Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Chi ngân sách nhà nước 1. Khái quát về ngân sách nhà nước Ở Việt Nam, xuất phát từ những đặc điểm kinh tế - xã hội và yêu cầu đổi mới của đất nước, Quốc hội đã ban hành Luật NSNN năm 2015 với khái niệm cơ bản về NSNN như sau: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” [24]. NSNN về thực chất là kế hoạch thu, chi của Chính phủ được Quốc hội phê chuẩn và quyết định.
Bộ Tài Chính cùng các bộ và chính quyền các cấp là các cơ quan thực hiện. Về bản chất, NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể khác trong xã hội. Các quan hệ đó được biểu hiện thông qua các nội dung thu, chi của NSNN, phù hợp với các điều kiện kinh tế - xã hội và nhiệm vụ của Nhà nước trong mỗi thời kỳ tương ứng. NSNN là công cụ quan trọng của Nhà nước để điều tiết vĩ mô nền kinh tế quốc dân, góp phần thực hiện mục tiêu chính trị của Nhà nước.
Khái quát về chi ngân sách nhà nước a. Khái niệm về chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là toàn bộ các khoản chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm. Bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; Chi trả nợ của Nhà nước; Chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật. [24] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đặc điểm của chi ngân sách nhà nước Chi NSNN gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà nhà nước đảm đương trong từng thời kỳ; Chi NSNN gắn với quyền lực nhà nước, mang tính chất pháp lý cao; Các khoản chi của NSNN được xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô; Các khoản chi của NSNN mang tính chất không hoàn trả trực tiếp. Nội dung của chi ngân sách nhà nước Chi ngân sách là một công cụ của chính sách tài chính quốc gia có tác động rất lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế. * Chi đầu tư phát triển kinh tế Chi đầu tư phát triển là những khoản chi mang tính chất tích lũy phục vụ cho quá trình tái sản xuất mở rộng gắn với việc xây dựng cơ sở hạ tầng nhằm tạo ra môi trường và điều kiện thuận lợi cho việc bỏ vốn đầu tư của các doanh nghiệp vào các lĩnh vực cần thiết, phù hợp với mục tiêu của nền kinh tế, bao gồm các khoản chi cơ bản sau đây: - Đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn; - Đầu tư và hỗ trợ cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính của Nhà nước; góp vốn cổ phần, liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực cần thiết có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luật; - Chi bổ sung dự trữ nhà nước; - Chi đầu tư phát triển thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước; - Các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật. Chi đầu tư xây dựng cơ bản có tầm quan trọng trong việc tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế và xã hội, góp phần hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý theo định hướng của nhà nước, tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất phát triển và nâng cao năng suất lao động xã hội.” LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 * Chi thường xuyên Bao gồm các khoản chi cho tiêu dùng xã hội gắn liền với chức năng quản lý xã hội của nhà nước, khoản chi này được phân thành hai bộ phận: Sử dụng để đáp ứng nhu cầu của dân cư về phát triển văn hóa xã hội, nó có mối quan hệ trực tiếp đến thu nhập và nâng cao mức sống của dân cư; Phục vụ cho nhu cầu quản lý kinh tế - xã hội chung của nhà nước.
Chi thường xuyên bao gồm các khoản chi cho hoạt động sau đây: - Các hoạt động sự nghiệp giáo dục, đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác; - Các hoạt động sự nghiệp kinh tế; - Quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; - Hoạt động của các cơ quan nhà nước; - Hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam; - Hoạt động của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên đoàn Lao động Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam; - Trợ giá theo chính sách của Nhà nước; - Phần chi thường xuyên thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia, dự án Nhà nước; - Hỗ trợ Quỹ Bảo hiểm xã hội; - Trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội; - Hỗ trợ cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp; - Các khoản chi thường xuyên khác theo quy định của pháp luật. Quản lý chi NSNN 1. Khái niệm quản lý chi NSNN Quản lý chi NSNN là quá trình vận dụng các cơ chế, chính sách của Nhà nước trong quản lý kinh tế, đồng thời sử dụng các công cụ và phương pháp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 quản lý nhằm tác động đến quá trình sử dụng các nguồn vốn của NSNN để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước một cách có hiệu quả nhất. Đối tượng, mục tiêu quản lý chi NSNN - Đối tượng quản lý chi NSNN, là toàn bộ các khoản chi của Nhà nước đã được bố trí trong dự toán NSNN và được cấp phát, thanh toán để thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn nhất định.
- Mục tiêu cơ bản của quản lý chi NSNN, là không để nguồn vốn của Nhà nước bị thất thoát, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích; nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn vốn của NSNN. Chu trình quản lý chi NSNN a. Lập dự toán chi NSNN: là việc các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm chi NSNN phải tổ chức lập dự toán chi Ngân sách trong nhiệm vụ được giao. Chấp hành dự toán chi NSNN Sau khi dự toán chi NSNN đã được phê chuẩn, năm ngân sách bắt đầu thực hiện và việc quản lý chi NSNN được triển khai.
KBNN căn cứ vào dự toán chi NSNN năm được giao, kiểm tra đầy đủ hồ sơ thanh toán và lệnh chuẩn chi của chủ tài khoản thực hiện cấp phát, chi trả cho đơn vị. Do vậy chi NSNN qua kho bạc nhà nước thuộc chu trình chấp hành dự toán chi NSNN. Quyết toán chi NSNN Quyết toán NSNN là khâu cuối cùng trong chu trình quản lý NSNN. Nó bao gồm các công việc lập, tổng hợp, phân tích, đánh giá các khoản chi NSNN đã được thực hiện trong năm ngân sách.
Khái niệm và sự cần thiết kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN 1. Khái niệm kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nghĩa vụ quản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 lý Nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác. [16] Kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN là việc KBNN thực hiện kiểm tra, kiểm soát việc tuân thủ của các chủ thể chi thường xuyên NSNN đối với chế độ, chính sách, quy trình, thủ tục, điều kiện để có thể thực hiện chi thường xuyên NSNN; đảm bảo các nhiệm vụ chi thường xuyên NSNN nằm trong dự toán được duyệt, chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi theo quy định hiện hành của Nhà nước. Như vậy, cùng với sự hình thành của hệ thống KBNN Việt Nam trong các thời kỳ trước đây và thời kỳ đổi mới của đất nước hiện nay, đã từng bước hình thành và hoàn thiện công tác KSC chi thường xuyên NSNN qua KBNN.
Hiện nay công tác KSC thường xuyên NSNN đã được thực hiện bằng bộ Luật. Đây là cuộc cách mạng trong quản lý chi tiêu NSNN, nguồn đóng góp của nhân dân để xây dựng và phát triển đất nước. Sự cần thiết phải kiểm soát chi NSNN qua Kho bạc Nhà nước a. Yêu cầu sử dụng NSNN đúng mục đích, có hiệu quả - Đổi mới cơ chế tài chính đòi hỏi mọi khoản chi NSNN phải được chi tiêu một cách tiết kiệm, đúng mục đích và đạt hiệu quả.
Đây đang là mối quan tâm hàng đầu của Đảng và Nhà nước. Thực hiện tốt có ý nghĩa quan trọng trong việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, tập trung mọi nguồn lực tài chính để phát triển kinh tế - xã hội, chống các hiện tượng tiêu cực, chi tiêu lãng phí, góp phần kiềm chế lạm phát, ổn định tiền tệ và lành mạnh hoá nền tài chính quốc gia. Đồng thời, góp phần nâng cao trách nhiệm của các ngành, các cấp, các cơ quan, đơn vị có liên quan đến quản lý và sử dụng NSNN. - Các đơn vị sử dụng NSNN thường có tư tưởng tìm mọi cách sử dụng hết số kinh phí được cấp, nhiều đơn vị không quan tâm đến việc chấp hành đúng chế độ chi tiêu và dự toán đã được duyệt.
Vì vậy, cần có một bên thứ ba LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 độc lập khách quan có kỹ năng và địa vị pháp lý thực hiện kiểm tra và đưa ra kết luận đối với khoản chi của đơn vị có đúng chính sách, chế độ hay không. - Các khoản chi thường mang tính không hoàn trả trực tiếp, tức là, các đơn vị sử dụng NSNN không phải hoàn trả trực tiếp cho Nhà nước số kinh phí đã sử dụng, mà là kết quả công việc. Tuy nhiên, việc đánh giá kết quả công việc lại rất khó khăn.