Luận văn hình phạt cải tạo không giam giữ theo pháp luật hình sự từ thực tiễn Đà Nẵng

Hình phạt cải tạo không giam giữ theo pháp luật hình sự Việt Nam tại Đà Nẵng: thực tiễn, quy định và hiệu quả trong công tác thi hành án.

• Tác giả: Phan Thị Minh Thái
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Điệp
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Hình Phạt Cải Tạo Không Giam Giữ Theo Pháp Luật Hình Sự Việt Nam: Thực Tiễn Tại Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ THEO LUẬT HÌNH SỰ
• 1.1. Những vấn đề lí luận về hình phạt cải tạo không giam giữ
• 1.2. Khái quát lịch sử hoàn thiện của pháp luật hình sự hiện hành về hình phạt cải tạo không giam giữ từ 1945 cho đến trước khi ban hành bộ luật hình sự 2015
• 1.3. Hình phạt cải tạo không giam giữ theo quy định trong bộ luật hình sự một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH VỀ HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.1. Hình phạt cải tạo không giam giữ theo quy định của bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành
• 2.2. Thực tiễn áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại địa bàn thành phố Đà Nẵng
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định của bộ luật hình sự Việt Nam về hình phạt cải tạo không giam giữ
• 3.2. Nội dung sửa đổi, bổ sung các quy định của bộ luật hình sự năm 2015 về hình phạt cải tạo không giam giữ
• 3.3. Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của bộ luật hình sự Việt Nam về hình phạt cải tạo không giam giữ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hình Phạt Cải Tạo Không Giam Giữ Khái Niệm Vai Trò

Trong khoa học hình sự, tội phạm và hình phạt là những đối tượng nghiên cứu quan trọng. Việc làm sáng tỏ khái niệm hình phạt là vô cùng quan trọng. Để có cái nhìn tổng quan về hình phạt cải tạo không giam giữ trong quy định của bộ luật hình sự từ những vấn đề lý luận và thực tiễn, trước hết chúng ta cần xem xét một cách tổng thể lý luận về hình phạt. Trong những công trình nghiên cứu đã có nhiều quan niệm khác nhau về bản chất và nội dung của hình phạt. Nhìn chung các quan niệm đó có thể được chia thành hai loại. Một là, hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người phạm tội và lấy sự khắc nghiệt của hình phạt làm điều răn đe. Hai là, hình phạt là công cụ pháp lý cần thiết trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, cải tạo giáo dục cảm hóa người phạm tội. Mục đích của hình phạt không chỉ là trừng trị mà còn là giáo dục, cảm hóa người phạm tội, ngăn ngừa tái phạm. Điều này thể hiện tính nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Hình Phạt Trong Khoa Học Luật Hình Sự

Trong lĩnh vực khoa học hình sự, tội phạm và hình phạt thuộc những đối tượng nghiên cứu chủ yếu và quan trọng nhất, trong đó việc làm sáng tỏ khái niệm hình phạt là một vấn đề vô cùng quan trọng. Để có cái nhìn tổng quan nhất về hình phạt cải tạo không giam giữ trong quy định của bộ luật hình sự từ những vấn đề lý luận và thực tiễn, trước hết chúng ta cần xem xét một cách tổng thể lý luận về hình phạt. Trong những công trình nghiên cứu đã có nhiều quan niệm khác nhau về bản chất và nội dung của hình phạt. Nhìn chung các quan niệm đó có thể được chia thành hai loại như sau: - Quan niệm thứ nhất coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người có hành vi phạm tội và lấy sự khắc nghiệt của hình phạt làm điều răn đe cho người phạm tội; - Quan niệm thứ hai coi hình phạt là công cụ pháp lý cần thiết trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, cải tạo giáo dục cảm hóa người phạm tội.

1.2. Mục Đích Của Hình Phạt Trừng Trị Hay Giáo Dục

Từ trước đến nay khi nghiên cứu những vấn đề lý luận của hình phạt trong khoa học luật hình sự, các mục đích của hình phạt là vấn đề làm tốn giấy mực nhiều nhất giữa quan điểm các nhà khoa học nhìn thực tiễn trong và ngoài nước như: Hình phạt có mục đích trừng trị người phạm tội hay mục đích giáo dục người phạm tội hoặc cả hai mục đích đó; hình phạt ngoài hai mục đích đó còn mục đích khác không; trừng trị là thuộc tính hay mục đích của hình phạt; v. Tuy nhiên, về mặt lập pháp, Bộ luật hình sựViệt Nam năm 1985 và 1999 đã thể hiện rõ quan điểm chính thức của Nhà nước về mục đích cụ thể của hình phạt đó là : Hình phạt không chỉ có tính trừng trị người phạm tội mà bên cạnh đó nó còn mang tính giáo dục, cảm hóa những người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo thượng tôn pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn chặn phòng ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục cho con người tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm (Điều 27 Bộ luật hình sự).

II. Cải Tạo Không Giam Giữ So Sánh Với Các Hình Phạt Khác

Hình phạt cải tạo không giam giữ là một trong những hình phạt chính được quy định trong Bộ luật Hình sự. Nó khác biệt so với các hình phạt khác như phạt tù, tử hình, hay quản chế. Điểm đặc biệt của cải tạo không giam giữ là người phạm tội không bị cách ly khỏi xã hội, mà vẫn được sinh sống và làm việc trong cộng đồng. Tuy nhiên, họ phải chịu sự giám sát và giáo dục của chính quyền địa phương, cơ quan, tổ chức nơi làm việc. Hình phạt này thường được áp dụng cho các tội phạm ít nghiêm trọng, người phạm tội có nhân thân tốt, có khả năng tự cải tạo. So với án treo, cải tạo không giam giữ có tính răn đe cao hơn, vì người phạm tội phải thực hiện nghĩa vụ lao động công ích hoặc bị khấu trừ một phần thu nhập.

2.1. Phân Biệt Cải Tạo Không Giam Giữ và Án Treo

Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, do chưa đánh giá hết một cách toàn diện của hình phạt cải tạo không giam giữ trong công tác cải tạo, giáo dục người phạm tội trong phòng ngừa tội phạm, nên nhiều Tòa án còn ít quan tâm áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ dẫn đến khi áp dụng hình phạt này nhiều lúc còn xảy ra tình trạng áp dụng chưa đúng hoặc vận dụng nhầm lẫn với chế định án treo, v. Tất cả những vấn đề này là nguyên nhân làm cho việc áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ không đạt được hiệu quả cao 1 trong thực tiễn hiện nay.

2.2. Ưu Điểm Của Hình Phạt Cải Tạo Không Giam Giữ

Hình phạt cải tạo không giam giữ có nhiều ưu điểm so với các hình phạt khác. Thứ nhất, nó giúp người phạm tội không bị mất đi các mối quan hệ xã hội, gia đình, công việc. Thứ hai, nó giúp giảm tải cho các trại giam, tiết kiệm chi phí cho Nhà nước. Thứ ba, nó tạo điều kiện cho người phạm tội tự cải tạo, hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, để hình phạt này đạt hiệu quả cao, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, và gia đình người phạm tội.

III. Quy Định Pháp Luật Về Cải Tạo Không Giam Giữ Tại Đà Nẵng

Theo quy định của Bộ luật Hình sự, hình phạt cải tạo không giam giữ được áp dụng đối với người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, có nơi cư trú rõ ràng và có khả năng tự cải tạo. Thời hạn cải tạo không giam giữ là từ 06 tháng đến 03 năm. Trong thời gian này, người phạm tội phải thực hiện một số nghĩa vụ như: chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, quy định của địa phương; tham gia lao động công ích; bị khấu trừ một phần thu nhập (từ 5% đến 20%) để sung công quỹ. Tại Đà Nẵng, việc áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo tính nghiêm minh và nhân đạo.

3.1. Điều Kiện Áp Dụng Hình Phạt Cải Tạo Không Giam Giữ

Các quy định của Bộ luật hình sự 2015 về cải tạo không giam giữ 4 4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu và giải quyết những vấn đề xung quanh hình phạt cải tạo không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam, kết hợp với việc nghiên cứu đánh giá tình hình áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ của Tòa án các cấp tại địa bàn thành phố Đà Nẵng và những nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế để kiến nghị những giải pháp hoàn thiện luật thực định (Bộ luật hình sự Việt Nam) và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định về hình phạt này trong thực tiễn.

3.2. Nghĩa Vụ Của Người Chấp Hành Hình Phạt

Trong thời gian này, người phạm tội phải thực hiện một số nghĩa vụ như: chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, quy định của địa phương; tham gia lao động công ích; bị khấu trừ một phần thu nhập (từ 5% đến 20%) để sung công quỹ. Tại Đà Nẵng, việc áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo tính nghiêm minh và nhân đạo.

IV. Thực Tiễn Áp Dụng Cải Tạo Không Giam Giữ Tại Đà Nẵng Đánh Giá

Thực tiễn áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại Đà Nẵng cho thấy, hình phạt này đã góp phần tích cực vào công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế như: việc giám sát, giáo dục người phạm tội chưa được chặt chẽ; một số người phạm tội chưa thực sự ăn năn hối cải, vẫn tiếp tục vi phạm pháp luật. Để nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt này, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật; nâng cao năng lực của cán bộ làm công tác giám sát, giáo dục; và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, gia đình người phạm tội.

4.1. Số Liệu Thống Kê Về Áp Dụng Hình Phạt

Tỷ lệ số vụ án và bị cáo bị Tòa án nhân dân các cấp tại Đà Nẵng 2. 37 xử sơ thẩm từ 2013 đến năm 2017 Tỷ lệ bị cáo bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ trên 2. 38 tổng số bị cáo bị xét xử sơ thẩm từ 2013 đến 2017 Số bị cáo bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ theo từng 2. 38 nhóm tội phạm từ năm 2013 đến năm 2017 Số bị cáo được Tòa án cấp phúc thẩm áp dụng hình phạt cải tạo 2. 40 không giam giữ

4.2. Những Khó Khăn Hạn Chế Trong Quá Trình Thực Thi

Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế như: việc giám sát, giáo dục người phạm tội chưa được chặt chẽ; một số người phạm tội chưa thực sự ăn năn hối cải, vẫn tiếp tục vi phạm pháp luật. Để nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt này, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật; nâng cao năng lực của cán bộ làm công tác giám sát, giáo dục; và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, gia đình người phạm tội.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Cải Tạo Không Giam Giữ Tại Đà Nẵng

Để nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại Đà Nẵng, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau: Hoàn thiện các quy định của pháp luật về hình phạt cải tạo không giam giữ, đảm bảo tính rõ ràng, minh bạch, dễ thực hiện. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân, nâng cao nhận thức về hình phạt cải tạo không giam giữ. Nâng cao năng lực của cán bộ làm công tác giám sát, giáo dục, đảm bảo họ có đủ trình độ, kinh nghiệm để thực hiện nhiệm vụ. Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, gia đình người phạm tội trong công tác giám sát, giáo dục. Xây dựng các mô hình cải tạo hiệu quả, phù hợp với từng đối tượng phạm tội.

5.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Cải Tạo Không Giam Giữ

Sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định của bộ luật hình sự Việt Nam về hình phạt cải tạo không giam giữ . Nội dung sửa đổi, bổ sung các quy định của bộ luật hình sự năm 2015 về hình phạt cải tạo không giam giữ . Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của bộ luật hình sự Việt Nam về hình phạt cải tạo không giam giữ .

5.2. Tăng Cường Giám Sát Giáo Dục và Phối Hợp

Tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, gia đình người phạm tội trong công tác giám sát, giáo dục. Xây dựng các mô hình cải tạo hiệu quả, phù hợp với từng đối tượng phạm tội.

VI. Tương Lai Của Hình Phạt Cải Tạo Không Giam Giữ Hướng Phát Triển

Trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, hình phạt cải tạo không giam giữ có vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống hình phạt của Việt Nam. Với những ưu điểm vượt trội so với các hình phạt khác, hình phạt này có tiềm năng lớn để trở thành một trong những hình phạt được áp dụng phổ biến nhất. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật, nâng cao hiệu quả thực thi, và có sự quan tâm, ủng hộ của toàn xã hội. Hình phạt cải tạo không giam giữ không chỉ là một biện pháp trừng phạt, mà còn là một cơ hội để người phạm tội sửa chữa lỗi lầm, hòa nhập cộng đồng, và trở thành người có ích cho xã hội.

6.1. Vai Trò Của Cải Tạo Không Giam Giữ Trong Cải Cách Tư Pháp

Hiện nay, nước ta đang thực hiện chương trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị "Về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020". Những phân tích trên đây phần nào làm sáng tỏ cho việc cần thiết để tôi lựa chọn đề tài "Hình phạt cải tạo không giam giữ theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn thành phố Đà Nẵng" làm luận văn thạc sĩ luật học.

6.2. Định Hướng Phát Triển và Hoàn Thiện Trong Tương Lai

Hình phạt cải tạo không giam giữ không chỉ là một biện pháp trừng phạt, mà còn là một cơ hội để người phạm tội sửa chữa lỗi lầm, hòa nhập cộng đồng, và trở thành người có ích cho xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống chế tài của luật hình sự Việt Nam, hình phạt cải tạo không giam giữ giữ vị trí đặc biệt quan trọng, phản ánh sâu sắc chính sách nhân đạo và tư tưởng cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước. Giai đoạn 2013-2017, ngành Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng đã thụ lý và xét xử sơ thẩm 9.654 vụ án hình sự với 12.533 bị cáo, tuy nhiên tỷ lệ áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ chỉ đạt bình quân 8,6% với 1.078 lượt bị cáo. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu đồng bộ trong nhận thức lý luận, vướng mắc trong quy định tại Điều 36 Bộ luật Hình sự năm 2015 và sự nhầm lẫn phổ biến với chế định án treo theo Điều 65, dẫn đến việc hình phạt này chưa phát huy hết tiềm năng trong thực tiễn xét xử.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về hình phạt không tước tự do, phân tích lịch sử lập pháp từ năm 1945 đến nay, đánh giá thực trạng áp dụng tại Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn 5 năm từ 2013 đến hết năm 2017, và xây dựng các luận cứ khoa học nhằm hoàn thiện quy định pháp luật. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian địa lý gồm 6 quận và 2 huyện thuộc thành phố Đà Nẵng, tập trung vào các bản án sơ thẩm và phúc thẩm có hiệu lực pháp luật. Kết quả nghiên cứu đóng góp nền tảng thực chứng vững chắc phục vụ chiến lược cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng hình phạt không tước tự do lên mức 15% đến 20% đối với các nhóm tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng có đủ điều kiện theo luật định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng kết hợp các trường phái triết học pháp lý kinh điển và khoa học luật hình sự hiện đại:

• Học thuyết trừng trị tuyệt đối của Immanuel Kant và George Wilhelm Friedrich Hegel: Nhấn mạnh tính cưỡng chế và sự trả giá công bằng đối với hành vi phạm tội nhằm khôi phục trật tự công lý bị xâm phạm.
• Học thuyết phòng ngừa tội phạm tương đối và Học thuyết liên hợp của Anselm von Feuerbach: Khẳng định bản chất của hình phạt không chỉ dừng lại ở sự trừng phạt mà mục tiêu tối thượng là giáo dục, cảm hóa người bị kết án và răn đe, phòng ngừa chung cho toàn xã hội.
• Quan điểm khoa học luật hình sự Việt Nam: Kế thừa các công trình nghiên cứu chuyên sâu của Giáo sư Lê Văn Cảm, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Hòa và Phó Giáo sư Trịnh Quốc Toản về cá thể hóa hình phạt và hệ thống hình phạt không tước tự do.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm trọng tâm: Hình phạt chính, Hình phạt cải tạo không giam giữ, Chế định án treo và Cơ chế giám sát cộng đồng. Mô hình nghiên cứu vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng nhằm đánh giá tác động đa chiều giữa quy định lập pháp thực định và hiệu quả thi hành án trên thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được trích xuất từ 9.654 hồ sơ xét xử sơ thẩm và 3.058 hồ sơ xét xử phúc thẩm theo Báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2013-2017, kết hợp 189 điều luật trong Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự năm 2015.

Cỡ mẫu nghiên cứu chuyên sâu bao gồm toàn bộ 1.078 bị cáo bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại Tòa án cấp sơ thẩm và 51 bị cáo tại Tòa án cấp phúc thẩm Đà Nẵng. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp chọn mẫu điển hình theo từng nhóm tội danh được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện tuyệt đối, phản ánh chính xác bức tranh xét xử thực tế mà không bị sai lệch số liệu.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp phương pháp luật học so sánh để đối chiếu quy định của Việt Nam với Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Cộng hòa Pháp và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa; phương pháp thống kê xã hội học và tổng hợp định lượng để làm rõ biến động cơ cấu tội phạm. Timeline nghiên cứu được thực hiện liên tục trong 24 tháng từ năm 2016 đến năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát dữ liệu thực tiễn giai đoạn 2013-2017 tại thành phố Đà Nẵng mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Tỷ lệ áp dụng ở cấp sơ thẩm còn rất thấp: Trong tổng số 12.533 bị cáo bị xét xử sơ thẩm, chỉ có 1.078 bị cáo bị tuyên phạt cải tạo không giam giữ, chiếm tỷ lệ bình quân 8,6%. Tỷ lệ này biến động nhẹ qua từng năm, từ mức 7,2% năm 2013 với 157 bị cáo lên mức cao nhất 9,3% năm 2017 với 307 bị cáo.
• Cơ cấu áp dụng lệch mạnh về nhóm tội trật tự công cộng và sở hữu: Nhóm tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng chiếm tỷ trọng áp đảo với 632 bị cáo (chiếm 58,6% tổng số bị cáo chịu hình phạt này), tiếp theo là nhóm tội xâm phạm sở hữu với 320 bị cáo (chiếm 29,7%), tội phạm về môi trường với 45 bị cáo (chiếm 4,2%). Ngược lại, nhóm tội về chức vụ chỉ áp dụng cho 9 bị cáo (0,8%) và tội phạm kinh tế chỉ có 17 bị cáo (1,6%).
• Sự áp đảo của chế định án treo tại cấp phúc thẩm: Trong tổng số 3.058 bị cáo có kháng cáo tại Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng, có tới 361 bị cáo được chuyển sang hưởng án treo (đạt tỷ lệ 11,8%), trong khi chỉ có 51 bị cáo được chuyển sang cải tạo không giam giữ (chỉ đạt 1,66%), tạo ra khoảng cách chênh lệch hơn 7 lần.
• Vô hiệu hóa quy định khấu trừ thu nhập: Khoản 3 Điều 36 Bộ luật Hình sự quy định khấu trừ từ 5% đến 20% thu nhập của người bị kết án để sung công quỹ. Tuy nhiên, hơn 90% bản án tại Đà Nẵng đều tuyên miễn khấu trừ với lý do chung chung là bị cáo không có việc làm hoặc thu nhập không ổn định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của việc áp dụng hạn chế xuất phát từ sự thiếu vắng định nghĩa pháp lý hoàn chỉnh tại Điều 36 Bộ luật Hình sự năm 2015. Quy định chế tài tại các điều luật cụ thể mang tính tùy nghi lựa chọn giữa phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù, khiến Hội đồng xét xử thiếu cơ sở định lượng rõ ràng. Thêm vào đó, tâm lý e ngại trách nhiệm giám sát khiến các Thẩm phán có xu hướng lựa chọn án treo theo Điều 65 vì quy trình thủ tục thử thách đã được hướng dẫn chi tiết hơn.

Dữ liệu xét xử 5 năm khi được trực quan hóa qua biểu đồ cột chồng theo dòng thời gian và bảng ma trận phân loại theo 14 chương tội phạm sẽ thể hiện rõ nét sự đứt gãy giữa chính sách hình sự và thực tiễn xét xử. So sánh quốc tế cho thấy kinh nghiệm tiến bộ: Điều 49 và Điều 50 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga quy định cụ thể nghĩa vụ làm việc bắt buộc từ 60 đến 240 giờ ngoài giờ làm việc chính và lao động cải tạo khấu trừ 5% đến 20% thu nhập trong thời hạn 2 tháng đến 2 năm; Bộ luật Hình sự Pháp quy định lao động công ích từ 40 đến 240 giờ thực hiện trong 18 tháng; Bộ luật Hình sự Trung Quốc quy định cải tạo lao động từ 1 đến 6 tháng do cơ quan công an trực tiếp giám sát. Những mô hình này minh chứng rằng việc lượng hóa nghĩa vụ lao động phục vụ cộng đồng là chìa khóa bảo đảm tính khả thi cho hình phạt không giam giữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Hoàn thiện lập pháp hình sự: Quốc hội cần sớm bổ sung điều luật định nghĩa chuẩn xác khái niệm hình phạt cải tạo không giam giữ trong Phần chung Bộ luật Hình sự, đồng thời quy định cụ thể định mức lao động phục vụ cộng đồng bắt buộc từ 60 đến 240 giờ đối với người không có việc làm cố định, hoàn thành mục tiêu lập pháp trước năm 2021 nhằm nâng tỷ lệ thực thi nghĩa vụ đạt trên 95%.
• Ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần khẩn trương ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết Điều 36 Bộ luật Hình sự năm 2015 trong quý 2 năm 2019, quy định rõ ràng tiêu chí không cần thiết phải cách ly khỏi xã hội và điều kiện miễn khấu trừ thu nhập, bảo đảm tính thống nhất trong 100% bản án được ban hành.
• Nâng cao năng lực xét xử của đội ngũ Thẩm phán: Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng phối hợp cùng Học viện Tòa án tổ chức tập huấn nghiệp vụ định kỳ hằng năm cho 100% Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ tại địa phương lên mức 12% đến 15% vào năm 2022.
• Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành trong thi hành án: Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng ban hành quy chế phối hợp giữa Ủy ban nhân dân 56 xã, phường, các tổ chức đoàn thể và cơ quan thi hành án hình sự Công an quận, huyện trong việc quản lý, giám sát và bố trí công việc cho người chấp hành án, duy trì mục tiêu kiểm soát tỷ lệ tái phạm dưới 1,5% giai đoạn 2019-2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Thư ký Tòa án: Nắm vững các tiêu chuẩn pháp lý định lượng và căn cứ phân biệt giữa hình phạt cải tạo không giam giữ với án treo theo Điều 65, từ đó áp dụng chính xác trong quá trình truy tố và xét xử các vụ án sơ thẩm, phúc thẩm để hạn chế tối đa sai sót chuyên môn.
• Luật sư và Cán bộ Trợ giúp pháp lý: Sử dụng hệ thống luận cứ và dữ liệu thực tế để xây dựng phương án bào chữa hiệu quả, đề xuất Tòa án áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ thay cho hình phạt tù có thời hạn đối với các thân chủ phạm tội lần đầu, có nhiều tình tiết giảm nhẹ.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên ngành Luật: Tiếp cận bộ số liệu thực chứng 5 năm gồm 9.654 vụ án làm tài liệu tham khảo giá trị cho công tác giảng dạy, học tập chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự.
• Cơ quan Lập pháp và Cán bộ Quản lý Thi hành án hình sự: Khai thác các kiến nghị hoàn thiện quy phạm và mô hình quản lý cộng đồng phục vụ công tác sửa đổi luật và nâng cao hiệu quả giám sát người chấp hành án tại cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

• Hình phạt cải tạo không giam giữ khác chế định án treo ở những điểm cơ bản nào? Cải tạo không giam giữ theo Điều 36 Bộ luật Hình sự là một hình phạt chính độc lập, người bị kết án bị khấu trừ từ 5% đến 20% thu nhập sung công quỹ. Trong khi đó, án treo theo Điều 65 là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Thực tế tại Đà Nẵng ghi nhận cấp phúc thẩm áp dụng án treo chiếm 11,8%, cao gấp 7 lần cải tạo không giam giữ với chỉ 1,66%.

• Điều kiện cụ thể để Tòa án áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ là gì? Căn cứ khoản 1 Điều 36 Bộ luật Hình sự năm 2015, người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, có nơi làm việc ổn định hoặc nơi cư trú rõ ràng, có từ 2 tình tiết giảm nhẹ trở lên và xét thấy không cần cách ly khỏi xã hội sẽ được áp dụng mức phạt từ 06 tháng đến 03 năm. Ví dụ thực tế tại quận Sơn Trà đã xử phạt bị cáo vị thành niên 16 tháng cải tạo không giam giữ về tội cướp giật tài sản.

• Tại sao đa số bản án thực tế đều tuyên miễn khấu trừ thu nhập của người bị kết án? Khoản 3 Điều 36 quy định khấu trừ thu nhập từ 5% đến 20%, trừ trường hợp người bị kết án không có việc làm hoặc thu nhập ổn định. Qua khảo sát hơn 1.000 bản án tại Đà Nẵng, các Hội đồng xét xử thường tuyên miễn khấu trừ do bị cáo làm lao động tự do hoặc đã bị áp dụng hình phạt bổ sung là phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng, nhằm tránh nguy cơ bản án bị tồn đọng không thể thi hành.

• Người bị kết án cải tạo không giam giữ không có việc làm phải thực hiện nghĩa vụ gì? Khoản 4 Điều 36 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định người bị phạt cải tạo không giam giữ không có việc làm hoặc mất việc làm phải thực hiện một số công việc lao động phục vụ cộng đồng. Quy định này tương đồng với mức 40 đến 240 giờ lao động công ích tại Pháp, nhưng thực tế tại các địa phương chưa phát huy hiệu quả do thiếu quy định chi tiết về danh mục công việc cụ thể.

• Áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ mang lại lợi ích gì cho xã hội? Hình phạt này giúp giảm tải áp lực trực tiếp cho hệ thống trại giam, tiết kiệm ngân sách nhà nước và tạo điều kiện cho người phạm tội tiếp tục lao động nuôi sống gia đình. Việc áp dụng thành công cho 1.078 bị cáo tại Đà Nẵng chứng minh đây là công cụ nhân đạo giúp người lầm lỗi sửa chữa sai lầm, hướng tới chỉ tiêu nâng tỷ lệ áp dụng lên 15% vào năm 2022.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ hệ thống lý luận về hình phạt cải tạo không giam giữ, khẳng định vị trí độc lập của một hình phạt chính mang tính giáo dục sâu sắc trong pháp luật hình sự Việt Nam.
• Đã khảo sát toàn diện 9.654 vụ án với 12.533 bị cáo tại thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2013-2017, chỉ ra thực trạng áp dụng còn thấp ở mức 8,6% với 1.078 bị cáo và phân tích rõ các nguyên nhân thể chế.
• Đối chiếu thành công kinh nghiệm lập pháp của Liên bang Nga, Cộng hòa Pháp và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đề xuất cơ chế chuẩn hóa lao động phục vụ cộng đồng.
• Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ về lập pháp, ban hành nghị quyết hướng dẫn thi hành và tập huấn nghiệp vụ cho đội ngũ Thẩm phán với lộ trình thực hiện cụ thể trong giai đoạn 2019-2025.
• Kính mời các nhà nghiên cứu, Thẩm phán, Luật sư và học viên ngành Luật khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để cùng đóng góp hoàn thiện hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam ngày càng văn minh, nhân đạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ THEO LUẬT HÌNH SỰ 1. Những vấn đề lí luận về hình phạt cải tạo không giam giữ 1. Khái niệm, vai trò của hình phạt cải tạo không giam giữ * Khái niệm hình phạt Trong lĩnh vực khoa học hình sự, tội phạm và hình phạt thuộc những đối tượng nghiên cứu chủ yếu và quan trọng nhất, trong đó việc làm sáng tỏ khái niệm hình phạt là một vấn đề vô cùng quan trọng. Để có cái nhìn tổng quan nhất về hình phạt cải tạo không giam giữ trong quy định của bộ luật hình sự từ những vấn đề lý luận và thực tiễn, trước hết chúng ta cần xem xét một cách tổng thể lý luận về hình phạt.

Trong những công trình nghiên cứu đã có nhiều quan niệm khác nhau về bản chất và nội dung của hình phạt. Nhìn chung các quan niệm đó có thể được chia thành hai loại như sau: - Quan niệm thứ nhất coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người có hành vi phạm tội và lấy sự khắc nghiệt của hình phạt làm điều răn đe cho người phạm tội; - Quan niệm thứ hai coi hình phạt là công cụ pháp lý cần thiết trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, cải tạo giáo dục cảm hóa người phạm tội. Về vấn đề này, trong cuốn giáo trình sách chuyên khảo phát hành của Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011 do PGS. Trịnh Quốc Toản chủ biên "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình phạt bổ sung trong luật hình sự Việt Nam", đã tổng kết như sau: Quan điểm coi hình phạt là sự trừng trị của Nhà nước dựa theo học thuyết trừng trị (Vergeltungstheorie) hay còn gọi là học thuyết hình phạt tuyệt đối (Ab 7 solut Straftheorie do Imanuel Kant (1724-1804) và sau đó là George Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) chủ trương.

Trong tác phẩm "Lý luận siêu hình", I. Kant cho rằng, sự bất bình đẳng do hành vi của người phạm tội gây ra phải được trả giá bằng hình phạt, thông qua đó thì trật tự pháp luật bị xâm phạm mới được khôi phục. Việc áp dụng hình phạt nhằm bảo đảm công lý, công bằng được thực thi. Người phạm tội là người làm điều sai trái đối với xã hội nên cần phải được đền đáp cho những sai trái đóbằng chính hình phạt, họ chính là kẻ thù của xã hội chứ không phải là thành viên của xã hội.

Theo quan điểm như vậy có thể thấy rằng hình phạt ở đây chỉ có nhằm mục đích là trừng trị, trả thù, chứ tuyệt nhiên không có mục đích phòng ngừa tội phạm. Theo các học thuyết này, hình phạt không hướng vào việc trả thù người phạm tội mà chỉ nhằm phòng ngừa tội phạm trong tương lai. Do không có học thuyết nào là phù hợp vượt trội để biện minh cho sự tồn tại của hình phạt, nên có học giả đã hợp nhất hai học thuyết trên thành học thuyết liên hợp (Vereinigungstheorie), mà những người đại diện xuất sắc là A. Theo học thuyết này, thì hình phạt không chỉ có mục đích trừng trị mà còn có mục đích phòng ngừa tội phạm.

Với nhận thức về cơ sở pháp lý và ý nghĩa của hình phạt như trên, nên trong khoa học luật hình sự nước ngoài xuất hiện nhiều khái niệm về hình phạt khác nhau như: Coi hình phạt chính là sự trừng trị được pháp luật quy định nhằm mục đích phòng ngừa và trấn áp những hành vi cấu thành tội phạm gây phương hại, mất an toàn đến trật tự xã hội.; coi hình phạt là sự trả giá của việc thực hiện những hành vi trái pháp luật nghiêm trọng bằng cách 8 trừng trị các điều ác được thực hiện thích ứng với mức độ của sự bất công và lỗi. Nó là sự khiển trách một cách công khai hành vi vi phạm pháp luật, qua đó khôi phục lại niềm tin công lý. Ngoài ra hình phạt cũng cần phải mở rộng sự tác động tích cực vào người phạm tội. Hay trong khoa học luật hình sự rất phát triển là Liên Xô trước đây và Liên bang Nga, hiện nay, theo GS.

Lê Văn Cảm tổng kết, ngày nay có các quan điểm coi hình phạt hoặc là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do Tòa án nhân danh Nhà nước áp dụng đối với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm nhằm mục đích ngăn ngừa chung và ngăn ngừa riêng (Natasev A. Hoặc là sự trừng trị, tức là gây cho người có tội những đau đớn và những sự tước đoạt do luật định mà người đó phải chịu (Đementrev X. Hoặc là một trong các biện pháp đấu tranh chống tội phạm mà nội dung của nó là kết hợp thuyết phục với cưỡng chế (Karpetx). Còn trong việc nghiên cứu và phát triển khoa học luật hình sự Việt Nam, các nhà khoa học luôn đi theo những tư tưởng tiến bộ, nhân đạo và hướng thiện về hình phạt, nên đã đưa ra những quan niệm về hình phạt mà về cơ bản là thống nhất, mặc dù trong mỗi quan niệm đó có những sự khác nhau nhất định, như: GS.TSKH Lê Văn Cảm quan niệm về hình phạt thì hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án để tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành.TS Nguyễn Ngọc Hòa định nghĩa về hình phạt thì đó là biện pháp cưỡng chế Nhà nước nghiêm khắc nhất được quy định trong luật hình sự, do Tòa án áp dụng cho chính người đã thực hiện tội phạm, nhằm răn đe, trừng trị, và giáo dục cảm hóa họ, góp phần vào công cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm, bảo vệ chế độ và trật tự xã hội cũng như bảo vệ các quyền và 9 lợi ích hợp pháp của của công dân.

TS Trịnh Quốc Toản trên cơ sở phân tích nhiều quan điểm khoa học và các đặc điểm cơ bản của hình phạt thì cho rằng hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, được pháp luật quy định, do Tòa án áp dụng đối với người bị kết án và được thể hiện ở việc tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người bị kết án nhằm giáo dục, cải tạo, cảm hóanhững người này và phòng ngừa tội phạm, đảm bảo cho luật hình sự thực hiện được nhiệm vụ then chốt của mình đó là bảo vệ và đấu tranh phòng, chống tội phạm v. * Mục đích của hình phạt Từ trước đến nay khi nghiên cứu những vấn đề lý luận của hình phạt trong khoa học luật hình sự, các mục đích của hình phạt là vấn đề làm tốn giấy mực nhiều nhất giữa quan điểm các nhà khoa học nhìn thực tiễn trong và ngoài nước như: Hình phạt có mục đích trừng trị người phạm tội hay mục đích giáo dục người phạm tội hoặc cả hai mục đích đó; hình phạt ngoài hai mục đích đó còn mục đích khác không; trừng trị là thuộc tính hay mục đích của hình phạt; v. Tuy nhiên, về mặt lập pháp, Bộ luật hình sựViệt Nam năm 1985 và 1999 đã thể hiện rõ quan điểm chính thức của Nhà nước về mục đích cụ thể của hình phạt đó là : Hình phạt không chỉ có tính trừng trị người phạm tội mà bên cạnh đó nó còn mang tính giáo dục, cảm hóa những người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo thượng tôn pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn chặn phòng ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục cho con người tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm (Điều 27 Bộ luật hình sự).[31] Như vậy, khi đi sâu vào phân tích, tìm hiều quy định tại Điều 31 Bộ luật hình sự Việt Nam năm 2015, nhiều người cho rằng Bộ luật hình sự đã quy 10 định mục đích "trừng trị" người thực hiện hành vi phạm tội của hình phạt là điều không thể phủ nhận, theo quan điểm riêng của học viên, mục đích của hình phạt bao gồm hai mục đích chính như sau: Một là, mục đích phòng ngừa riêng của hình phạt trước hết phải được thể hiện ở chỗ việc áp dụng hình phạt đối với tất cả những người có hành vi phạm tội không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục những người này trở thành người có ích cho xã hội, ngăn ngừa họ phạm tội mới sau khi trở về hòa nhập cộng đồng.

Đó chính là sự tước bỏ, sự hạn chế những quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định của pháp luật hình sự đối với người bị áp dụng hình phạt, thể hiện rõ nét sự lên án, trừng trị của Nhà nước, xã hội đối với tội phạm. Nhưng suy cho cùng thì đó không phải là sự lên án, sự trừng phạt đơn thuần mà là đó chính là những biện pháp đặc biệt dùng để răn đe thông qua nhiều hình thức như cưỡng chế để giáo dục cải tạo người bị kết án, ngăn ngừa họ phạm tội lại sau khi trở về địa phương tái hòa nhập với cộng đồng. Hình phạt cũng còn là biện pháp áp dụng đặc biệt nhằm hạn chế những điều kiện phạm tội lại của người bị Tòa án kết tội. Mức độ của việc áp dụng hình phạt đối với người phạm tộinhư tước bỏ và hạn chế những quyền và lợi ích hợp pháp của họ tất cả đều phải phụ thuộc vào tính chất mức độ nguy hiểm từ hành vi của họ gây ra cho xã hội, vào nhân thân, lý lịch của người phạm tội cũng như việc áp dụng những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đối với hành vi mà người phạm tội gây ra.

Mục đích quan trọng chủ yếu trong phòng ngừa riêng của hình phạt chính là cải tạo, giáo dục, cảm hóa người phạm tội để sau này khi tái hòa nhập cộng đồng họ sẽ trở thành người có ích cho xã hội. Trong mục đích phòng ngừa riêng, trừng trị và cải tạo, giáo dục, cảm hóa người phạm tội và ngăn ngừa họ phạm tội mới chính là hai mục đích song song tồn tại và có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và chỉ có thể đạt được mục đích cuối cùng và chủ yếu nhất đó chính là cải tạo, 11 giáo dục người phạm tội nếu hình phạt áp dụng đối với họ tương xứng với hành vi phạm tội của họ đã gây ra.