Luận án tiến sĩ hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có probiotic prebiotic đến tình trạng dinh dưỡng miễn dịch nhiễm khuẩn của trẻ em 25 36 tháng tuổi

Luận án tiến sĩ Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng probiotic và prebiotic đối với dinh d phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Vũ Thị Kim Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Nguyễn Xuân Ninh
• Trường học: Viện Dinh Dưỡng
• Chuyên ngành: Dinh Dưỡng
• Đề tài: Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có probiotic, prebiotic đến tình trạng dinh dưỡng, miễn dịch, nhiễm khuẩn ở trẻ em 25-36 tháng tuổi
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH/SƠ ĐỒ
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 3. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 3.1. Tình hình suy dinh dưỡng trẻ em tại Việt Nam và trên thế giới
• 3.1.1. Tình hình suy dinh dưỡng trẻ em tại Việt Nam
• 3.1.2. Tình hình SDD trẻ em trên thế giới
• 3.1.3. Nguyên nhân và hậu quả của suy dinh dưỡng
• 3.1.4. Các giải pháp can thiệp phòng chống SDD trên thế giới và ở Việt Nam
• 3.2. Tình hình thiếu vi chất dinh dưỡng trẻ em ở Việt Nam và trên thế giới
• 3.2.1. Tình hình thiếu vi chất dưỡng ở trẻ em tại Việt Nam
• 3.2.2. Tình hình thiếu vi chất dinh dưỡng trên thế giới
• 3.3. Cập nhật các dữ liệu về ứng dụng hệ vi khuẩn chí đường ruột, probiotics, prebiotics trong phòng chống SDD trẻ em
• 3.3.1. Hệ vi khuẩn chí đường ruột
• 3.3.2. Nghiên cứu ứng dụng probiotics, prebiotics trong phòng chống bệnh tật và cải thiện tăng trưởng trẻ em
• 3.3.3. Nghiên cứu về Prebiotic, Synbiotic với miễn dịch và tăng trưởng của trẻ
• 3.3.4. Về chủng loại, tính an toàn và liều lượng sử dụng probiotic và prebiotic
• 4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 4.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 4.4. Địa điểm nghiên cứu
• 4.5. Thời gian nghiên cứu
• 4.6. Thiết kế nghiên cứu
• 4.7. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu nghiên cứu
• 4.7.1. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 4.7.2. Phương pháp chọn mẫu và chia nhóm đối tượng nghiên cứu
• 4.8. Các biến số và chỉ số/ chỉ tiêu nghiên cứu
• 4.9. Phương pháp thu thập số liệu và đánh giá các chỉ số/ chỉ tiêu
• 4.9.1. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 4.9.2. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng một số vi chất
• 4.9.3. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng miễn dịch cơ thể bằng chỉ số IgA huyết thanh IgA trong phân và tình trạng bệnh tật
• 4.10. Chuẩn bị sản phẩm bổ sung
• 4.10.1. Thành phần của sản phẩm dinh dưỡng dùng trong nghiên cứu
• 4.10.2. Cung cấp, bảo quản, pha chế và cho trẻ uống sản phẩm hàng ngày
• 4.11. Tổ chức nghiên cứu, theo dõi và giám sát
• 4.11.1. Công tác chuẩn bị thực địa, tập huấn và tổ chức nghiên cứu
• 4.11.2. Công tác theo dõi và giám sát
• 4.12. Xử lý và phân tích số liệu
• 4.13. Đạo đức nghiên cứu
• 4.14. Các biện pháp hạn chế sai số hệ thống và khống chế nhiễu
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Đặc điểm của các đối tượng nghiên cứu tại thời điểm ban đầu
• 5.2. Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có bổ sung Synbiotic đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 5.2.1. Hiệu quả của bổ sung đến phát triển chiều cao, cân nặng
• 5.2.2. Hiệu quả của bổ sung đối với các chỉ số Z-score sau 5 tháng can thiệp
• 5.3. Tác động của can thiệp đối với tình trạng vi chất dinh dưỡng của trẻ
• 5.3.1. Tác động của can thiệp đến nồng Hb, Retinol, kẽm huyết thanh
• 5.3.2. Tác động của can thiệp đến thay đổi nồng độ Hemoglobin và một số vi chất theo nhóm tuổi và theo giới tính
• 5.4. Hiệu quả của sữa bổ sung Synbiotic đối với tình trạng IgA huyết thanh và IgA trong phân của trẻ
• 5.4.1. Hiệu quả của bổ sung đến nồng độ IgA huyết thanh
• 5.4.2. Sự thay đổi nồng độ IgA trong phân tại các thời điểm
• 5.5. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp
• 5.5.1. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh tiêu chảy
• 5.5.2. Hiệu quả can thiệp đối với bệnh nhiễm khuẩn hô hấp
• 5.6. Về hiệu quả bổ sung synbiotic đến cải thiện các chỉ số nhân trắc ở trẻ
• 5.7. Hiệu quả của bổ sung đến các chỉ số vi chất dinh dưỡng của trẻ
• 5.7.1. Về nồng độ Hemoglobin và tình trạng thiếu máu
• 5.7.2. Về nồng độ kẽm huyết thanh và tỷ lệ thiếu kẽm
• 5.7.3. Về nồng độ Retinol huyết thanh và tình trạng thiếu vitamin A
• 5.8. Về hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng giàu synbiotics đến cải thiện tình trạng IgA huyết thanh và IgA trong phân của trẻ
• 5.8.1. Hiệu quả của can thiệp đến nồng độ IgA huyết thanh
• 5.8.2. Hiệu quả của can thiệp đến nồng độ IgA trong phân
• 5.9. Mức độ ảnh hưởng của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung prebiotic và synbiotic đến nhiễm khuẩn tiêu hóa và hô hấp ở trẻ
• 5.9.1. Mức độ ảnh hưởng của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung prebiotic và synbiotic đến nhiễm khuẩn đường tiêu hóa
• 5.9.2. Mức độ ảnh hưởng của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung prebiotic và synbiotic đến các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp
• 5.10. Về các điều kiện đảm bảo tính khoa học của phương pháp nghiên cứu và một số hạn chế của luận án
• 5.11. Tóm tắt những điểm mới của luận án
• 5.11.1. Sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotics có hiệu quả rõ rệt tới tăng trưởng của trẻ sau 5 tháng can thiệp
• 5.11.2. Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotics đến nồng độ hemoglobin, retinol, kẽm huyết thanh và các bệnh thiếu vi chất sau 5 tháng can thiệp
• 5.11.3. Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotics đến tình trạng miễn dich (nồng độ IgA huyết thanh, IgA trong phân, bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ sau 5 tháng can thiệp
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Sản phẩm dinh dưỡng và vai trò của probiotic prebiotic

Sản phẩm dinh dưỡng bổ sung probiotic và prebiotic đã được nghiên cứu rộng rãi nhằm cải thiện dinh dưỡng trẻ em và miễn dịch trẻ em. Probiotic là các lợi khuẩn giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, trong khi prebiotic là chất xơ không tiêu hóa được, kích thích sự phát triển của các vi khuẩn có lợi. Sự kết hợp này, được gọi là synbiotic, mang lại hiệu quả hiệp đồng trong việc tăng cường sức khỏe đường ruột và hệ miễn dịch. Nghiên cứu này tập trung vào trẻ 25-36 tháng tuổi, giai đoạn quan trọng cho sự phát triển thể chất và miễn dịch.

1.1. Probiotic và sức khỏe đường ruột

Probiotic, đặc biệt là các chủng Lactobacillus và Bifidobacterium, đã được chứng minh có tác dụng tích cực trong việc giảm tỷ lệ tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ nhỏ. Chúng giúp duy trì cân bằng hệ vi sinh đường ruột, tăng cường hệ tiêu hóa và cải thiện sức đề kháng.

1.2. Prebiotic và sự phát triển của lợi khuẩn

Prebiotic như FOS và GOS là nguồn thức ăn cho các vi khuẩn có lợi trong ruột. Chúng thúc đẩy sự phát triển của các lợi khuẩn, giúp cải thiện sức khỏe đường ruột và tăng cường hệ miễn dịch. Sự kết hợp giữa probiotic và prebiotic tạo ra hiệu quả hiệp đồng, mang lại lợi ích vượt trội so với việc sử dụng đơn lẻ.

II. Hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng đối với dinh dưỡng và miễn dịch

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotic giúp cải thiện đáng kể các chỉ số dinh dưỡng cân bằng và phát triển trẻ nhỏ. Trẻ được bổ sung synbiotic có sự gia tăng rõ rệt về cân nặng, chiều cao và các chỉ số Z-score. Đồng thời, sản phẩm này cũng giúp tăng cường sức đề kháng, giảm tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm khuẩn như tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp.

2.1. Cải thiện tình trạng dinh dưỡng

Sau 5 tháng can thiệp, trẻ được bổ sung synbiotic có sự gia tăng đáng kể về cân nặng và chiều cao. Các chỉ số Z-score cũng được cải thiện, cho thấy sự phát triển thể chất ổn định. Điều này khẳng định hiệu quả của sản phẩm bổ sung trong việc hỗ trợ dinh dưỡng hợp lý và phát triển thể chất.

2.2. Tăng cường hệ miễn dịch

Nồng độ IgA trong máu và phân của trẻ được bổ sung synbiotic tăng lên đáng kể, cho thấy sự cải thiện trong hệ miễn dịch. Đồng thời, tỷ lệ mắc các bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp giảm rõ rệt, chứng minh hiệu quả của sản phẩm trong việc tăng cường miễn dịch và bảo vệ sức khỏe trẻ em.

III. Ứng dụng thực tiễn và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu này mang lại những bằng chứng khoa học quan trọng về hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung probiotic và prebiotic đối với dinh dưỡng trẻ em và miễn dịch trẻ em. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển các sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ nhỏ, đặc biệt là trong giai đoạn 25-36 tháng tuổi, nhằm hỗ trợ phát triển trẻ nhỏ và tăng cường sức khỏe.

3.1. Ứng dụng trong sản phẩm dinh dưỡng

Kết quả nghiên cứu cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm bổ sung chứa synbiotic để cải thiện dinh dưỡng và miễn dịch ở trẻ nhỏ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu vi chất vẫn còn cao ở nhiều quốc gia đang phát triển.

3.2. Ý nghĩa đối với sức khỏe cộng đồng

Nghiên cứu góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của chế độ ăn uống và dinh dưỡng hợp lý trong việc phòng ngừa suy dinh dưỡng và bệnh tật ở trẻ em. Đồng thời, nó cũng cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách dinh dưỡng quốc gia nhằm cải thiện sức khỏe trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em, đặc biệt là suy dinh dưỡng tích lũy trong 2 đến 3 năm đầu đời (giai đoạn 25 - 36 tháng tuổi), vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Mặc dù tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân đã giảm dần qua các năm (14,1% năm 2015), tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi tại Việt Nam vẫn ở mức cao (24,6% năm 2015), xếp vào nhóm quốc gia có gánh nặng thấp còi theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến suy dinh dưỡng bắt nguồn từ khẩu phần ăn không hợp lý, thiếu hụt vi chất dinh dưỡng (vitamin A, sắt, kẽm) và vòng xoắn bệnh lý nhiễm khuẩn tái diễn. Trẻ suy dinh dưỡng thường gặp tình trạng rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột, gia tăng các đợt tiêu chảy cấp tính và bệnh nhiễm khuẩn hô hấp, kéo theo sự tổn thương hàng rào miễn dịch tại đường tiêu hóa.

Nhiều nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và quốc tế đã xem xét việc bổ sung riêng rẽ probiotic hoặc prebiotic nhằm cải thiện sức khỏe tiêu hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu ứng dụng phối hợp synbiotic (kết hợp probiotic và prebiotic) trong sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ tại cộng đồng còn hạn chế, chủ yếu triển khai trên cỡ mẫu nhỏ (như thử nghiệm tại 2 trường mầm non thuộc huyện Gia Bình) và chưa đánh giá đồng thời nồng độ kháng thể IgA tiết trong phân (sIgA) – chỉ số phản ánh trực tiếp miễn dịch niêm mạc tại chỗ – cùng với nồng độ IgA huyết thanh, vi chất dinh dưỡng và tỷ lệ mắc bệnh nhiễm trùng. Luận án tiến sĩ dinh dưỡng của nghiên cứu sinh Vũ Thị Kim Hoa được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này trên một quần thể đại diện rộng hơn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung chính:

1. Đánh giá hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có bổ sung prebiotic và probiotics (Synbiotic) đến sự thay đổi chỉ số nhân trắc của trẻ 25 - 36 tháng tuổi;
2. Đánh giá hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có bổ sung Synbiotics đến sự thay đổi các chỉ số Hemoglobin máu, vitamin A và kẽm huyết thanh của trẻ 25 - 36 tháng tuổi;
3. Đánh giá hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng có bổ sung Synbiotics đến tình trạng IgA trong máu, trong phân, tình trạng bệnh tật (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 25 - 36 tháng tuổi.

Đối tượng nghiên cứu là trẻ em trong độ tuổi từ 25 đến 36 tháng tuổi. Phạm vi không gian của đề tài được triển khai tại 14 trường mầm non thuộc 4 xã (Quỳnh Phú, Xuân Lai, Đại Lai, Nhân Thắng), huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Phạm vi thời gian nghiên cứu can thiệp thực địa diễn ra liên tục trong 5 tháng, với các mốc theo dõi, đánh giá tại thời điểm bắt đầu (T0), sau 2,5 tháng (T2,5) và khi kết thúc 5 tháng can thiệp (T5).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án đã hệ thống hóa các dữ liệu dịch tễ học và các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng trong nước cũng như quốc tế:

• Tình hình suy dinh dưỡng và gánh nặng bệnh tật: Luận án dẫn các báo cáo của WHO, UNICEF, Ngân hàng Thế giới và FAO (2010, 2013) về thực trạng suy dinh dưỡng toàn cầu. Tại Việt Nam, số liệu của Viện Dinh dưỡng giai đoạn 2008 - 2015 cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi có sự phân bố không đồng đều giữa các vùng sinh thái, cao nhất ở Tây Nguyên (34,9%) và Trung du miền núi phía Bắc (30,7%). Tác giả dẫn nghiên cứu dọc của Lê Thị Hợp tại Hà Nội chứng minh trẻ bị thấp còi trong 2 năm đầu đời có chiều cao thấp hơn có ý nghĩa thống kê đến tuổi 17 so với trẻ bình thường; nghiên cứu của Chen và cộng sự tại Bangladesh chỉ ra mối liên quan giữa nhân trắc và nguy cơ tử vong; Zulfiqar A. Bhutta và cộng sự tổng hợp các can thiệp trực tiếp trong 1.000 ngày đầu đời.
• Tình hình thiếu vi chất dinh dưỡng: Nguyễn Văn Nhiên và cộng sự ghi nhận tỷ lệ thiếu kẽm (86,9%) và thiếu máu (55,6%) cao ở trẻ nông thôn; Nguyễn Thanh Hà chỉ ra tỷ lệ thiếu máu (40,9%), thiếu vitamin A (27,2%) và thiếu kẽm (40,0%) ở trẻ thấp còi 6 - 36 tháng; Nguyễn Công Khẩn và cộng sự (2010), Nguyễn Xuân Ninh và cộng sự (2004, 2010, 2011), Cao Thị Thu Hương, Bùi Đại Thụ ghi nhận tình trạng thiếu máu thiếu sắt, thiếu kẽm và thiếu vitamin A tiền lâm sàng vẫn tồn tại ở mức có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng.
• Ứng dụng hệ vi sinh đường ruột, probiotic, prebiotic và synbiotic: Luận án tổng hợp các công trình của Lohner S. và cộng sự (2014), Roberfroid M. và cộng sự (2010), Tổ chức Tiêu hóa Thế giới về hướng dẫn probiotic/prebiotic. Tác dụng giảm tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp được điểm qua các nghiên cứu của Weizman (2005), Dhingra và cộng sự (2010), Grathwohl và cộng sự (2008), Gonzalez và cộng sự. Các thử nghiệm lâm sàng trên động vật và người của Castillo N.A., Perdigon G., Bendali, Villena, Galdeano, LeBlanc, Bonet, Núñez I.N. làm rõ cơ chế của Lactobacillus paracasei và Bifidobacterium longum trong việc kích thích đại thực bào, điều hòa cytokine (IL-6, IL-10, TNF-α), cân bằng đáp ứng Th1/Th2 và tăng cường sản xuất kháng thể IgA.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc lựa chọn giải quyết khoảng trống thực nghiệm: đánh giá tác động hiệp đồng của synbiotic (kết hợp hai chủng vi khuẩn L. paracasei ST 11, B. longum BB 536 với prebiotic Prebio-1 gồm FOS/Inulin) được bổ sung vào sản phẩm dinh dưỡng. Đề tài kiểm chứng đồng bộ trên một thiết kế nghiên cứu thực địa có nhóm chứng tại 14 trường mầm non, đo lường toàn diện từ nhân trắc, vi chất máu đến chỉ dấu miễn dịch dịch thể toàn thân (IgA huyết thanh) và miễn dịch niêm mạc tại chỗ (IgA trong phân), cùng các đợt mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng trên các cơ sở lý thuyết và khung phân tích chuyên ngành:

• Khung lý thuyết nguyên nhân suy dinh dưỡng của UNICEF (1998): phân định các cấp độ nguyên nhân trực tiếp (chế độ ăn và bệnh tật), nguyên nhân tiềm tàng (an ninh thực phẩm, chăm sóc bà mẹ trẻ em, nước sạch và vệ sinh môi trường) và nguyên nhân cơ bản;
• Lý thuyết tiếp cận dinh dưỡng theo chu kỳ vòng đời: nhấn mạnh tầm quan trọng của việc can thiệp trong giai đoạn đầu đời nhằm ngăn ngừa hệ quả chậm phát triển thể lực và bệnh mạn tính khi trưởng thành;
• Cơ sở miễn dịch học đường tiêu hóa và vi sinh học: vai trò của hệ vi khuẩn chí đường ruột (với khoảng 300 - 1000 loài vi khuẩn) trong chuyển hóa chất dinh dưỡng, tổng hợp vitamin, tạo acid béo chuỗi ngắn (SCFA), kích thích thụ thể Toll-Like Receptors (TLRs) và thúc đẩy các tương bào tại màng nhầy sản xuất Immunoglobulin A tiết (sIgA) - kháng thể chủ yếu bảo vệ niêm mạc ruột.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được thực hiện theo hướng định lượng can thiệp dịch tễ học dinh dưỡng:

• Thiết kế nghiên cứu: Thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng, đánh giá trước - sau can thiệp và so sánh giữa hai nhóm (nhóm can thiệp sử dụng sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotic và nhóm chứng sử dụng sản phẩm dinh dưỡng không bổ sung synbiotic).
• Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Mẫu được chọn chủ đích tại 14 trường mầm non thuộc 4 xã (Quỳnh Phú, Xuân Lai, Đại Lai, Nhân Thắng), huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh; chia nhóm nghiên cứu dựa trên các tiêu chuẩn lựa chọn (trẻ 25 - 36 tháng tuổi khỏe mạnh, đi học đều) và tiêu chuẩn loại trừ (trẻ mắc các bệnh mạn tính, dị tật bẩm sinh, đang điều trị bệnh cấp tính nặng hoặc dị ứng với sữa).
• Chế độ can thiệp và sản phẩm thử nghiệm: Nhóm can thiệp được sử dụng sản phẩm dinh dưỡng có bổ sung hỗn hợp synbiotic gồm 2 chủng probiotic (L. paracasei ST 11 và B. longum BB 536) kết hợp prebiotic Prebio-1 (hỗn hợp FOS và Inulin). Quá trình pha chế, cung cấp và cho trẻ uống được giám sát hàng ngày tại lớp học và gia đình qua phiếu theo dõi uống sữa.
• Nguồn dữ liệu và kỹ thuật thu thập:
  • Dữ liệu nhân trắc: Đo cân nặng (bằng cân điện tử chuyên dụng) và chiều dài/chiều cao đứng (bằng thước đo gỗ) tại các thời điểm T0, T2,5 và T5; tính toán các chỉ số WAZ, HAZ, WHZ theo chuẩn phát triển của WHO.
  • Dữ liệu sinh hóa vi chất: Lấy máu tĩnh mạch lúc đói tại T0 và T5; định lượng nồng độ Hemoglobin máu, Retinol huyết thanh (đánh giá tình trạng vitamin A) và Kẽm huyết thanh.
  • Dữ liệu miễn dịch: Định lượng nồng độ IgA trong huyết thanh tại T0, T5 và nồng độ IgA tiết (sIgA) trong mẫu phân tươi tại T0, T2,5, T5 bằng kỹ thuật sinh hóa miễn dịch chuyên biệt.
  • Dữ liệu bệnh tật: Theo dõi số đợt, số ngày mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp (phân loại hô hấp trên và hô hấp dưới) qua phiếu theo dõi bệnh tật, phiếu ghi nhận biến cố bất thường và theo dõi tiêm chủng trong suốt 5 tháng.
• Xử lý số liệu: Dữ liệu được nhập và làm sạch bằng các phần mềm thống kê dịch tễ; sử dụng các thuật toán thống kê mô tả (tính trung bình, độ lệch chuẩn $\pm SD$, tỷ lệ phần trăm) và thống kê suy luận (so sánh trung bình ghép cặp trước - sau, kiểm định Chi-square, phân tích nguy cơ tương đối RR, tỷ suất chênh OR với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$).

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Mục tiêu nghiên cứu

Phần này làm rõ bối cảnh suy dinh dưỡng thể thấp còi và thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em 25 - 36 tháng tuổi tại Việt Nam. Tác giả luận giải cơ sở khoa học của việc ứng dụng synbiotic nhằm cải thiện hệ vi khuẩn đường ruột, nâng cao miễn dịch niêm mạc và giảm nguy cơ nhiễm khuẩn; đồng thời công bố 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể về nhân trắc, vi chất dinh dưỡng và chỉ dấu miễn dịch/bệnh tật.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật gồm 4 phân khu nội dung chính:

• Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em tại Việt Nam và toàn cầu: Trình bày số liệu thống kê trẻ dưới 5 tuổi giai đoạn 2008 - 2015, phân tích sự khác biệt theo vùng địa lý và nhóm tháng tuổi. Phân tích nguyên nhân theo sơ đồ UNICEF và mô hình dinh dưỡng chu kỳ vòng đời;
• Thực trạng thiếu vi chất dinh dưỡng: Tổng hợp số liệu dịch tễ về tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng, thiếu máu dinh dưỡng do thiếu sắt và thiếu kẽm huyết thanh tại các địa phương của Việt Nam;
• Hệ vi khuẩn chí đường ruột và vai trò sinh lý: Cấu trúc phân bố vi khuẩn theo từng đoạn ống tiêu hóa (dạ dày, ruột non, đại tràng); cơ chế lên men carbohydrate, tổng hợp vitamin, ức chế vi khuẩn gây bệnh thông qua cạnh tranh vị trí bám và dưỡng chất;
• Probiotic, Prebiotic và Synbiotic: Phân loại các chủng vi khuẩn sinh acid lactic (Lactobacillus, Bifidobacterium); đặc tính của chất xơ hòa tan FOS, GOS, Inulin; cơ chế tác động lên tế bào miễn dịch, đại thực bào, thụ thể TLRs, bài tiết cytokine và tổng hợp Secretory IgA (sIgA); tổng quan các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trong điều trị tiêu chảy cấp, tiêu chảy liên quan đến kháng sinh và dự phòng nhiễm khuẩn hô hấp.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận của thử nghiệm can thiệp cộng đồng:

• Tiêu chuẩn tuyển chọn và loại trừ cụ thể cho đối tượng trẻ 25 - 36 tháng tuổi tại 14 trường mầm non thuộc 4 xã Quỳnh Phú, Xuân Lai, Đại Lai, Nhân Thắng, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh;
• Quy trình chuẩn bị sản phẩm dinh dưỡng, liều lượng bổ sung vi khuẩn có ích (L. paracasei ST 11, B. longum BB 536) và prebiotic Prebio-1;
• Quy trình kỹ thuật thu thập số liệu: đo nhân trắc (cân nặng, chiều cao), lấy mẫu và xét nghiệm mẫu máu tĩnh mạch (Hemoglobin, Retinol, Kẽm huyết thanh), quy trình thu thập và bảo quản mẫu phân định lượng IgA;
• Hệ thống công cụ giám sát thực địa: Phiếu theo dõi uống sữa hàng ngày, phiếu ghi nhận bệnh tật, phiếu ghi biến cố bất thường nguy hiểm (SAE), phiếu theo dõi tiêm chủng và thỏa thuận tham gia nghiên cứu;
• Quy trình kiểm soát sai số hệ thống, khống chế biến số gây nhiễu, chuẩn hóa điều tra viên và các chuẩn mực đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Bảng tổng hợp các biến số và phương pháp thu thập trong nghiên cứu:

Nhóm chỉ tiêu	Biến số / Chỉ số nghiên cứu	Phương pháp & Thời điểm thu thập
Nhân trắc học	Cân nặng, chiều cao, Z-score (WAZ, HAZ, WHZ), tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân, thấp còi, gầy còm	Cân điện tử, thước đo chiều cao gỗ tại T0, T2,5, T5
Vi chất dinh dưỡng	Nồng độ Hemoglobin, Retinol huyết thanh, Kẽm huyết thanh; tỷ lệ thiếu vi chất	Xét nghiệm mẫu máu tĩnh mạch lúc đói tại T0 và T5
Chỉ dấu miễn dịch	Nồng độ IgA huyết thanh; nồng độ Secretory IgA (sIgA) trong phân	Kỹ thuật sinh hóa miễn dịch mẫu máu (T0, T5) và mẫu phân (T0, T2,5, T5)
Tình trạng bệnh tật	Số đợt, số ngày mắc tiêu chảy; số lần, số ngày mắc nhiễm khuẩn hô hấp trên và dưới	Ghi nhận hàng ngày qua phiếu theo dõi bệnh tật suốt 5 tháng

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các số liệu thực nghiệm thu được sau 5 tháng can thiệp:

• Đặc điểm ban đầu (T0): Các chỉ số nhân trắc, nồng độ vi chất (Hb, Retinol, Kẽm), nồng độ IgA huyết thanh và IgA trong phân giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng có tính đồng nhất, không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê;
• Hiệu quả trên nhân trắc: Nhóm can thiệp có mức tăng cân nặng và chiều cao vượt trội so với nhóm chứng tại thời điểm T2,5 và T5. Các chỉ số Z-score (WAZ, HAZ, WHZ) ở nhóm can thiệp được cải thiện rõ rệt; tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi và gầy còm giảm có ý nghĩa so với ban đầu và so với nhóm chứng;
• Hiệu quả trên vi chất dinh dưỡng: Sau 5 tháng, nồng độ Hemoglobin máu, Retinol huyết thanh và Kẽm huyết thanh ở nhóm can thiệp tăng cao hơn nhóm chứng (mức chênh lệch T5 - T0 có ý nghĩa thống kê); tỷ lệ trẻ bị thiếu máu, thiếu vitamin A tiền lâm sàng và thiếu kẽm giảm rõ rệt;
• Hiệu quả trên tình trạng miễn dịch: Nồng độ IgA trong huyết thanh tại T5 ở nhóm can thiệp tăng cao hơn có ý nghĩa so với nhóm chứng. Nồng độ Secretory IgA trong phân tại T2,5 và T5 ở nhóm can thiệp gia tăng rõ rệt so với T0 và cao hơn nhóm đối chứng;
• Hiệu quả trên bệnh nhiễm khuẩn: Số đợt mắc và số ngày mắc tiêu chảy trung bình trong 5 tháng ở nhóm can thiệp thấp hơn có ý nghĩa so với nhóm chứng; số lần mắc và số ngày mắc nhiễm khuẩn hô hấp (cả hô hấp trên và hô hấp dưới) ở nhóm can thiệp giảm rõ rệt so với nhóm chứng.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, biện giải cơ chế sinh học và so sánh với y văn:

• Bàn luận về mức tăng trưởng thể lực: Phân tích vai trò của synbiotic trong việc phục hồi cấu trúc nhung mao ruột, tăng khả năng hấp thu năng lượng, protein và khoáng chất, đối chiếu với các nghiên cứu của Dhingra và cộng sự, Sazawal và cộng sự;
• Biện giải sự gia tăng vi chất dinh dưỡng: Cơ chế lên men của vi khuẩn tạo SCFA làm giảm pH đường ruột, hỗ trợ hấp thu kẽm, sắt và vitamin A; giảm tình trạng viêm niêm mạc giúp hạn chế hao hụt vi chất;
• Phân tích đáp ứng miễn dịch: Biện giải cơ chế L. paracasei và B. longum cùng Prebio-1 kích thích thụ thể TLRs trên biểu mô ruột, thúc đẩy tương bào tiết sIgA tại màng nhầy và tăng sinh IgA dịch thể;
• Tác động giảm nhiễm khuẩn: Phân tích cơ chế ức chế vi khuẩn gây bệnh, ngăn chặn sự bám dính của mầm bệnh lên niêm mạc đường tiêu hóa và giảm phản ứng viêm toàn thân, giúp hạ thấp tần suất mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp;
• Đánh giá tính giá trị khoa học của đề tài: Phân tích các biện pháp kiểm soát sai số, cỡ mẫu nghiên cứu và nêu rõ các hạn chế tồn tại.

Kết luận và Kiến nghị

Phần này tóm lược toàn bộ các kết quả can thiệp trên 3 nhóm chỉ tiêu chính (nhân trắc, vi chất dinh dưỡng, miễn dịch và bệnh tật); khẳng định hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotic sau 5 tháng can thiệp; đồng thời đề xuất khuyến nghị ứng dụng sản phẩm vào thực tiễn chăm sóc dinh dưỡng học đường tại các trường mầm non.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã công bố những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn trong chuyên ngành Dinh dưỡng cộng đồng:

• Đóng góp về lý luận: Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm lâm sàng tại cộng đồng về tác động hiệp đồng của synbiotic (sự kết hợp giữa probiotic gồm Lactobacillus paracasei ST 11, Bifidobacterium longum BB 536 và prebiotic Prebio-1 gồm FOS/Inulin) lên hệ thống miễn dịch niêm mạc. Nghiên cứu làm sáng tỏ mối liên hệ giữa việc gia tăng nồng độ kháng thể Secretory IgA (sIgA) tại ruột và IgA huyết thanh với sự suy giảm tần suất mắc các bệnh nhiễm khuẩn đường tiêu hóa và hô hấp ở trẻ em lứa tuổi mầm non.
• Đóng góp về thực tiễn: Xác lập hiệu quả can thiệp thực địa của sản phẩm dinh dưỡng có synbiotic sau 5 tháng sử dụng liên tục:
  • Cải thiện rõ rệt các chỉ số nhân trắc (cân nặng, chiều cao, WAZ, HAZ, WHZ), góp phần hạ thấp tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thấp còi và gầy còm;
  • Cải thiện tình trạng vi chất dinh dưỡng: làm tăng nồng độ Hemoglobin, Retinol huyết thanh và Kẽm huyết thanh, giảm tỷ lệ trẻ bị thiếu máu, thiếu vitamin A và thiếu kẽm;
  • Nâng cao năng lực miễn dịch tự nhiên: gia tăng nồng độ IgA trong máu và IgA trong phân, giúp giảm đáng kể số đợt, số ngày mắc bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp ở trẻ.
• Kiến nghị và giải pháp: Luận án kiến nghị đưa sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotic (L. paracasei, B. longum và Prebio-1) vào các chương trình can thiệp dinh dưỡng cộng đồng và dinh dưỡng học đường tại các trường mầm non, đặc biệt ở các khu vực nông thôn có tỷ lệ suy dinh dưỡng và thiếu vi chất còn cao.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, đề tài được triển khai trong phạm vi 14 trường mầm non thuộc một địa bàn nông thôn đồng bằng (huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh), do đó số liệu chưa bao quát được toàn bộ các vùng sinh thái đặc thù khác như miền núi phía Bắc hay Tây Nguyên - nơi có tỷ lệ suy dinh dưỡng cao hơn. Thời gian can thiệp được thiết kế trong 5 tháng, chưa theo dõi dài hạn để đánh giá mức độ duy trì hiệu quả sau khi ngừng can thiệp sản phẩm dinh dưỡng. Ngoài ra, nghiên cứu chưa áp dụng kỹ thuật giải trình tự gen vi sinh vật để đánh giá toàn diện sự biến đổi cấu trúc hệ vi sinh vật đường ruột trước và sau can thiệp.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả đề xuất mở rộng thử nghiệm can thiệp bổ sung synbiotic trên các nhóm trẻ ở các vùng sinh thái có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hơn; kéo dài thời gian theo dõi sau can thiệp để đánh giá tính bền vững của các chỉ số miễn dịch và nhân trắc; đồng thời ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại nhằm phân tích sâu sự thay đổi của quần thể vi khuẩn chí đường ruột.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Nhi khoa: Tham khảo mô hình thiết kế nghiên cứu can thiệp thực địa cộng đồng có đối chứng, phương pháp xây dựng bộ công cụ giám sát uống sữa, kỹ thuật thu thập và bảo quản mẫu sinh phẩm (máu tĩnh mạch, mẫu phân tươi) để phân tích vi chất và các chỉ dấu miễn dịch dịch thể/niêm mạc;
• Cán bộ y tế dự phòng và nhà hoạch định chính sách dinh dưỡng: Tham khảo các căn cứ thực chứng về hiệu quả của synbiotic để xây dựng hướng dẫn khẩu phần ăn bổ sung, chính sách can thiệp dinh dưỡng học đường và chiến lược phòng chống suy dinh dưỡng, thiếu vi chất ở lứa tuổi 25 - 36 tháng;
• Các phân mục đáng tham khảo nhất: Chương 2 về quy trình tổ chức thực địa và khống chế sai số hệ thống; Chương 3 và 4 về các bảng số liệu can thiệp nhân trắc, biến động nồng độ IgA và biện giải cơ chế miễn dịch niêm mạc.

Câu hỏi thường gặp

1. Đối tượng và địa bàn nghiên cứu của luận án được chọn như thế nào? Đối tượng nghiên cứu là trẻ em trong độ tuổi từ 25 đến 36 tháng tuổi đi học tại các nhà trẻ. Địa bàn nghiên cứu được chọn tại 14 trường mầm non thuộc 4 xã (Quỳnh Phú, Xuân Lai, Đại Lai, Nhân Thắng), huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh.

2. Thành phần probiotic và prebiotic (synbiotic) trong sản phẩm can thiệp gồm những gì? Sản phẩm dinh dưỡng thử nghiệm được bổ sung synbiotic gồm 2 chủng probiotic là Lactobacillus paracasei ST 11 và Bifidobacterium longum BB 536, kết hợp với prebiotic Prebio-1 (gồm Fructo-oligosaccharid - FOS và Inulin).

3. Luận án sử dụng những chỉ dấu nào để đánh giá tình trạng miễn dịch của trẻ? Tình trạng miễn dịch của trẻ được đánh giá thông qua định lượng nồng độ kháng thể IgA trong huyết thanh (lấy từ máu tĩnh mạch tại T0 và T5) và nồng độ kháng thể IgA tiết (Secretory IgA - sIgA) trong mẫu phân tươi tại 3 thời điểm: bắt đầu (T0), giữa can thiệp sau 2,5 tháng (T2,5) và kết thúc sau 5 tháng can thiệp (T5).

4. Can thiệp synbiotic tác động đến những chỉ số vi chất dinh dưỡng nào? Nghiên cứu đánh giá sự thay đổi nồng độ của 3 chỉ số vi chất huyết học chính gồm: Hemoglobin máu (đánh giá thiếu máu), Retinol huyết thanh (đánh giá thiếu vitamin A) và Kẽm huyết thanh (đánh giá tình trạng thiếu kẽm) giữa thời điểm trước can thiệp (T0) và sau 5 tháng can thiệp (T5).

5. Hiệu quả can thiệp trên tình trạng bệnh tật được theo dõi bằng những tiêu chí nào? Nghiên cứu theo dõi chặt chẽ số đợt mắc, số ngày mắc bệnh tiêu chảy trung bình và số lần mắc, số ngày mắc bệnh nhiễm khuẩn hô hấp (chia theo nhiễm khuẩn hô hấp trên và hô hấp dưới) trong suốt 5 tháng can thiệp thông qua phiếu theo dõi bệnh tật hàng ngày tại trường và tại hộ gia đình.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Kim Hoa là công trình nghiên cứu định lượng can thiệp thực địa, đánh giá hiệu quả của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung synbiotic (L. paracasei ST 11, B. longum BB 536 và Prebio-1) trên trẻ em 25 - 36 tháng tuổi tại huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Kết quả sau 5 tháng can thiệp cho thấy sản phẩm giúp cải thiện rõ rệt các chỉ số nhân trắc, giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng, nâng cao nồng độ Hemoglobin, Retinol và Kẽm huyết thanh. Đồng thời, nghiên cứu chứng minh sự gia tăng nồng độ kháng thể IgA trong máu và sIgA trong phân, đi kèm với sự suy giảm số đợt và số ngày mắc bệnh tiêu chảy cũng như nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ. Các kết quả này cung cấp cơ sở khoa học thực chứng phục vụ công tác xây dựng giải pháp can thiệp dinh dưỡng học đường và chăm sóc sức khỏe trẻ em tại cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thiếu dinh dưỡng ở trẻ em hay thường được gọi là suy dinh dưỡng (SDD) vẫn đang còn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng tại các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam. SDD thường bắt đầu xuất hiện sau 4 - 5 tháng và tăng nhanh từ 6 - 24 tháng tuổi và đặc biệt là SDD tích lũy với tỷ lệ rất cao trong vòng 2 - 3 năm đầu đời (25 - 36 tháng tuổi). Nguyên nhân SDD trẻ em thường do thiếu ăn, ăn uống không hợp lý và bệnh tật. Các vi chất dinh dưỡng, vitamin và chất khoáng (vitamin A, C, E, kẽm, sắt, selen) đã được biết đến với chức năng tham gia vào quá trình miễn dịch, vào các chức năng chuyển hóa ở mức phân tử và tế bào của hệ thống miễn dịch.

Bổ sung các chất dinh dưỡng này vào khẩu phần ăn thiếu hụt làm tăng khả năng miễn dịch của cơ thể, cải thiện sức đề kháng với các bệnh nhiễm trùng [1], [2], [3]. Ngoài các vi chất dinh dưỡng, gần đây hệ vi khuẩn đường ruột cũng được nhiều nghiên cứu đề cập đến có vai trò rất quan trọng giúp duy trì sự ổn định nội môi của cơ thể và tình trạng sức khỏe, dinh dưỡng tốt. Tuy nhiên, trẻ suy dinh dưỡng thường kèm theo rối loạn hệ vi khuẩn đường ruột, tăng các đợt tiêu chảy cấp tính,cũng như các bệnh rối loạn mãn tính kéo dài và kéo theo sự thay đổi quan trọng của hệ miễn dịch tại đường tiêu hóa [4]. Giới khoa học chú ý nhiều tới khả năng của một vài loại vi khuẩn đường ruột sinh acid lactic, còn được gọi là probiotic, có tác dụng có lợi đến cân bằng hệ vi khuẩn chí đường ruột [5], [6], [7], [8].

Trong số các vi khuẩn này phải kể đến Lactobacilli và Bifidobacteria, chúng là một phần của hệ vi khuẩn đường ruột và đã được tiêu thụ bởi con người từ các sản phẩm sữa khác nhau. Một số giống probiotics này đã được sử dụng thành công để cải thiện kết quả của các bệnh dạ dày ruột, đặc biệt là tiêu chảy [9], [10], [11], [12]. Ngoài tác dụng điều hòa hệ vi khuẩn chí trong ruột, một số bằng chứng cho thấy probiotics còn có khả năng điều chỉnh hệ thống miễn dịch tại một số cơ quan khác nhau của cơ thể. Theo cách ấy, chúng cải thiện cơ cấu hàng rào miễn dịch và/ hoặc có thể giúp cơ thể điều chỉnh lại các rối loạn của hệ miễn dịch như dị ứng hoặc viêm ruột ở cả trẻ sơ sinh và người lớn [13].

2 Một biện pháp giúp cải thiện hệ vi khuẩn đường ruột ở người và hoạt động chuyển hoá của chúng là sử dụng một số carbohydrate có khả năng thúc đẩy sự phát triển của các vi khuẩn có ích (chủ yếu là Bifidobacteria) trong đường ruột. Các carbohydrate này được gọi là “prebiotics”, là thành phần của thức ăn không tiêu hoá được, có tác dụng kích thích chọn lọc lên sự phát triển và hoạt động của các vi khuẩn có lợi cho sức khoẻ như Bifidobacteria trong đại tràng của người [14]. Trong nhóm các prebiotics, Inulin và Oligofructose (FOS) nằm trong số những “prebiotics” được sử dụng nhiều nhất, chúng là những thành phần thức ăn tự nhiên có trong các loại cây trồng (rau diếp, tỏi, lúa mì). Một câu hỏi được đặt ra là việc đưa thêm vi khuẩn có lợi (probiotics) kết hợp với prebiotics trong thức ăn cho trẻ có tốt hơn là đưa một thứ đơn thuần? Để trả lời câu hỏi này, với hy vọng tạo ra nhiều sản phẩm có tác dụng giống như sữa mẹ, ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu về các loại sản phẩm sữa cho trẻ có bổ sung probiotic kết hợp hoặc không kết hợp với prebiotic [11], [15], [16].