thuật ngữ Hiến pháp mới đƣợc hiểu một cách đầy đủ theo nghĩa hiện đại nhƣ bây giờ với tính chất là luật cơ bản. Tuy nhiên, để định nghĩa Hiến pháp, các nhà khoa học khác nhau, với các góc độ nhìn nhận khác nhau lại đƣa ra các định nghĩa khác nhau. Dƣới góc độ Hiến pháp là một sự kiện chính trị pháp lý hay chức năng chính trị thì Hiến pháp là văn bản ghi nhận mối tƣơng quan lực lƣợng chính trị trong xã hội khi Hiến pháp mới đƣợc ban hành. Dƣới góc độ tính trội của Hiến pháp, Stécnơ – giáo sƣ ngƣời Đức coi Hiến pháp là những quy định có tầm cao nhất nhằm điều chỉnh việc tổ chức nhà nƣớc, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nƣớc, hình thức, cơ cấu và mối quan hệ của nhà nƣớc với công dân[19, tr.

Xét về mặt nội dung, Hiến pháp là tất cả các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia, ấn định hình thể quốc gia, ấn định các cơ quan điều khiển quốc gia cùng những thẩm quyền của các cơ quan ấy; là văn bản phản ánh tổ chức chính trị của quốc gia[52, tr. Theo từ điển Tiếng Việt “Hiến pháp” đƣợc hiểu là “đạo luật cơ bản của Nhà nƣớc, quy định chế độ chính trị, kinh tế, xã hội, quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức bộ máy Nhà nƣớc”[58, tr. Tính “cơ bản” của Hiến pháp đƣợc thể hiện dƣới các đặc điểm riêng sau đây: - Về chủ thể, Hiến pháp do Quốc hội - cơ quan đại diện quyền lực Nhà nƣớc cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục đặc biệt; - Về nội dung, Hiến pháp là văn bản mang ý nghĩa chính trị - pháp lý, vì Hiến pháp là văn bản có đối tƣợng điều chỉnh rộng, bao quát, quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng và quyết định của đời sống kinh tế - xã hội; là văn bản duy nhất quy định việc tổ chức quyền lực nhà nƣớc; là hình thức pháp lý, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phƣơng tiện pháp lý thể hiện một cách tập trung nhất tƣ tƣởng của đảng trong một giai đoạn phát triển của đất nƣớc; - Về giá trị pháp lý, Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất; các quy định của Hiến pháp là nguồn, là căn cứ có giá trị xuất phát điểm cho tất cả các ngành luật khác. Các văn bản quy phạm pháp luật khác phải phù hợp Hiến pháp, đƣợc ban hành trên cơ sở Hiến pháp và để thi hành Hiến pháp; nếu vi phạm sẽ bị xóa bỏ.

Nhƣ vậy, hiểu một cách chung nhất, Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, do Quốc hội - cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục đặc biệt; là văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất thể hiện tư tưởng, đường lối lãnh đạo của Đảng dưới những quy phạm pháp luật, quy định những vấn đề cơ bản, quan trọng và quyết định của đời sống kinh tế - xã hội; là cơ sở pháp lý bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật của một quốc gia. Khái niệm luật Luật là thuật ngữ đƣợc hiểu theo nhiều nghĩa. Nhƣng nếu hiểu theo ý nghĩa pháp lý, luật là văn bản do cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất ban hành, quy định những phép tắc trong quan hệ xã hội buộc mọi ngƣời phải tuân theo[57, tr. Vậy, luật là một loại văn bản quy phạm pháp luật, nhƣng đƣợc phân biệt với các văn bản khác nhờ các đặc điểm riêng sau đây: - Luật chỉ do Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nƣớc cao nhất ban hành với trình tự, thủ tục ban hành do luật định.

Nghị quyết của Quốc hội về cơ bản là giống luật nhƣng nội dung của nó tập trung vào những vấn đề quan trọng của đất nƣớc nhƣ: kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nƣớc, chính sách tài chính, chính sách dân tộc, đối ngoại, quốc phòng, an ninh và một số vấn đề khác thuộc thẩm quyền của Quốc hội; có trình tự, thủ tục ban hành đơn giản hơn luật; - Luật chứa đựng những nội dung cơ bản “nhằm cụ thể hoá đƣờng lối, chính sách của Nhà nƣớc, điều chỉnh các quan hệ xã hội thuộc từng lĩnh vực của đời sống xã hội”[49, tr.27]; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Về giá trị pháp lý, luật có giá trị pháp lý chỉ sau Hiến pháp; thông thƣờng, luật có hiệu lực trong một thời gian dài, đối tƣợng thi hành rộng và tƣơng đối ổn định, có hiệu lực không gian trên phạm vi toàn lãnh thổ. Nhƣ vậy, luật được hiểu là văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội - cơ quan đại diện quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành theo một trình tự, thủ tục luật định; có hiệu lực cao chỉ sau Hiến pháp; nhằm thể chế hoá đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, ý chí, nguyện vọng của nhân dân dưới dạng các quy phạm pháp luật; điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản, quan trọng trong một lĩnh vực nhất định của đời sống xã hội. Khi nghiên cứu khái niệm “luật”, cần lƣu ý rằng, trên thực tế còn tồn tại thuật ngữ “bộ luật”. Tuy nhiên, về bản chất, bộ luật chính là văn bản luật, nhƣng có mức độ và phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát toàn bộ đối tƣợng điều chỉnh của một nghành luật mang tính pháp điển cao hơn luật.

Ví dụ: Bộ luật Dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Bộ luật lao động. Bộ luật chỉ là thuật ngữ pháp lý đi cùng với luật, tƣơng đồng về tính chất và đặc điểm cơ bản với luật. Khái niệm pháp lệnh Đây là một thuật ngữ không phổ biến nhƣ Hiến pháp và luật. Theo “Từ điển thuật ngữ pháp lý” của tác giả Gerard Cornu (Pháp), pháp lệnh (ordonnance) là loại trung gian giữa văn bản pháp quy (do cơ quan hành chính ban hành) và luật[79, tr.

Còn theo tác giả Jay M. Shafritz trong cuốn “Từ điển về chính quyền và chính trị Hoa Kỳ”, pháp lệnh (ordinance) là quy định của chính quyền địa phƣơng, nó có sức mạnh của luật nhƣng phải tuân thủ pháp luật liên bang và bang, đƣợc ban hành dƣới danh nghĩa trao quyền (nhƣ một Hiến chƣơng thành phố) hoặc dƣới danh nghĩa một thực thể chủ quyền (nhƣ là một bang)[dt. Ở nƣớc ta, trƣớc Hiến pháp 1992, khái niệm pháp lệnh đã đƣợc quy định, nhƣng chƣa đƣợc làm rõ về phạm vi và hiệu lực để phân biệt nó với luật, nghị quyết. Chỉ đến Hiến pháp 1992, pháp lệnh mới thật sự đƣợc làm rõ.

Theo đó, UBTVQH là cơ quan có thẩm quyền banh hành pháp lệnh nhƣng “pháp lệnh quy định những vấn đề Quốc hội giao, sau một thời gian thực hiện trình Quốc hội xem xét, quyết định ban hành thay luật”[6]. Nhƣ vậy, về bản chất, pháp 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lệnh là sản phẩm của hoạt động uỷ quyền lập pháp. Thực tế hoạt động ban hành pháp lệnh của UBTVQH trong những năm qua cho thấy, pháp lệnh là văn bản quy phạm pháp luật có phạm vi điều chỉnh và đối tƣợng áp dụng giống nhƣ luật, nhƣng thƣờng là giải pháp tạm thời, là “liều thuốc thử” trong những vấn đề mới, chƣa ổn định, chƣa có kinh nghiệm thực tiễn; là hình thức để “lấp đầy lỗ hổng” các quan hệ xã hội chƣa đƣợc luật điểu chỉnh.