Hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Hà Nội

Phân cấp ngân sách nhà nước là một trong những vấn đề quan trọng trong quản lý tài chính… 115 trang · Trường Đại Học Kinh Doanh Và Công Nghệ Hà Nội · 2016.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Thanh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Công Nghiệp
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Doanh Và Công Nghệ Hà Nội
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Hoàn Thiện Phân Cấp Ngân Sách Nhà Nước Tại Hà Nội: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỂ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. Tổng quan về phân cấp NSNN
• 1.1.1. Khái niệm về NSNN
• 1.1.2. Bản chất, đặc trưng và vai trò của NSNN
• 1.2. Cơ cấu tổ chức hệ thống NSNN
• 1.3. Quản lý và chu trình NSNN
• 1.4. Nội dung phân cấp quản lý NSNN
• 1.4.1. Khái niệm phân cấp NSNN
• 1.4.2. Nội dung phân cấp NSNN
• 1.4.3. Nguyên tắc phân cấp NSNN
• 1.5. Vai trò phân cấp NSNN
• 1.6. Những nhân tố ảnh hưởng đến phân cấp NSNN
• 1.6.1. Những nhân tố chủ quan
• 1.6.2. Những nhân tố khách quan
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP NSNN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2011-2015
• 2.1. Một số đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của Thành phố Hà Nội
• 2.1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.1.2. Về một số đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.2. Thực trạng phân cấp NSNN trên địa bàn thành phố Hà Nội
• 2.2.1. Quy định pháp lý trong phân cấp thu, chi NSNN giai đoạn 2011-2015
• 2.2.2. Kết quả thực hiện giai đoạn 2011-2015
• 2.3. Chu trình NSNN
• 2.4. Đánh giá thực trạng phân cấp NSNN trên địa bàn Thành phố Hà Nội
• 2.4.1. Những kết quả đạt được
• 2.4.2. Một số hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÂN CẤP NSNN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. Mục tiêu phát triển kinh tế xã hội Thành phố Hà Nội đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030
• 3.2. Quan điểm hoàn thiện phân cấp NSNN trên địa bàn Thành phố Hà Nội
• 3.3. Các giải pháp hoàn thiện phân cấp NSNN trên địa bàn Thành phố Hà Nội
• 3.3.1. Tăng cường công tác quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội, phân cấp quản lý kinh tế - xã hội
• 3.3.2. Tập trung khai thác tốt nguồn thu, gắn với việc đẩy mạnh tốc độ xã hội hóa các nhiệm vụ chi
• 3.3.3. Tăng cường hơn nữa công tác quản lý điều hành và sử dụng nguồn vốn NSNN
• 3.3.4. Đổi mới chính sách tiền lương, gắn liền với cải cách hành chính
• 3.3.5. Hoàn thiện cơ chế bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách cấp dưới
• 3.3.6. Hoàn thiện phân cấp thu, chi NSNN trên địa bàn. Đối với Trung ương
• 3.4. Một số kiến nghị với Thành phố Hà Nội
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội

Phân cấp ngân sách nhà nước là một trong những vấn đề quan trọng trong quản lý tài chính công. Tại Hà Nội, việc hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Bài viết này sẽ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội.

1.1. Khái niệm và vai trò của phân cấp ngân sách nhà nước

Phân cấp ngân sách nhà nước là quá trình phân chia quyền hạn và trách nhiệm giữa các cấp chính quyền trong việc quản lý và sử dụng ngân sách. Vai trò của nó là đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực tài chính.

1.2. Lịch sử phát triển phân cấp ngân sách tại Hà Nội

Quá trình phân cấp ngân sách tại Hà Nội đã trải qua nhiều giai đoạn, từ những quy định ban đầu đến các cải cách hiện đại nhằm nâng cao tính hiệu quả và minh bạch trong quản lý ngân sách.

II. Thực trạng phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội giai đoạn 2011 2015

Giai đoạn 2011-2015, phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần khắc phục để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách.

2.1. Đánh giá kết quả thực hiện phân cấp ngân sách

Kết quả thực hiện phân cấp ngân sách trong giai đoạn này cho thấy sự cải thiện trong việc thu chi ngân sách, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc phân bổ nguồn lực.

2.2. Những thách thức trong phân cấp ngân sách tại Hà Nội

Các thách thức bao gồm sự thiếu minh bạch trong quản lý ngân sách, sự chậm trễ trong việc thực hiện các chính sách phân cấp và sự không đồng bộ giữa các cấp chính quyền.

III. Giải pháp hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội

Để hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý ngân sách.

3.1. Tăng cường công tác quy hoạch ngân sách

Cần có một quy hoạch ngân sách rõ ràng, phù hợp với tình hình thực tế của từng quận, huyện, nhằm đảm bảo tính hiệu quả trong việc sử dụng ngân sách.

3.2. Đổi mới chính sách quản lý ngân sách

Đổi mới chính sách quản lý ngân sách cần tập trung vào việc cải cách hành chính và nâng cao năng lực cho các cơ quan quản lý ngân sách.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phân cấp ngân sách

Nghiên cứu về phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn có thể áp dụng để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách.

4.1. Các mô hình phân cấp ngân sách thành công

Nghiên cứu các mô hình phân cấp ngân sách thành công từ các địa phương khác có thể giúp Hà Nội rút ra bài học kinh nghiệm quý báu.

4.2. Kết quả đạt được từ việc cải cách phân cấp ngân sách

Việc cải cách phân cấp ngân sách đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong quản lý ngân sách.

V. Kết luận và tương lai của phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội

Việc hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Hà Nội là một quá trình liên tục và cần sự nỗ lực từ nhiều phía. Tương lai của phân cấp ngân sách sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải cách của các cơ quan chức năng.

5.1. Tầm nhìn cho phân cấp ngân sách trong tương lai

Tầm nhìn cho phân cấp ngân sách trong tương lai cần hướng tới sự minh bạch, hiệu quả và trách nhiệm trong quản lý ngân sách.

5.2. Những khuyến nghị cho chính sách phân cấp ngân sách

Cần có những khuyến nghị cụ thể cho chính sách phân cấp ngân sách nhằm đảm bảo tính hiệu quả và bền vững trong quản lý ngân sách nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hà Nội giữ vị thế đô thị đặc biệt với diện tích tự nhiên 3.325 km² và quy mô dân số vượt trên 6,5 triệu người sau đợt mở rộng địa giới hành chính. Hệ thống hành chính bao gồm 30 đơn vị cấp huyện (12 quận, 1 thị xã và 17 huyện) cùng 577 xã, phường, thị trấn. Trong giai đoạn 2011–2015, kinh tế Thủ đô duy trì tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GDP) bình quân đạt 8,1%/năm, cao hơn đáng kể so với mức bình quân 6,7% của cả nước. Quy mô vốn đầu tư phát triển toàn xã hội tăng trưởng vượt bậc từ 46.190 tỷ đồng năm 2008 lên hơn 146.000 tỷ đồng vào năm 2015.

Tuy nhiên, cơ chế quản lý và phân cấp ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 cùng Quyết định số 55/2010/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tính tự chủ của chính quyền cấp cơ sở còn hạn chế, quy trình điều hành thiếu linh hoạt và chưa phản ánh đúng đặc thù quản trị đô thị. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng phân cấp thu, chi ngân sách tại 30 quận, huyện giai đoạn 2011–2015, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao tính độc lập tài khóa, tối ưu hóa nguồn lực tài chính công phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của Thủ đô đến năm 2020 và tầm nhìn 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết liên bang tài khóa (Fiscal Federalism) của Wallace Oates và Charles Tiebout, kết hợp với các nguyên lý quản lý công hiện đại (New Public Management). Khung phân tích tập trung vào mối quan hệ điều tiết giữa trung ương và địa phương, cũng như giữa các cấp chính quyền địa phương trong việc cung ứng hàng hóa, dịch vụ công cộng. Luận văn vận dụng mô hình tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước dạng "lồng ghép" – nơi ngân sách thành phố bao hàm ngân sách cấp huyện và ngân sách huyện bao hàm ngân sách cấp xã – để đối chiếu với mô hình "không lồng ghép" độc lập tại các quốc gia phát triển.

Hệ thống lý thuyết được cụ thể hóa qua 5 khái niệm trọng tâm:

• Ngân sách nhà nước: Quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của quốc gia nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng của bộ máy công quyền.
• Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước: Phân định phạm vi, trách nhiệm và quyền hạn giữa các cấp chính quyền trong chu trình động viên và sử dụng nguồn lực tài chính.
• Nguồn thu phân chia theo tỷ lệ điều tiết: Cơ chế chia sẻ nguồn thu giữa các cấp ngân sách nhằm bảo đảm tính công bằng tài khóa.
• Nhiệm vụ chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên: Sự phân định nguồn vốn chi tiêu cho tích lũy tài sản công dài hạn và duy trì hoạt động hành chính, an sinh xã hội.
• Chu trình ngân sách: Tiến trình khép kín bao gồm 3 khâu chính là lập dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách hàng năm.

       NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập chính thống từ các báo cáo quyết toán ngân sách, niên giám thống kê của Sở Tài chính Hà Nội, Cục Thống kê Hà Nội, Kho bạc Nhà nước Hà Nội và Bộ Tài chính trong toàn bộ thời kỳ ổn định ngân sách 5 năm (2011–2015).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao phủ toàn bộ 30 đơn vị hành chính cấp huyện trên địa bàn Thủ đô (gồm 12 quận, 1 thị xã và 17 huyện) cùng dữ liệu khảo sát chọn mẫu đại diện từ hơn 60 đơn vị dự toán cơ sở thuộc 577 xã, phường, thị trấn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm phân loại rõ rệt giữa hai nhóm địa bàn: nhóm đô thị hóa cao có mật độ dịch vụ dày đặc và nhóm nông thôn thuần nông phụ thuộc vào hỗ trợ cân đối. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phương pháp so sánh chuỗi thời gian và phương pháp phân tích cơ cấu là nhằm lượng hóa chính xác tỷ trọng biến động thu – chi qua từng năm tài khóa, từ đó làm rõ mức độ phụ thuộc tài chính và tính hiệu quả trong phân bổ nguồn lực công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện cốt lõi về thực trạng phân cấp ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2011–2015:

1. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thúc đẩy tăng trưởng thu nhưng chưa đồng đều: Cơ cấu kinh tế Hà Nội chuyển dịch tích cực với tỷ trọng dịch vụ đạt 54,1%, công nghiệp – xây dựng chiếm 42,6% và nông nghiệp giảm xuống còn 3,2% vào năm 2015. Tuy nhiên, nguồn thu ngân sách cấp quận, huyện phần lớn vẫn dựa vào thuế công thương nghiệp ngoài quốc doanh và các khoản thu từ đất, trong khi các nguồn thu lớn và ổn định (như thuế thu nhập doanh nghiệp từ khối doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) đều tập trung 100% về cấp Thành phố.

2. Chênh lệch tự chủ tài chính giữa các khối quận và huyện: Sự phân hóa nguồn thu thể hiện sâu sắc khi 12 quận nội thành đạt khả năng tự cân đối chi thường xuyên và đóng góp điều tiết về ngân sách thành phố, trong khi hầu hết 17 huyện ngoại thành phải phụ thuộc trên 60% vào nguồn bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên.

3. Áp lực chi thường xuyên chi phối tổng chi ngân sách địa phương: Mặc dù vốn đầu tư xã hội tăng 3,16 lần trong giai đoạn 2008–2015, cơ cấu chi ngân sách cấp huyện vẫn nghiêng nặng về chi thường xuyên (chiếm tỷ lệ từ 65% đến 70% tổng chi), đặc biệt là chi cho sự nghiệp giáo dục – đào tạo và quản lý hành chính, làm thu hẹp nguồn vốn dành cho đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật.

4. Hạn chế từ mô hình lồng ghép và độ trễ chu trình ngân sách: Quy trình lập, thẩm định và phê chuẩn dự toán trải qua 4 cấp hành chính khiến chu trình ngân sách bị kéo dài từ 12 đến 18 tháng, làm suy giảm tính chủ động của Hội đồng nhân dân cấp huyện trong việc phân bổ vốn ứng phó các nhu cầu đột xuất tại địa bàn.

Thảo luận kết quả

Các kết quả thực nghiệm có thể được hệ thống hóa rõ ràng thông qua Bảng tổng hợp cân đối thu – chi ngân sách 30 quận, huyện và Biểu đồ cột thể hiện tương quan giữa tỷ lệ gia tăng nguồn thu tự điều tiết với tỷ trọng chi đầu tư xây dựng cơ bản. Việc trực quan hóa số liệu chứng minh rằng các quận trung tâm có tốc độ tăng thu bình quân trên 12%/năm, trong khi các huyện thuần nông chỉ đạt khoảng 5% đến 7%/năm.

Tốc độ tăng trưởng thu ngân sách bình quân (2011-2015):
Khối Quận Nội thành: [====================] 12% - 15%/năm
Khối Huyện Ngoại thành: [========] 5% - 7%/năm

Nguyên nhân căn bản của tình trạng này xuất phát từ việc quy định pháp lý tại Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 chưa thiết lập ranh giới quản lý tài chính riêng biệt giữa chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn. Cấp quận về bản chất là một đơn vị hành chính nội đô tập trung nhưng lại chịu cơ chế phân cấp ngân sách tương đương với một huyện nông thôn phân tán. So sánh với các nghiên cứu tài chính công tại Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng, việc duy trì một tỷ lệ phân chia nguồn thu cào bằng đã hạn chế động lực mở rộng cơ sở thuế tại cơ sở. Bên cạnh đó, việc phân bổ nguồn vốn đầu tư phát triển còn phân tán, thiếu tập trung vào các công trình hạ tầng liên vùng khiến hiệu suất sử dụng vốn ngân sách nhà nước chưa đạt mức tối ưu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm hoàn thiện phân cấp ngân sách nhà nước tại Thành phố Hà Nội:

• Hoàn thiện thể chế phân cấp nguồn thu theo mô hình chính quyền đô thị: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội cần ban hành nghị quyết điều chỉnh tỷ lệ điều tiết nguồn thu cho giai đoạn 2016–2020. Tăng tỷ lệ giữ lại các khoản thuế ngoài quốc doanh cho cấp huyện từ 10% lên 20%, đồng thời giao trọn gói 100% lệ phí trước bạ nhà đất và thuế môn bài cho cấp quận, huyện để tạo nguồn thu bền vững tại chỗ.
• Đẩy mạnh xã hội hóa nhiệm vụ chi và tái cấu trúc chi tiêu công: Sở Tài chính chủ trì phối hợp với các sở, ban, ngành chuyển đổi tối thiểu 30% đơn vị sự nghiệp công lập trong các lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, y tế và văn hóa sang cơ chế tự chủ tài chính hoàn toàn trước năm 2020, hướng tới mục tiêu giảm tỷ trọng chi thường xuyên xuống dưới 60% tổng chi ngân sách địa phương.
• Tối ưu hóa chu trình ngân sách và ứng dụng quản lý theo kết quả: Rút ngắn thời gian xét duyệt và quyết toán ngân sách cấp huyện xuống dưới 6 tháng sau khi kết thúc năm ngân sách; từng bước áp dụng khung chi tiêu trung hạn (MTEF) 3–5 năm nhằm khắc phục tính ngắn hạn và bị động của mô hình dự toán truyền thống.
• Cải cách cơ chế phân bổ vốn bổ sung cân đối từ cấp Thành phố: Xây dựng hệ thống định mức phân bổ ngân sách mới dựa trên các tiêu chí khoa học gồm quy mô dân số thực tế (tính cả dân số vãng lai), diện tích tự nhiên và chỉ số phát triển con người (HDI), bảo đảm tính minh bạch và công bằng tài khóa giữa các khu vực địa lý.

LỘ TRÌNH THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP ĐẾN NĂM 2020:
2016-2017: Ban hành quy định phân cấp mới & điều chỉnh tỷ lệ điều tiết thu
2017-2018: Rút ngắn chu trình quyết toán & thí điểm khung chi tiêu trung hạn
2018-2020: Chuyển đổi 30% đơn vị sự nghiệp sang tự chủ & kéo giảm chi thường xuyên < 60%

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ quản lý tài chính – ngân sách tại các Phòng Tài chính – Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước quận, huyện, thị xã: Nắm vững quy trình phân cấp thực tế, nhận diện các vướng mắc trong hạch toán và điều hành ngân sách cơ sở.
• Các nhà hoạch định chính sách tại Sở Tài chính, Ban Kinh tế – Ngân sách Hội đồng nhân dân Thành phố: Sử dụng tư liệu thực chứng để xây dựng các đề án phân cấp ngân sách và định mức chi tiêu trong các thời kỳ ổn định tiếp theo.
• Giảng viên, chuyên gia nghiên cứu tài chính công và kinh tế phát triển: Làm tài liệu tham khảo chuyên sâu trong giảng dạy học phần Quản lý tài chính công, Phân cấp tài khóa và Kinh tế học đô thị.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế, Tài chính – Ngân hàng: Tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu định lượng kết hợp định tính trong việc đánh giá chính sách tài khóa địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Điểm nghẽn lớn nhất của cơ chế phân cấp ngân sách tại Hà Nội giai đoạn 2011–2015 là gì?

Điểm nghẽn then chốt là sự ràng buộc của mô hình ngân sách "lồng ghép" 4 cấp và việc áp dụng cơ chế điều tiết đồng nhất giữa 12 quận nội thành và 17 huyện nông thôn. Điều này triệt tiêu tính năng động của các quận trung tâm và kéo dài thời gian phê duyệt dự toán.

Tại sao phân cấp chi ngân sách cần phân định rõ giữa cấp quận và cấp huyện?

Quận là đô thị tập trung với tỷ trọng dịch vụ chiếm hơn 54% cơ cấu kinh tế, đòi hỏi nguồn vốn lớn cho duy tu hạ tầng đô thị và chiếu sáng công cộng. Ngược lại, huyện nông thôn cần ưu tiên ngân sách cho thủy lợi, đê điều và phát triển nông nghiệp chỉ chiếm 3,2% cơ cấu.

Tăng trưởng kinh tế ảnh hưởng như thế nào đến khả năng tự chủ ngân sách của Thành phố Hà Nội?

Tăng trưởng GDP đạt 8,1%/năm và vốn đầu tư xã hội đạt 146.000 tỷ đồng vào năm 2015 đã mở rộng đáng kể cơ sở thu. Tuy nhiên, nếu không phân chia tỷ lệ điều tiết hợp lý, nguồn thu vẫn bị dồn ứ tại cấp tỉnh và hạn chế tính tự chủ của 30 quận, huyện.

Quyết định số 55/2010/QĐ-UBND có ý nghĩa pháp lý gì đối với ngân sách Thủ đô?

Quyết định này là căn cứ pháp lý trực tiếp quy định chi tiết phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và tỷ lệ phần trăm phân chia nguồn thu giữa các cấp ngân sách của Hà Nội ổn định trong thời kỳ 5 năm (2011–2015), bảo đảm sự đồng bộ với Luật Ngân sách nhà nước năm 2002.

Đâu là giải pháp cấp bách để giảm gánh nặng chi tiêu thường xuyên cho ngân sách địa phương?

Giải pháp đột phá là đẩy mạnh chuyển đổi cơ chế tự chủ tài chính cho ít nhất 30% đơn vị sự nghiệp công lập (y tế, đào tạo) kết hợp xã hội hóa dịch vụ công cộng, đưa tỷ trọng chi thường xuyên xuống dưới 60% để dành nguồn lực cho chi đầu tư phát triển.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước và vai trò của tài khóa địa phương trong nền kinh tế thị trường.
• Phân tích thực chứng toàn diện bức tranh thu – chi ngân sách tại 30 quận, huyện và thị xã của Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn 2011–2015.
• Chỉ rõ những xung đột cốt lõi giữa mô hình ngân sách lồng ghép truyền thống với yêu cầu quản trị chính quyền đô thị hiện đại.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về phân cấp nguồn thu, tái cơ cấu nhiệm vụ chi và cải cách chu trình quyết toán ngân sách với lộ trình thực hiện cụ thể đến năm 2020 và 2030.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn giá trị cho việc tiếp tục sửa đổi các chính sách phân cấp tài chính công tại các đô thị đặc biệt. Hãy ứng dụng ngay các định hướng cải cách phân cấp tài khóa này vào công tác lập kế hoạch và quản trị tài chính tại cơ quan, đơn vị của bạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỂ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Tổng quan về phân cấp NSNN 1. Khái niệm về NSNN NSNN (NSNN) là một phạm trù kinh tế - lịch sử gắn liền với sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước và nền kinh tế hàng hóa - tiền tệ. Các nhà nghiên cứu kinh tế cho rằng: NSNN là một văn kiện tài chính mô tả các khoản thu, chi của Chính phủ, được thiết lập hàng năm hoặc NSNN là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước.

Theo Luật NSNN số 01/2002/QH11 của Việt Nam: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Như vậy, về phương diện pháp lý, NSNN của một quốc gia là một đạo luật được cơ quan lập pháp của quốc gia đó ban hành; NSNN có hai hoạt động cơ bản là thu NSNN và chi NSNN: Thu NSNN là quá trình Nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn lực tài chính quốc gia nhằm hình thành quỹ NSNN nhằm đáp ứng các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Chi NSNN là quá trình Nhà nước tiến hành phân phối, sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo về mặt vật chất để duy trì sự tồn tại, hoạt động bình thường của bộ máy quản lý Nhà nước và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ. Xét về hình thức thì NSNN là một bản dự toán (kế hoạch) thu, chi bằng tiền của Nhà nước trong khoảng thời gian nhất định.

Tuy nhiên, nội dung bên trong lại chứa đựng những yếu tố pháp lý, những mối quan hệ cực kỳ quan trọng và nội dung vô cùng phong phú. Ngân sách được dự toán thảo luận, phê 5 chuẩn từ cơ quan pháp quyền, được giới hạn thời gian sử dụng, được quy định nội dung thu, chi… và được kiểm soát bởi một hệ thống thể chế với sự tham gia của các cơ quan như: Quốc hội, cơ quan Kiểm toán, những người đóng thuế, công chúng. Sự ra đời của NSNN gắn bó chặt chẽ với sự ra đời và xuất hiện của Nhà nước. Do đó, dự toán NSNN phải được cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước chấp nhận, khi đó sẽ có giá trị pháp lý như một đạo luật.

Những thay đổi trong hoạt động của bộ máy Nhà nước cũng có tác động làm thay đổi hoạt động của NSNN. Ngược lại, những cải cách trong lĩnh vực NSNN sẽ có tác dụng hoàn thiện và củng cố bộ máy Nhà nước. Các hoạt động thu, chi của NSNN luôn gắn liền với quyền lực kinh tế và chính trị của Nhà nước, được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định và nó phản ánh những mối quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích nhất định. NSNN có hai đặc trưng cơ bản: Một là, tính cưỡng chế, tức là các khoản thu có tính bắt buộc được quy định bởi pháp luật (Trừ các khoản thu ngoài thuế và phí, lệ phí); các khoản chi chịu sự giám sát của pháp luật.

Hai là, tính không hoàn lại, tức là Nhà nước không mắc nợ khi thu và không được hoàn trả khi chi (Trừ các khoản Ngân sách cho vay), bởi hầu hết các khoản thu, chi đều không mang tính hoàn trả trực tiếp. Bản chất, đặc trưng và vai trò của NSNN 1. Bản chất NSNN Để có cách nhìn nhận đầy đủ về bản chất của NSNN, cần xem xét trên các góc độ sau: Trên góc độ khoa học: Ngân sách là phạm trù kinh tế - lịch sử. Trên góc độ kinh tế - xã hội: NSNN phản ánh tổng thể các quan hệ kinh tế - xã hội thông qua động viên các nguồn lực tài chính và phân phối các nguồn tài chính đó từ các mục tiêu kinh tế - xã hội.

6 Trên góc độ nội dung vật chất: NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất được sử dụng để thực hiện các chức năng của nhà nước. Trên góc độ quản lý: NSNN là kế hoạch tài chính cơ bản của nhà nước hay là bảng cân đối thu chi chủ yếu của nhà nước. Trên góc độ pháp lý: NSNN là đạo luật tài chính cơ bản trong năm tài chính. Từ các cách tiếp cận đó, có thể rút ra bản chất sâu xa của NSNN là tổng thể các quan hệ kinh tế, gắn liền với quá trình hình thành quỹ tiền tệ tập trung nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ kinh tế - xã hội của nhà nước trong từng thời kỳ nhất định.

Nội dung của NSNN là các quan hệ kinh tế bao gồm: Quan hệ giữa NSNN với các tổ chức kinh tế (các doanh nghiệp). Quan hệ giữa NSNN với các cơ quan chức năng của nhà nước (các đơn vị hành chính sự nghiệp hay các lĩnh vực không sản xuất vật chất. Quan hệ giữa NSNN với các tầng lớp dân cư. Quan hệ giữa NSNN với thị trường tài chính.

Khi xem xét bản chất của NSNN cũng cần gắn liền với các yếu tố sau: Với các chính sách kinh tế - xã hội: vì các chính sách này thể hiện rõ bản chất của nhà nước. Với phương thức sản xuất tương ứng vì phương thức sản xuất quyết định đến việc hình thành cơ chế kinh tế, cơ chế tài chính cũng như cơ chế quản lý ngân sách. Bản chất của NSNN cũng được thể hiện trong hoạt động thực tiễn thông qua vai trò, tác động của nó. Đặc trưng NSNN * Về cơ cấu:NSNN bao gồm toàn bộ các khoản thu, khoản chi của Nhà nước.

Hình thức biểu hiện bên ngoài, NSNN là một bảng liệt kê các khoản thu, khoản chi bằng tiền của Nhà nước được dự kiến và thực hiện trong một khoảng thời gin nhất định. 7 * Về pháp lý: :NSNN phải được cơ quan có thẩm quyền quyết định. Thẩm quyền quyết định NSNN ở hầu hết các nước là thuộc về các cơ quan đại diện. Ở Việt Nam, Quốc hội, HĐND các cấp là cơ quan có thẩm quyền quyết định và phê chuẩn ngân sách.

Quốc hội phê chuẩn ngân sách Trung ương và phân bổ cho ngân sách địa phương; HĐND các cấp quyết định và phê chuẩn ngân sách của mình trên cơ sở được giao. Mọi hoạt động thu chi ngân sách đều được tiến hành trên cơ sở pháp luật do nhà nước ban hành. * Về tác nghiệp chuyên môn: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước được thực hiện theo một quy trình chặt chẽ, bao gồm các khâu: lập dự toán, chấp hành và quyết toán. * Về thời gian thực hiện: Theo quy định hiện hành, NSNN được dự toán và thực hiện trong một năm.

Năm này gọi là năm ngân sách hay năm tài khóa.3 Vai trò của NSNN NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất trong nền kinh tế, có mối quan hệ chặt chẽ với tổng sản phẩm xã hội, với thu nhập quốc dân và có mối quan hệ khăng khít với tất cả các khâu của hệ thống tài chính. NSNN không tách rời khỏi vai trò của Nhà nước. Nhà nước dùng ngân sách để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Vai trò của NSNN thể hiện qua các mặt sau: - Vai trò của NSNN trong việc kích thích sự tăng trưởng của nền kinh tế.

Trong cơ chế kế hoạch tập trung, nhà nước can thiệp sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh. Vai trò của nhà nước trở nên thụ động. NSNN thực hiện bao cấp tràn lan cho việc sản xuất thông qua cấp vốn cố định, vốn lưu động, bù lỗ giá…Trong điều kiện đó, tác động của NSNN đến các hoạt động kinh tế nhằm điều chỉnh các hoạt động đó và thúc đẩy là hết sức hạn chế. Chuyển sang cơ chế thị trường, trong lĩnh vực kinh tế, nhà nước định hướng việc hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh.

8 Nhà nước thực hiện chính sách thuế để vừa kích thích vừa gây sức ép. Thuế là một công cụ chủ yếu của nhà nước trong việc quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế, có tác dụng phục vụ và thực hiện chủ trương giải phóng các tiềm năng của các thành phần kinh tế, góp phần đổi mới cơ chế quản lý và cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sắp xếp lại sản xuất, gắn thị trường với kế hoạch, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, thực hiện sự cạnh tranh lành mạnh giữa các thành phần kinh tế. NSNN có tác dụng định hướng và điều chỉnh các hoạt động kinh tế bằng các giải pháp lớn về chi NSNN thông qua các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng. Tập trung đầu tư vào các ngành kinh tế mũi nhọn, các vùng trọng điểm kinh tế và những vùng đặc biệt khó khăn, trợ vốn cho các ngành, các lĩnh vực sản xuất hàng hóa, dịch vụ thiết yếu, có sự ảnh hưởng lớn tới sự phát triển kinh tế - xã hội.

- Vai trò của NSNN trong giải quyết các vấn đề xã hội Trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, sự tồn tại và hoạt động có hiệu quả của bộ máy nhà nước, lực lượng quân đội, công an, sự phát triển của các hoạt động xã hội, y tế, văn hóa có ý nghĩa quyết định. Việc thực hiện các nhiệm vụ này về cơ bản thuộc về nhà nước và không vì mục tiêu lợi nhuận. Vai trò của NSNN tạo điều kiện cho ổn định chính trị, nâng cao đời sống nhân dân và bảo đảm an ninh, quốc phòng, bảo vệ những thành tựu đã đạt được. Hơn nữa, NSNN ảnh hưởng đến phân phối thu nhập với phạm vi rộng lớn ở cả hai mặt thu và chi của ngân sách.

Thông qua các sắc thuế, NSNN huy động sự đóng góp của các thành phần kinh tế và các cá nhân nhằm điều chỉnh một phần thu nhập của các tầng lớp dân cư. Tuy nhiên, công cụ thuế có những giới hạn nhất định trong việc cải tiến phân phối thu nhập, nó không thể làm chuyển biến căn bản thu nhập của những tầng lớp dân cư có thu nhập thấp và nghèo. Để giải quyết vấn đề này, Nhà nước thực hiện các giải pháp bổ sung 9 thu nhập qua chi NSNN dưới hình thức trợ cấp trực tiếp hoặc đầu tư qua các chương trình mục tiêu dự án phát triển kinh tế - xã hội.