CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE LY LUAN CO BAN VE QUAN LY NHA NUOC VE BAO HIEM XA HOI 1. KHAI QUAT VE QUAN LY NHA NUOC BAO HIEM XÃ HỘI 1. Một số khái niệm a BHXH + Theo từ điển Bách khoa “BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phẩn thu nhập cho người lao động khi họ mắt hoặc giảm thu nhập do bị 6m dau, thai san, tai nan lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệ tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đông thời góp phan dam bảo an toàn xã hội " + Tổ chức lao động Quốc tế đưa ra khái niệm như sau: “BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cắp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội dẫn đến ngừng việc hoặc giảm sút thu nhập gây ra bởi 6m đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già và chất; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con ” [12] Các khái niệm nêu trên cho thấy, BHXH là một phạm trù kinh tế xã hội tổng hợp có thẻ tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau. - Nhìn theo góc độ chính sách: là một chính sách xã hội, nhằm giải quyết các chế độ xã hội liên quan đến một tầng lớp đông đảo người lao động.
và bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội, sự ôn định chính trị của một quốc gia. ~ Nhìn theo góc độ tải chính: là một quỹ tải chính tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của các bên tham gia và có sự hỗ trợ của nhà nước. - Nhìn theo góc độ thu nhập: là sự đảm bảo thay thế một phần thu nhập. khi người lao động có tham gia bị mắt hoặc giảm thu nhập do các nguyên nhân ~ Nhìn theo góc độ quản lý: là công cụ quản lý của Nhà nước dé điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước, thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập giữa các thành viên trong xã hội Theo cách hiểu chung nhất, có thể định nghĩa “8HXH là sự báo đảm thay thế hoặc bù đắp một phẫn thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mắt thu nhập do ôm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghè nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH” (Theo Điều 3.1 Luật BHXH số 58/2014/QH13) [29] b.
Thu BHXH “Thu BHXH là hoạt động của các cơ quan BHXH từ Trung ương đến địa phương cùng với sự phối hợp của các ban ngành chức năng trên cơ sở quy định của pháp luật vẻ thực hiện chính sách BHXH nhằm tạo ra nguén tài chính tập trung từ việc đóng góp của các bên tham gia BHXH " [23] Phận loại thu gồm: + Bat bude là loại hình do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia. + Tự nguyệ là loại hình do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phủ hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng để người tham gia hưởng ché độ hưu trí và tử tuất. Trong khuôn khổ luận văn chỉ nghiên cứu về thu bắt buộc. Chỉ BHXH “Chỉ BHXH là quá trình phân phối, sử dụng quỹ? BHXH để chỉ trả cho các chế độ BHXH nhằm ồn định cuộc sống của người tham gia BHXH và đảm bảo các hoạt động của hệ thống BHXH " [23] Điều 4 Luật BHXH số 58/2014/QH13 quy định các chế độ hiện hành: - Om dau; - Thai sản; - TNLD-BNN; - Hưu trí; ~ Tử tuất.
Quản lý nhà nước về BHXH Là quá trình Nhà nước sử dụng trong phạm vi quyển lực của mình tác động có tổ chức và điều chỉnh vào các quan hệ nảy sinh trong hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho hoạt động diễn ra theo đúng quy định của pháp luật, và thực hiện đúng chức năng nhiệm vụ; Là một bộ phận quan trọng của quản lý nhà nước đối với xã hội, thông qua chức năng lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt đầu từ việc xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật; Tuyên truyền, phổ biến, chế độ, chính sách pháp luật; Tổ chức thực hiện chiến lược, chế độ, chính sách đến việc tô chức bộ máy thực hiện cũng như thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật Đặc điểm: - Nhà nước là chủ thể tô chức và quản lý các hoạt động BHXH trong nền kinh tế thị trường. ~ Pháp luật là cơ sở và là công cụ quản lý hàng đầu, công cụ không thé thay thế do xuất phát từ nhu cầu khách quan trong nên kinh tế thị trường dé Nhà nước tô chức và quản lý các hoạt động này nói riêng và hoạt động kinh tế - xã hội nói chung 10 - Sự quản lý của Nhà nước đối với hoạt động này đòi hỏi có một bộ máy thực hiện các hoạt động mạnh, có hiệu lực và hiệu quả và một hệ thống. pháp luật đồng bộ hoàn chỉnh.
Ý nghĩa của công tác quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội - Tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện đúng, đủ, kịp thời và chính xác các chế độ thu, chỉ. - Góp phần điều chỉnh thu nhập, đảm bảo hài hòa lợi ích và công bằng, xã hội cho người lao động, ngăn chặn, giảm thiểu các hành vi tiêu cực trong quá trình thực hiện chính sách. Đảm bảo quyền lợi cho người lao động, tạo niềm tin, khuyến khích mọi người tham gia, đóng góp vào quỹ, tăng nguồn vốn đầu tư cho phát triển kinh tế - xã hội - Lả một bộ phận quan trọng và khăng khít của chính sách xã hội, chịu sự tác động qua lại của các bộ phận khác của chính sách xã hội trên cơ sở tác động của tổng thể các mối quan hệ kinh tế - chính trị - xã hội góp phần đảm bảo an toàn xã hội, đáp ứng được nhu cầu an toàn xã hội của người dân. - Giúp điều hoà mối quan hệ lợi ích đối lập giữa người lao động và người sử dụng lao động, đảm bảo lợi ích hợp pháp của các bên tham gia và giải quyết các mâu thuẫn có thê nảy sinh giữa các bên.
- Quỹ BHXH là một quỳ tiền tệ tập trung được hình thành từ việc đóng vào quỹ của các chủ thể tham gia, được sử dụng để trả lương hưu và các khoản trợ cấp cho người lao động theo quy định của pháp luật vì vậy việc quản lý nhà nước về BHXH giúp bảo toàn và tăng trưởng quỹ để sẵn sàng chỉ trả các chế độ, trợ cấp cho người lao động và đảm bảo cân đối thu - chỉ quỹ. Nguyên tắc quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội Quản lý nhà nước về BHXH phải được thực hiện theo đúng chế chính sách và pháp luật của Nhà nước, vì vậy phải thực hiện theo các nguyên tắc sau: 11 - Quan lý đúng đối tượng có đóng - có hưởng Quản lý thu đúng đối tượng, đúng mức tiền lương, tiền công va ding thời gian quy định là cơ sở quan trọng để đảm bảo thu đúng. Thu đủ số người thuộc diện tham gia và số tiền phải đóng của người lao động và người sử dụng lao động. Đảm bảo chỉ trả đúng đối tượng, đúng chế độ chính sách của Nhà nước.
Đây là nguyên tắc có thể được coi là quan trọng nhất trong công tác chỉ trả, tạo nên sự công bằng tin tưởng từ phía người tham gia vào Nhà nước vào chính sách BHXH. ~ Quản lý theo đúng chế độ chính sách hiện hành Nhà nước, thông qua Quốc hội, các Bộ ngành có liên quan xây dựng các văn bản pháp luật, bao gồm các luật, các văn bản quy phạm pháp luật khác (nghị định, quyết định, thông tư.) và các văn bản có liên quan để thực hiện pháp luật trong phạm vi quốc gia. ~ Quản lý thu, chỉ kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia Thu kip thoi là thu kịp thời về thời gian khi có phát sinh quan hệ lao động, tiền công, tiền lương mà những quan hệ đó thuộc đối tượng, phạm vi phải tham gia, hướng dẫn thực hiện thu của người sử dụng lao động và người lao động đảm bảo kịp thời, không đề tồn đọng tiền thu, không bỏ sót lao động, tham gia, giảm thiệt hại cho đơn vị do phải chịu xử phạt lãi chậm đóng, lãi truy thu. Đảm bảo chỉ trả đầy đủ, kịp thời, có nghĩa là chỉ đúng số tiền đối tượng, được hưởng, chỉ đúng lịch trình kế hoạch đề ra, không gây phiền hà cho đối tượng và giúp người lao động có thể nhanh chóng ồn định cuộc sóng, tránh xây ra các hiện tượng tiêu cực ~ Quản lý thống nhất, tập trung, công khai, minh bạch quỹ BHXH Nhà nước ban hành các chính sách vĩ mô, định hướng mọi hoạt động 12 của hệ thống BHXH.
Nhà nước định ra các chế độ, quy định các mức đóng, góp phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn. Nhà nước định hướng các hoạt động và kiểm soát các hoạt động của quỳ, nhằm đảm bảo quyền lợi của người tham gia và người thụ hưởng, giảm thiểu những rủi ro do những nguyên nhân khách quan và chủ quan; góp phần đảm bảo ASXH quốc gia. ~ Quản lý an toàn tiền mặt trong thu, chỉ Thực hiện quản lý chặt chẽ tiền thu theo chế độ quản lý tài chính của Nha nước và sử dụng nguồn thu đúng mục đích. Nguồn thu do được tồn tích, cộng dồn, thường có khối lượng tiền nhàn rỗi lớn chưa được sử dụng nên được đầu tư tăng trưởng, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng, vừa bảo tồn được quỹ do các yếu tố lạm phát.
Vì vậy thông qua cơ chế quản lý tiền thu nghiêm. ngặt đề tránh lạm dụng, thất thoát, đồng thời nghiên cứu các lĩnh vực đầu tư để đảm bảo thu hồi vốn và có lãi tức, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn thu. Công tác chỉ trả các chế độ thường liên quan tới tiền mặt nên dễ xảy ra hiện tượng mắt mát, thất thoát. Vì vậy công tác chỉ trả cần đảm bảo an toàn tiền mặt.
Mức độ an toàn tiền mặt phụ thuộc vào quy định phương thức chỉ trả của Nhà nước.