Luận án hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em 3659 tháng tuổi dân tộc thái tại thành phố sơn la tỉnh sơn la

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La đang là một vấn đề nghiêm trọng. 204 trang · Viện Dinh Dưỡng · 2022.

• Tác giả: Khúc Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Hà Anh Đức
• Trường học: Viện Dinh Dưỡng
• Chuyên ngành: Dinh Dưỡng
• Đề tài: Hiệu Quả Bổ Sung Đa Vi Chất Dinh Dưỡng Và Bột Lá Riềng Ấm Lên Tình Trạng Dinh Dưỡng Và Miễn Dịch Của Trẻ Em 36-59 Tháng Tuổi Dân Tộc Thái Tại Sơn La
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Suy dinh dưỡng
• 1.2. Nguyên nhân suy dinh dưỡng
• 1.3. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score
• 1.4. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới
• 1.5. Tình trạng dinh dưỡng trẻ em Việt Nam
• 1.6. Các nghiên cứu can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng cho trẻ em
• 1.7. Dinh dưỡng và nhiễm khuẩn ở trẻ em
• 1.8. Tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp ở trẻ em
• 1.9. Mối quan hệ giữa SDD và nhiễm khuẩn
• 1.10. Các nghiên cứu về bổ sung dinh dưỡng cải thiện tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ em
• 1.11. Đặc điểm và các nghiên cứu về cây Riềng ấm
• 1.12. Đặc điểm của cây Riềng ấm
• 1.13. Các nghiên cứu về hoạt tính sinh học của Alpinia zerumbet
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Thời gian nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Cỡ mẫu và chọn mẫu
• 2.7. Cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.8. Cỡ mẫu cho nghiên cứu can thiệp
• 2.9. Phương pháp thu thập số liệu và đánh giá các chỉ số/biến số nghiên cứu
• 2.9.1. Thu thập thông tin chung và thông tin về tình hình bệnh tật của trẻ
• 2.9.2. Thu thập số liệu và đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ
• 2.9.3. Thu thập số liệu và đánh giá chỉ số huyết học, miễn dịch
• 2.9.4. Thu thập số liệu và đánh giá khẩu phần
• 2.9.5. Tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ
• 2.10. Triển khai nghiên cứu
• 2.10.1. Thời gian can thiệp
• 2.10.2. Chuẩn bị địa bàn nghiên cứu
• 2.10.3. Tập huấn cho cán bộ tham gia nghiên cứu
• 2.10.4. Triển khai nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.10.5. Triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.10.6. Giám sát triển khai nghiên cứu can thiệp
• 2.11. Sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.11.1. Thành phần của sản phẩm bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm
• 2.11.2. Kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng sản phẩm
• 2.11.3. Đánh giá mức độ chấp nhận sản phẩm
• 2.12. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.13. Các biện pháp khống chế sai số
• 2.14. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 3.2. Thông tin chung về trẻ em nghiên cứu
• 3.3. Chỉ số nhân trắc trung bình của trẻ em nghiên cứu
• 3.4. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em nghiên cứu
• 3.5. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.6. Thông tin về trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái trước can thiệp
• 3.7. Đặc điểm khẩu phần của trẻ em 36-59 tháng tuổi
• 3.8. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.9. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch và tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.10. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 3.11. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La
• 4.2. Đặc điểm nhân trắc của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La
• 4.3. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La
• 4.4. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.5. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số nhân trắc của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.6. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tỷ lệ suy dinh dưỡng của đối tượng nghiên cứu
• 4.7. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến nồng độ Hemoglobin và tỷ lệ thiếu máu của trẻ em nghiên cứu
• 4.8. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch (IgG, IgM) và tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái
• 4.9. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến chỉ số miễn dịch
• 4.10. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm đến tình trạng nhiễm khuẩn của trẻ
• 4.11. Một số hạn chế trong quá trình triển khai nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La đang là một vấn đề nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ suy dinh dưỡng (SDD) ở trẻ em dưới 5 tuổi tại tỉnh này vẫn ở mức cao, với 21,3% trẻ bị nhẹ cân và 34,3% trẻ bị thấp còi. Những con số này cho thấy sự cần thiết phải can thiệp dinh dưỡng kịp thời. Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng có thể là giải pháp hiệu quả để cải thiện tình trạng này. Nghiên cứu cho thấy rằng, trẻ em trong độ tuổi 36-59 tháng tuổi có nguy cơ cao bị SDD do chế độ ăn uống không đầy đủ và thiếu hụt vi chất dinh dưỡng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất mà còn tác động đến khả năng miễn dịch của trẻ. Như một nghiên cứu đã chỉ ra, "Suy dinh dưỡng không chỉ làm giảm khả năng vận động mà còn làm tăng nguy cơ mắc bệnh tật và tử vong ở trẻ em."

1.2. Tác động của suy dinh dưỡng đến sức khỏe trẻ em

Suy dinh dưỡng có tác động tiêu cực đến sức khỏe và sự phát triển của trẻ em. Trẻ em bị SDD thường có chiều cao và cân nặng thấp hơn so với tiêu chuẩn, dẫn đến tình trạng thấp còi và gầy còm. Hệ miễn dịch của trẻ cũng bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, "Trẻ em bị suy dinh dưỡng có nguy cơ mắc bệnh cao gấp đôi so với trẻ em có tình trạng dinh dưỡng bình thường." Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc can thiệp dinh dưỡng kịp thời để cải thiện sức khỏe và phát triển của trẻ em dân tộc Thái tại Sơn La.

II. Hiệu quả bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng

Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng đã cho thấy hiệu quả tích cực trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch của trẻ em dân tộc Thái. Nghiên cứu cho thấy rằng, sau khi can thiệp, tỷ lệ trẻ em bị SDD giảm đáng kể. Cụ thể, tỷ lệ trẻ em nhẹ cân giảm xuống còn 15% và tỷ lệ trẻ em thấp còi giảm xuống còn 25%. Điều này chứng tỏ rằng, việc bổ sung dinh dưỡng có thể cải thiện tình trạng sức khỏe của trẻ em. Như một chuyên gia dinh dưỡng đã nhận định, "Bổ sung vi chất dinh dưỡng là một trong những giải pháp hiệu quả nhất để cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ em."

2.2. Giảm tỷ lệ mắc bệnh

Việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá riềng cũng giúp giảm tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em. Sau khi can thiệp, tỷ lệ trẻ em mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp giảm đáng kể. Theo số liệu thu thập được, tỷ lệ mắc tiêu chảy giảm từ 30% xuống còn 10%. Điều này cho thấy rằng, việc cải thiện dinh dưỡng có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh. Như một chuyên gia đã nhận định, "Cải thiện dinh dưỡng là một trong những cách hiệu quả nhất để giảm tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ em."

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi vẫn là vấn đề có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng tại nhiều quốc gia đang phát triển. Theo số liệu thống kê được tác giả trích dẫn từ Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Ngân hàng Thế giới (WB), năm 2019 toàn cầu có khoảng 149 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể thấp còi, gần 50 triệu trẻ gầy còm, 340 triệu trẻ thiếu vi chất dinh dưỡng và 38,2 triệu trẻ bị thừa cân hoặc béo phì. Suy dinh dưỡng gây rối loạn chức năng ruột, giảm hấp thu, suy yếu hệ thống miễn dịch đặc hiệu lẫn hàng rào bảo vệ bẩm sinh, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh nhiễm khuẩn và tử vong. Giai đoạn 36-59 tháng tuổi là lứa tuổi mầm non, trẻ bắt đầu mở rộng tiếp xúc môi trường mới nên nguy cơ phơi nhiễm mầm bệnh tăng cao. Tại Việt Nam, khu vực miền núi Tây Bắc, cụ thể là tỉnh Sơn La, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 80% dân số (trong đó dân tộc Thái chiếm 54%). Số liệu năm 2015 của Viện Dinh dưỡng cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi tại Sơn La ở mức cao: thể nhẹ cân 21,3%, thể thấp còi 34,3% và thể gầy còm 15,7%.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: các kết quả can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng đơn lẻ hoặc đa vi chất trên thế giới và tại Việt Nam vẫn chưa đồng nhất; hiệu quả kết hợp tối ưu giữa các vi chất dinh dưỡng chưa được chứng minh đầy đủ trên từng nhóm quần thể đặc thù. Mặt khác, các thuốc và chế phẩm tổng hợp hóa dược thường tiềm ẩn tác dụng không mong muốn đối với trẻ nhỏ. Xu hướng sử dụng các hoạt chất sinh học tự nhiên giàu polyphenol có tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và tăng cường miễn dịch như cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) đang được chú ý, song chưa có nhiều công trình nghiên cứu can thiệp đánh giá hiệu quả của loại thảo dược này kết hợp với đa vi chất trên sức khỏe và dinh dưỡng của trẻ em lứa tuổi mầm non tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La.
2. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.
3. Đánh giá hiệu quả của bổ sung đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm lên chỉ số miễn dịch IgG, IgM và nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp) của trẻ 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em từ 36 đến 59 tháng tuổi sinh sống tại địa bàn nghiên cứu; trong đó nhánh can thiệp tập trung chuyên biệt vào trẻ em 36-59 tháng tuổi người dân tộc Thái.
• Phạm vi không gian: Các trường mầm non trên địa bàn thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La (trong đó can thiệp được triển khai tại các trường như Trường Mầm non Chiềng Xôm, Trường Mầm non Hua La).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được hoàn thành và bảo vệ năm 2022, sử dụng chuỗi số liệu theo dõi dịch tễ học và can thiệp cộng đồng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong chương tổng quan, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các trục nội dung chính:

1. Các can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng đơn lẻ và kết hợp:

• Bổ sung kẽm: Phân tích tổng hợp của Brown và cộng sự (2002) trên trẻ em dưới 18 tuổi chứng minh tác dụng cải thiện chiều cao; nghiên cứu của Mayo-Wilson và cộng sự (2009), Brown KH và cộng sự (2014) chỉ ra kẽm cải thiện chỉ số chiều cao theo tuổi và cân nặng theo chiều cao, nhưng hiệu ứng giảm khi phối hợp cùng sắt; phân tích tổng hợp của Imdad và cộng sự (2011) từ 36 nghiên cứu can thiệp khẳng định bổ sung kẽm (10 mg/ngày trong 24 tuần) giúp tăng chiều dài thêm 0,37 ± 0,25 cm so với nhóm chứng.
• Bổ sung sắt: Phân tích từ 60 thử nghiệm lâm sàng của Gera và cộng sự (2012) cho thấy sắt bổ sung vào thực phẩm làm tăng hemoglobin (0,42 g/dL), tăng ferritin huyết thanh (1,36 μg/L) và giảm nguy cơ thiếu máu (RR = 0,59); nghiên cứu của Ramesh Athe và cộng sự (2014), JS Huo và cộng sự (2015) về nước tương tăng cường NaFeEDTA tại Trung Quốc; Nicholai Neuberger và cộng sự (2016) về bổ sung sắt tại vùng dịch tễ sốt rét.
• Bổ sung đa vi chất dinh dưỡng: Nghiên cứu của Varma và cộng sự (2007) bổ sung Premix (sắt, vitamin A, axit folic) cho 516 trẻ 36-66 tháng tuổi tại Tây Bengal (Ấn Độ); nghiên cứu tổng quan năm 2019 tổng hợp 13 thử nghiệm với 5.810 người tham gia cho thấy thực phẩm tăng cường đa vi chất giảm nguy cơ thiếu máu (PR = 0,66; 95% CI: 0,49-0,88) và tăng nồng độ Hb trung bình thêm 3,37 g/L.
• Các công trình can thiệp tại Việt Nam: Lê Thị Hợp và cộng sự (2005) tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 306 trẻ 6-12 tháng tuổi chia 4 nhóm (bổ sung đa vi chất hàng ngày DMM, giả dược P, đa vi chất hàng tuần WMM, bổ sung sắt DI), ghi nhận nhóm DMM có mức tăng Hb cao hơn rõ rệt (16,4 g/L so với 8,6 g/L ở nhóm P); Vũ Thanh Hương (2011) can thiệp sản phẩm Davin kid cải thiện chiều cao, cân nặng và giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi; Nguyễn Thị Hải Hà (2012) bổ sung lyzin - đa vi chất cho trẻ 6-12 tháng tuổi giúp tăng kẽm huyết thanh, giảm 22,9% số lần mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp; Trần Thị Lan (2012, 2013) phối hợp bổ sung đa vi chất và tẩy giun cho trẻ Pako, Vân Kiều tại Quảng Trị; Nguyễn Lân (2012) bổ sung sữa chứa prebiotic/synbiotic tại Phổ Yên, Thái Nguyên; Vũ Thị Kim Hoa (2017) bổ sung sản phẩm prebiotic và probiotic làm tăng nồng độ IgA huyết thanh và phân ở trẻ 25-36 tháng; Phạm Thị Dung và cộng sự (2020) can thiệp sữa PediaSure cho 140 trẻ 24-48 tháng tại Thái Bình làm giảm tỷ lệ thiếu máu từ 29,2% xuống 10,4% và thiếu kẽm từ 66,0% xuống 29,2%.

2. Dinh dưỡng, miễn dịch và nhiễm khuẩn: Luận án dẫn giải mô hình "vòng luẩn quẩn" giữa suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn do Scrimshaw đề xuất từ năm 1968: suy dinh dưỡng làm tổn thương cấu trúc niêm mạc ruột, teo cơ quan lympho, suy giảm tế bào T, giảm hoạt tính tế bào diệt tự nhiên (NK) và cytokine, dẫn đến tăng tính cảm nhiễm với mầm bệnh; ngược lại nhiễm khuẩn gây chán ăn, kém hấp thu và mất chất dinh dưỡng. Mac Donald (2000) và Stefanidou (2006) phân tích vai trò của kẽm trong đáp ứng miễn dịch; Chhagan và cộng sự ghi nhận đa vi chất làm giảm số đợt tiêu chảy ở trẻ; Sazawal và cộng sự tại Ấn Độ theo dõi 633 trẻ 1-3 tuổi dùng sữa bổ sung vi chất ghi nhận giảm tỷ lệ tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp; W. Zhou và cộng sự (2004) chứng minh bổ sung lysine làm tăng tế bào T CD3, bổ thể C3 cùng các globulin miễn dịch IgG, IgA, IgM.

3. Đặc điểm và hoạt tính sinh học của cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet): Cây Riềng ấm thuộc chi Alpinia, họ Gừng (Zingiberaceae). Thành phần hoạt chất chính trong lá và thân gồm các kavalactone (dihydro-5,6-dehydrokavain - DDK, 5,6-dehydrokawain - DK) và hệ polyphenol phong phú (axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol). Cristiane P và cộng sự (2009) chứng minh tinh dầu lá Riềng ấm ức chế E. coli, S. aureus MRSA và Candida albicans; nghiên cứu tại Đài Loan xác định dịch chiết thân rễ ức chế mạnh vi khuẩn Helicobacter pylori; hợp chất DDK và DK có hoạt tính ức chế enzym integrase của virus HIV (IC50 lần lượt là 3,6 và 4,4 µg/ml) và ức chế neuraminidase của virus cúm; Mari Narusaka và cộng sự (2020-2021) xác định proanthocyanidins (PACs) từ lá Riềng ấm bất hoạt virus cúm A và coronavirus động vật; N. Sawangjaroen và cộng sự (2006) chứng minh dịch chiết diệt Entamoeba histolytica; MH. Zahra (2019) ghi nhận hoạt tính chống khối u biểu mô cổ trướng Ehrlich; Phạm Thị Bé Tư và cộng sự (2015) đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của tinh dầu hai giống Riềng ấm tairin và shima.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình can thiệp dinh dưỡng cộng đồng đầu tiên tại Việt Nam tích hợp đa vi chất thiết yếu với bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) dạng gói 1g trên nhóm trẻ em 36-59 tháng tuổi người dân tộc Thái tại địa bàn miền núi khó khăn, đánh giá đồng thời các chỉ tiêu nhân trắc, nồng độ hemoglobin, chỉ số miễn dịch dịch thể (IgG, IgM) và tỷ lệ mới mắc các bệnh nhiễm khuẩn đường ruột và đường hô hấp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên các khung lý thuyết chuẩn hóa quốc tế:

• Khung khái niệm về nguyên nhân suy dinh dưỡng bà mẹ và trẻ em của UNICEF (1997): phân định nguyên nhân trực tiếp (khẩu phần và bệnh tật), nguyên nhân gián tiếp (chăm sóc, vệ sinh môi trường, an ninh lương thực hộ gia đình) và nguyên nhân cơ bản (kinh tế, chính trị, tiềm lực xã hội).
• Tiêu chuẩn tăng trưởng trẻ em của Tổ chức Y tế Thế giới năm 2006 (WHO Child Growth Standards): đánh giá tình trạng dinh dưỡng qua các chỉ số Z-score (độ lệch chuẩn so với quần thể tham chiếu chuẩn), bao gồm:
  • Cân nặng theo tuổi (WAZ): xác định suy dinh dưỡng thể nhẹ cân khi WAZ < -2 SD.
  • Chiều cao theo tuổi (HAZ): xác định suy dinh dưỡng thể thấp còi (mạn tính) khi HAZ < -2 SD.
  • Cân nặng theo chiều cao (WHZ): xác định suy dinh dưỡng thể gầy còm (cấp tính) khi WHZ < -2 SD; thừa cân khi WHZ > +2 SD; béo phì khi WHZ > +3 SD.
• Khung sinh bệnh học miễn dịch - dinh dưỡng: dựa trên học thuyết tương tác vòng luẩn quẩn của Scrimshaw (1968) và cơ chế kích hoạt miễn dịch dịch thể thông qua nồng độ globulin miễn dịch (IgG, IgM).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo hai giai đoạn kết hợp:

1. Giai đoạn 1 - Nghiên cứu mô tả cắt ngang:

• Mục đích: Xác định thực trạng nhân trắc, tỷ lệ suy dinh dưỡng và các thể phối hợp của toàn bộ trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La.
• Thu thập số liệu: Đo đạc cân nặng, chiều cao theo kỹ thuật chuẩn của Viện Dinh dưỡng; phỏng vấn thông tin nhân khẩu học, dân tộc, khu vực sống, đặc điểm kinh tế gia đình và bà mẹ.

2. Giai đoạn 2 - Nghiên cứu can thiệp có đối chứng:

• Thiết kế: Thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng trên trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại các trường mầm non (Chiềng Xôm, Hua La). Trẻ được chia thành nhóm can thiệp và nhóm chứng.
• Sản phẩm thử nghiệm: Gói bột bổ sung 1g chứa hỗn hợp đa vi chất dinh dưỡng kết hợp với bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) do Phòng thí nghiệm Makise Lifeup nghiên cứu, kiểm nghiệm hàm lượng polyphenol (Bảng 2.3) và thành phần vi chất dinh dưỡng (Bảng 2.4). Sản phẩm được kiểm nghiệm chất lượng, độ an toàn vi sinh và đánh giá cảm quan mức độ chấp nhận của trẻ trước khi triển khai đại trà.
• Các biến số và kỹ thuật đánh giá:
  • Nhân trắc học: Cân nặng, chiều cao, Z-score (WAZ, HAZ, WHZ) trước và sau chu kỳ can thiệp.
  • Khẩu phần ăn: Đánh giá giá trị dinh dưỡng khẩu phần và tính cân đối các chất sinh năng lượng trước can thiệp và tại thời điểm kết thúc can thiệp.
  • Chỉ số huyết học và miễn dịch: Lấy máu tĩnh mạch định lượng nồng độ Hemoglobin (Hb) đánh giá tỷ lệ thiếu máu; định lượng nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG và IgM trước và sau can thiệp.
  • Tình trạng nhiễm khuẩn: Giám sát hàng ngày và ghi nhận qua phiếu theo dõi về số đợt, số ngày mắc/đợt, tổng số ngày mắc tiêu chảy (đi ngoài phân lỏng ≥3 lần/24h) và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính; xác định thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi mắc bệnh lần đầu.

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:

• Dữ liệu được làm sạch, nhập liệu kép và quản lý bằng phần mềm chuyên dụng; tính toán chỉ số Z-score nhân trắc theo chuẩn WHO Anthro.
• Thống kê y sinh học sử dụng các thuật toán mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn), so sánh trước - sau can thiệp và so sánh giữa nhóm can thiệp với nhóm chứng bằng các kiểm định thống kê thích hợp (Student t-test, Chi-bình phương).
• Phân tích hiệu quả phòng bệnh và điều trị suy dinh dưỡng, thiếu máu; phân tích tỷ lệ mới mắc tích lũy theo thời gian và tốc độ hồi phục bệnh nhiễm khuẩn bằng mô hình phân tích đơn biến và đa biến.
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được thông qua hội đồng đạo đức nghiên cứu y sinh học của Viện Dinh dưỡng; có sự đồng thuận tự nguyện tham gia của phụ huynh học sinh và nhà trường.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 khái quát cơ sở lý luận về suy dinh dưỡng trẻ em, khẳng định suy dinh dưỡng là sự mất cân bằng giữa cung cấp và nhu cầu dinh dưỡng, phân thành thiếu dinh dưỡng và thừa dinh dưỡng theo phân loại của WHO. Tác giả phân tích mô hình nguyên nhân của UNICEF với ba tầng nguyên nhân trực tiếp, gián tiếp và cơ bản. Chương này tổng kết các số liệu dịch tễ học toàn cầu và Việt Nam: giai đoạn 2000-2019, tỷ lệ thấp còi thế giới giảm từ 32,4% xuống 21,3%, nhưng tại Châu Phi số trẻ thấp còi lại tăng từ 49,7 triệu lên 57,5 triệu trẻ. Tại Việt Nam, tỷ lệ thấp còi giảm còn 23,2% (năm 2018), thiếu máu trẻ dưới 5 tuổi giảm xuống 19,6% (năm 2020), thiếu kẽm vẫn ở mức nặng 58,0%. Tỉnh Sơn La có tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi lên tới 34,3% (năm 2015). Luận án phân tích sâu cơ chế tác động qua lại giữa suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn (đặc biệt là tiêu chảy và viêm hô hấp cấp tính - hai nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi), đồng thời tổng hợp các bằng chứng can thiệp bổ sung kẽm, sắt, đa vi chất. Phần cuối chương dành cho đặc điểm thực vật học, thành phần hóa học và các hoạt tính sinh học (chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng virus, ức chế ký sinh trùng) của cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực địa tại thành phố Sơn La. Đối tượng nghiên cứu gồm trẻ em 36-59 tháng tuổi (nhánh mô tả cắt ngang) và trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại các trường mầm non (nhánh can thiệp). Thiết kế kết hợp giữa điều tra dịch tễ cắt ngang và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng. Tác giả trình bày công thức tính cỡ mẫu, quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng, quy trình tập huấn điều tra viên và giám sát chất lượng thu thập số liệu nhân trắc, lấy mẫu máu và theo dõi bệnh tật. Sản phẩm can thiệp là gói 1g bổ sung đa vi chất kết hợp bột lá Riềng ấm do Makise Lifeup bào chế, được phân tích định lượng thành phần polyphenol (axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin...) và các vi chất dinh dưỡng thiết yếu. Chương này cũng trình bày chi tiết các tiêu chuẩn chẩn đoán suy dinh dưỡng theo WHO 2006, tiêu chuẩn thiếu máu theo nồng độ Hb, kỹ thuật xét nghiệm miễn dịch IgG, IgM, quy trình giám sát khẩu phần ăn bán trú và quy trình theo dõi các đợt tiêu chảy, viêm đường hô hấp, cùng các biện pháp khống chế sai số và chứng nhận đạo đức y sinh.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu được tác giả trình bày qua 38 bảng số liệu và 12 biểu đồ, tập trung vào ba khối nội dung chính:

1. Thực trạng dinh dưỡng của trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La:

• Mô tả phân bố mẫu nghiên cứu theo nhóm tuổi, giới tính, khu vực địa lý và dân tộc (trong đó người Thái chiếm tỷ lệ chủ đạo).
• Xác định các chỉ số nhân trắc trung bình (cân nặng, chiều cao) và phân bố Z-score trung bình (WAZ, HAZ, WHZ).
• Công bố tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thể thấp còi, thể gầy còm và tỷ lệ thừa cân/béo phì; chỉ rõ sự phân hóa tình trạng dinh dưỡng theo từng trường mầm non, từng vùng cư trú và sự phối hợp giữa các thể suy dinh dưỡng (đồng mắc nhẹ cân và thấp còi).

2. Hiệu quả can thiệp lên tình trạng dinh dưỡng và khẩu phần ăn của trẻ dân tộc Thái:

• Đánh giá khẩu phần ăn trước và sau can thiệp: giá trị năng lượng, các chất sinh năng lượng (protein, lipid, glucid) và tính cân đối của khẩu phần tại trường mầm non.
• Sự thay đổi nhân trắc: Tốc độ tăng cân nặng, chiều cao và sự dịch chuyển dương tính của các chỉ số Z-score (WAZ, HAZ, WHZ) ở nhóm can thiệp so với nhóm chứng.
• Phân tích hiệu quả can thiệp phòng bệnh và điều trị suy dinh dưỡng: tỷ lệ hồi phục ở trẻ suy dinh dưỡng và tỷ lệ giảm phát sinh ca suy dinh dưỡng mới.
• Cải thiện huyết học: Mức tăng nồng độ Hemoglobin trung bình và tỷ lệ giảm thiếu máu dinh dưỡng ở nhóm can thiệp vượt trội so với nhóm chứng.

3. Hiệu quả can thiệp lên miễn dịch và tình trạng nhiễm khuẩn:

• Chỉ số miễn dịch thể dịch: Nồng độ kháng thể IgG và IgM huyết thanh của nhóm can thiệp tăng có ý nghĩa thống kê so với thời điểm ban đầu và so với nhóm đối chứng.
• Tình trạng nhiễm khuẩn tiêu chảy: Kéo dài khoảng thời gian từ khi bắt đầu can thiệp đến khi xuất hiện đợt tiêu chảy lần đầu; giảm tỷ lệ mới mắc tiêu chảy tích lũy; giảm số đợt mắc tiêu chảy/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc tiêu chảy trong thời gian can thiệp; rút ngắn thời gian hồi phục khi mắc bệnh.
• Tình trạng nhiễm khuẩn hô hấp: Làm chậm thời gian xuất hiện đợt nhiễm khuẩn hô hấp đầu tiên; giảm tỷ lệ mới mắc tích lũy; giảm đáng kể số đợt mắc/trẻ, số ngày mắc/đợt và tổng số ngày mắc bệnh đường hô hấp; đẩy nhanh tiến độ bình phục.

Bảng tổng hợp các nhóm chỉ số nghiên cứu then chốt trong luận án:

Nhóm nội dung nghiên cứu	Các biến số / Chỉ số đo lường chính	Phương pháp và công cụ thu thập
Nhân trắc & Dinh dưỡng	Cân nặng, Chiều cao, Z-score (WAZ, HAZ, WHZ)	Thước đo chiều cao gỗ, cân điện tử chuẩn, phần mềm WHO Anthro
Khẩu phần ăn	Năng lượng (Kcal), Protein, Lipid, Glucid, tính cân đối	Cân đong định lượng thức ăn bán trú, phỏng vấn hồi tưởng 24h
Chỉ số huyết học	Nồng độ Hemoglobin (g/dL), tỷ lệ thiếu máu	Xét nghiệm huyết học máy tự động từ mẫu máu tĩnh mạch
Miễn dịch dịch thể	Nồng độ kháng thể IgG (g/L), IgM (g/L) trong huyết thanh	Kỹ thuật miễn dịch định lượng huyết thanh trước và sau can thiệp
Nhiễm khuẩn tiêu hóa	Thời gian mắc lần đầu, số đợt tiêu chảy/trẻ, số ngày/đợt, ngày hồi phục	Sổ nhật ký theo dõi tiêu chảy (đi ngoài lỏng ≥3 lần/ngày) có giám sát
Nhiễm khuẩn hô hấp	Thời gian mắc lần đầu, số đợt viêm hô hấp/trẻ, số ngày/đợt, ngày hồi phục	Phiếu khám lâm sàng và sổ theo dõi triệu chứng hô hấp hàng ngày

Chương 4: Bàn luận

Tác giả so sánh kết quả thực trạng nhân trắc của trẻ em mầm non thành phố Sơn La với các điều tra trước đây tại Sơn La (2015) và các nghiên cứu trên các nhóm dân tộc thiểu số khác (dân tộc Pako, Vân Kiều tại Quảng Trị của Trần Thị Lan; trẻ em Tây Nguyên và miền núi phía Bắc). Bàn luận sâu về cơ chế hiệp đồng: việc cung cấp đồng thời các vi chất dinh dưỡng thiết yếu (như kẽm, sắt, vitamin) cùng hệ polyphenol phong phú trong lá Riềng ấm đã tối ưu hóa hấp thu vi chất, cải thiện chuyển hóa năng lượng, từ đó kích thích tăng trưởng thể chất và cải thiện chỉ số Z-score. Về mặt miễn dịch, sự gia tăng có ý nghĩa của IgG và IgM được lý giải qua vai trò điều hòa miễn dịch của polyphenol tự nhiên kết hợp với các nguyên tố vi lượng, giúp củng cố hệ thống phòng thủ dịch thể, nâng cao sức đề kháng trước các tác nhân gây bệnh đường ruột và phế quản. Tác giả thảo luận về kết quả giảm rõ rệt số đợt, số ngày mắc tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp dựa trên cơ chế kháng khuẩn, ức chế virus của kavalactone và PACs từ Riềng ấm, đối chiếu với các phát hiện in vitro của Cristiane P (2009) và Narusaka (2020). Cuối chương, tác giả chỉ ra các hạn chế trong quá trình thực địa tại miền núi.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn được luận án công bố bao gồm:

• Về mặt lý luận và khoa học:

  • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hiệu quả phối hợp giữa can thiệp đa vi chất dinh dưỡng với hoạt chất sinh học tự nhiên nguồn gốc thực vật (bột lá Riềng ấm Alpinia zerumbet) trong việc cải thiện các chỉ số nhân trắc học, tăng cường nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể (IgG, IgM) ở trẻ em mầm non.
  • Bổ sung cơ sở dữ liệu khoa học về tác động của chế phẩm thảo dược tự nhiên giàu polyphenol lên việc làm chậm thời gian mắc bệnh, giảm tần suất và rút ngắn thời gian mắc các bệnh nhiễm khuẩn phổ biến (tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn hô hấp cấp) ở trẻ lứa tuổi mẫu giáo.

• Về mặt thực tiễn:

  • Cung cấp bức tranh dịch tễ học cập nhật về tình trạng dinh dưỡng, tỷ lệ suy dinh dưỡng nhẹ cân, thấp còi, gầy còm và thể kết hợp ở trẻ em 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La, đặc biệt ở nhóm trẻ dân tộc Thái.
  • Thử nghiệm thành công công thức sản phẩm dạng gói 1g bổ sung đa vi chất và bột lá Riềng ấm (do Makise Lifeup bào chế), có tính an toàn cao, dễ sử dụng, được trẻ em chấp nhận tốt trong bữa ăn học đường.
  • Chứng minh hiệu quả kép của mô hình can thiệp: vừa phòng bệnh và hỗ trợ điều trị suy dinh dưỡng, thiếu máu, vừa nâng cao năng lực miễn dịch làm giảm gánh nặng bệnh tật học đường.

• Kiến nghị và giải pháp:

  • Đề xuất ngành y tế và giáo dục địa phương xem xét áp dụng giải pháp bổ sung vi chất dinh dưỡng kết hợp thảo dược an toàn vào chương trình y tế học đường tại các trường mầm non vùng dân tộc thiểu số miền núi.
  • Tăng cường truyền thông giáo dục dinh dưỡng cho phụ huynh và giáo viên mầm non, nâng cao chất lượng và tính cân đối của khẩu phần ăn bán trú tại các địa bàn khó khăn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Phạm vi địa bàn can thiệp được triển khai tại các trường mầm non thuộc thành phố Sơn La trên đối tượng trẻ em dân tộc Thái, do đó các phát hiện cần được xem xét thận trọng khi ngoại suy cho các nhóm trẻ em thuộc các dân tộc thiểu số khác sinh sống tại các xã vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn hơn.
• Việc giám sát phát hiện các đợt tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp trong những ngày trẻ nghỉ học tại nhà phụ thuộc một phần vào lời kể và sự phối hợp ghi chép của phụ huynh học sinh, dù đã được cán bộ nghiên cứu hướng dẫn và đối soát.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng thử nghiệm can thiệp trên quy mô mẫu lớn hơn, đa dạng hóa các nhóm dân tộc thiểu số khác tại các huyện vùng cao của tỉnh Sơn La và khu vực Tây Bắc.
• Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về động học miễn dịch tế bào và cơ chế phân tử chi tiết của các phân đoạn hoạt chất polyphenol đơn lẻ (DDK, DK, axit chlorogenic) trong bột lá Riềng ấm đối với chức năng đại thực bào và hệ vi sinh đường ruột ở trẻ em.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc chuyên ngành Dinh dưỡng, Y tế công cộng, Dịch tễ học và Nhi khoa: Tham khảo mô hình thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng chuẩn hóa kết hợp giữa đánh giá nhân trắc, xét nghiệm huyết học, định lượng kháng thể miễn dịch dịch thể và giám sát dịch tễ bệnh truyền nhiễm.
• Giảng viên các trường đại học y dược: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy thực tế trong các học phần dinh dưỡng cộng đồng, dinh dưỡng học đường và phát triển các sản phẩm dinh dưỡng bổ sung từ nguồn nguyên liệu tự nhiên.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và cơ quan quản lý tại địa phương (Sở Y tế, Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La và các tỉnh miền núi): Khai thác dữ liệu thực trạng suy dinh dưỡng và bằng chứng can thiệp để xây dựng các chính sách cải thiện tầm vóc, thể lực cho trẻ em vùng dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

1. Mục tiêu trọng tâm của luận án là gì và can thiệp được thực hiện trên nhóm đối tượng nào? Luận án thực hiện 3 mục tiêu: đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ 36-59 tháng tuổi tại thành phố Sơn La; đánh giá hiệu quả của việc bổ sung đa vi chất dinh dưỡng kết hợp bột lá Riềng ấm lên tình trạng dinh dưỡng; và đánh giá hiệu quả lên chỉ số miễn dịch (IgG, IgM) cùng tình trạng nhiễm khuẩn (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp). Nghiên cứu can thiệp tập trung chuyên biệt vào nhóm trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại các trường mầm non trên địa bàn (như Chiềng Xôm, Hua La).

2. Thực trạng suy dinh dưỡng tại tỉnh Sơn La trước khi tác giả thực hiện nghiên cứu ở mức độ nào? Theo số liệu thống kê năm 2015 của Viện Dinh dưỡng được nêu trong luận án, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi tỉnh Sơn La ở mức cao so với khu vực Tây Bắc và cả nước: thể nhẹ cân là 21,3%, thể thấp còi chiếm 34,3% (nằm trong nhóm 22/63 tỉnh thành có tỷ lệ thấp còi cao nhất toàn quốc) và thể gầy còm là 15,7%. Tình trạng này tập trung chủ yếu ở con em các gia đình đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Thái.

3. Sản phẩm can thiệp sử dụng trong nghiên cứu có thành phần và nguồn gốc như thế nào? Sản phẩm can thiệp là dạng bột đóng gói 1g, phối hợp giữa đa vi chất dinh dưỡng (các vitamin và khoáng chất thiết yếu) với bột lá cây Riềng ấm (Alpinia zerumbet) do Phòng thí nghiệm Makise Lifeup nghiên cứu, kiểm nghiệm. Bột lá Riềng ấm chứa hàm lượng cao các polyphenol có hoạt tính sinh học như axit chlorogenic, axit ferulic, quercetin, epicatechin, catechin, kaempferol và các kavalactone (DDK, DK).

4. Tại sao tác giả lại kết hợp bột lá cây Riềng ấm với đa vi chất dinh dưỡng? Vì các thuốc và chế phẩm hóa dược tổng hợp có thể gây tác dụng phụ ở trẻ nhỏ, trong khi lá Riềng ấm là thảo dược tự nhiên chứa nhiều hợp chất sinh học có tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn (đã được chứng minh ức chế E. coli, S. aureus, H. pylori), kháng virus (cúm, coronavirus) và tăng cường miễn dịch. Việc kết hợp này tạo nên tác dụng hiệp đồng, vừa bù đắp thiếu hụt vi chất, vừa củng cố hệ thống miễn dịch để ngăn ngừa vòng xoắn bệnh lý giữa suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn.

5. Luận án đã ghi nhận hiệu quả can thiệp trên những chỉ số miễn dịch và bệnh tật cụ thể nào? Nghiên cứu đánh giá định lượng sự gia tăng nồng độ hai kháng thể miễn dịch dịch thể trong huyết thanh là IgG và IgM. Về tình trạng nhiễm khuẩn, nghiên cứu theo dõi hiệu quả làm chậm thời gian mắc bệnh lần đầu, giảm tỷ lệ mới mắc tích lũy, giảm số đợt mắc, giảm số ngày mắc bệnh trong mỗi đợt và rút ngắn thời gian hồi phục đối với hai bệnh lý phổ biến nhất ở trẻ mầm non là bệnh tiêu chảy cấp và nhiễm khuẩn đường hô hấp cấp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Khúc Thị Hiền đã giải quyết trọn vẹn 3 mục tiêu nghiên cứu thông qua thiết kế kết hợp giữa điều tra dịch tễ cắt ngang và thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng trên trẻ em 36-59 tháng tuổi dân tộc Thái tại thành phố Sơn La. Kết quả nghiên cứu khẳng định hiệu quả của việc bổ sung chế phẩm gói 1g kết hợp đa vi chất dinh dưỡng và bột lá Riềng ấm (Alpinia zerumbet) trong việc cải thiện các chỉ số nhân trắc, nồng độ hemoglobin, nâng cao nồng độ kháng thể miễn dịch dịch thể IgG, IgM và làm giảm rõ rệt tần suất cũng như mức độ nghiêm trọng của bệnh tiêu chảy và nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính. Công trình cung cấp hệ thống dữ liệu có giá trị khoa học và thực tiễn cao, đóng góp cơ sở tin cậy cho việc nhân rộng các giải pháp can thiệp dinh dưỡng học đường tại các địa bàn miền núi khó khăn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Suy dinh dưỡng 1. Khái niệm Các định nghĩa trước đây cho rằng, SDD là tình trạng cơ thể chậm phát triển do thiếu dinh dưỡng, gây giảm năng lượng. Tất cả các chất dinh dưỡng đều có thể thiếu nhưng phổ biến nhất là thiếu protein và năng lượng.

Bệnh biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau nhưng đều ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ em [23]. SDD có ở tất cả các giai đoạn của cuộc đời, từ bào thai đến người lớn tuổi, trong điều kiện được coi là “dinh dưỡng trong suốt vòng đời” [24]. Tuy nhiên, gần đây, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khái niệm về SDD [1]: Suy dinh dưỡng là sự thiếu hụt, dư thừa hoặc mất cân bằng năng lượng hoặc chất dinh dưỡng của cơ thể. Nó bao gồm các mức độ dinh dưỡng thiếu hoặc thừa khác nhau, dẫn đến những thay đổi về thành phần cơ thể, chức năng cơ thể và kết quả lâm sàng.

Nói cách khác, suy dinh dưỡng là một thuật ngữ bao hàm tất cả các biểu hiện của dinh dưỡng kém và bao gồm từ đói cực độ và thiếu dinh dưỡng đến béo phì [25]. Thuật ngữ SDD bao gồm 2 nhóm tình trạng lớn. Một là “thiếu dinh dưỡng” - gồm thấp còi, gầy còm, nhẹ cân hoặc thiếu VCDD (thiếu các vitamin và khoáng chất quan trọng). Loại còn lại là thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến chế độ ăn uống (như bệnh tim, đột quỵ, tiểu đường và ung thư).

Việc phát hiện tình trạng thiếu dinh dưỡng và thừa cân, béo phì trong một đối tượng là khá phổ biến (như có thể vừa thừa cân vừa thiếu VCDD). Nguyên nhân suy dinh dưỡng Khung khái niệm của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) về suy dinh hưỡng cho bà mẹ và trẻ em (hình 3.1) đã được quốc tế công nhận để hiểu rõ các yếu tố quyết định về suy dinh dưỡng. Khung chia thành 3 cấp độ: nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân gián tiếp và nguyên nhân cơ bản [23]. Mô hình nguyên nhân – hậu quả của suy dinh dưỡng trẻ em (Nguồn: UNICEF, 1997) Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến SDD là khẩu phần ăn thiếu về số lượng hoặc kém về chất lượng và bệnh tật ở trẻ em.

6 Nguyên nhân sâu xa (tiềm tàng) là sự yếu kém trong dịch vụ chăm sóc bà mẹ, trẻ em; Kiến thức của người chăm sóc trẻ, yếu tố chăm sóc của gia đình, vấn đề nước sạch, vệ sinh môi trường và tình trạng nhà ở không đảm bảo vệ sinh, tình trạng đói nghèo, lạc hậu về các mặt phát triển nói chung bao gồm cả mất bình đẳng về kinh tế. Nguyên nhân cơ bản (gốc rễ) dẫn đến thiếu dinh dưỡng đó là kiến trúc thượng tầng, chế độ xã hội, chính sách, tiềm năng của mỗi quốc gia. Đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em theo chỉ số Z-score Tình trạng dinh dưỡng là tập hợp các đặc điểm chức phận, cấu trúc và hoá sinh phản ánh mức đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể [26]. Tình trạng dinh dưỡng của cá thể là kết quả của ăn uống và sử dụng các chất dinh dưỡng của cơ thể.

Cơ thể sử dụng các chất dinh dưỡng có trong thực phẩm không những phải trải qua quá trình tiêu hoá, hấp thu, mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác như sinh hoá, sinh lý trong quá trình chuyển hoá. Việc sử dụng thực phẩm phụ thuộc vào tình trạng sức khoẻ của cá thể. Tình trạng dinh dưỡng tốt phản ánh sự cân bằng giữa thức ăn ăn vào và tình trạng sức khoẻ. Khi cơ thể có tình trạng dinh dưỡng không tốt (thiếu hoặc thừa dinh dưỡng), là thể hiện có vấn đề về sức khoẻ hoặc dinh dưỡng, hoặc cả hai.

Tình trạng dinh dưỡng của một quần thể dân cư được thể hiện bằng tỷ lệ của các cá thể bị tác động bởi các vấn đề về dinh dưỡng. Tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi thường được coi là đại diện cho tình hình dinh dưỡng và thực phẩm của một cộng đồng. Các tỷ lệ trên phản ánh tình trạng dinh dưỡng của toàn bộ quần thể dân cư ở cộng đồng đó, và có thể sử dụng để so sánh với số liệu của quốc gia hoặc các cộng đồng khác [27]. Có nhiều chỉ số nhân trắc để đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở trẻ em.

Đó là các chỉ số chiều cao, cân nặng, chu vi cánh tay, nếp gấp cơ tam đầu và nhị đầu, vòng đầu… Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là chỉ số chiều cao và cân nặng của trẻ. Theo đó, các số đo chiều cao, cân nặng của trẻ sẽ được sử dụng để tính toán các chỉ số cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi và cân nặng theo chiều cao [28]. Do trẻ 7 em dưới 5 tuổi nếu được nuôi dưỡng hợp lý và điều kiện sống hợp vệ sinh thì khả năng phát triển không khác nhau theo chủng tộc, nên Tổ chức Y tế Thế giới năm 1980 đã chọn số liệu NCHS (National Center for Health Statistics) của Hoa Kì làm quần thể tham chiếu để so sánh. Tháng 4 năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới đã chính thức khuyến cáo sử dụng quần thể chuẩn (WHO Child Growth Standards) để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ, thay thế cho quần thể NCHS đã được sử dụng trước đó.

Chuẩn mới mô tả sự phát triển bình thường của trẻ dưới điều kiện môi trường tối ưu và có thể sử dụng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ em ở bất kỳ nơi nào, bất kể dân tộc, tình trạng kinh tế xã hội và tập quán nuôi dưỡng [29]. Tại Việt Nam, Viện Dinh dưỡng cũng đã khuyến cáo sử dụng quần thể chuẩn 2006 này [30]. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo sử dụng các chỉ số Z-scores để đánh giá TTDD ở trẻ. Z- score được tính bằng công thức [31]: Kích thước đo được−trị số trung bình của quần thể Z−score= Độlệch chuẩn của quần thể chuẩn Như vậy ta có các chỉ số Z-score tương ứng với các chỉ số nhân trắc bao gồm chiều cao theo tuổi (Height for age Z-score - HAZ), cân nặng theo tuổi (Weight for age Z-score - WAZ), cân nặng theo chiều cao (Weight for length/height Z-score - WHZ).

Ba chỉ số này so sánh chiều cao, cân nặng của một trẻ với giá trị trung bình của quần thể chuẩn được nuôi dưỡng tốt cùng tuổi và cùng giới. Chỉ số HAZ được sử dụng để đo lường tình trạng SDD mạn tính ở trẻ. Chỉ số WHZ sử dụng để đo lường SDD cấp tính ở trẻ và chỉ số này có thể thay đổi rất nhanh. Chỉ số WAZ bị ảnh hưởng bởi SDD cấp tính và mạn tính.

Một trẻ được coi là SDD nhẹ cân, SDD thấp còi và SDD gầy còm khi các chỉ số Z-score tương ứng WAZ, HAZ, WHZ dưới -2 [29], [31]. - Cân nặng theo tuổi (WAZ): là chỉ số được dùng sớm và phổ biến nhất. Trẻ có WAZ thấp là trẻ bị SDD chung, không phân được SDD mạn tính hay cấp tính, trường hợp này còn được gọi là trẻ nhẹ cân (Underweight). - Chiều cao theo tuổi (HAZ): phản ánh sự tăng trưởng về chiều cao, HAZ thấp chỉ sự thiếu sức khỏe hay thiếu dinh dưỡng đã kéo dài và tích lũy.

Trẻ có HAZ thấp gọi là trẻ bị thấp còi (Stunting). 8 - Cân nặng theo chiều cao (WHZ): phản ánh trọng lượng với chiều cao cơ thể, chỉ số này thấp là hậu quả của một quá trình cấp tính và nặng dẫn tới mất cân bằng đáng kể, thường là đói cấp tính hoặc bệnh nặng. Trẻ có WHZ thấp gọi là trẻ SDD cấp hay gầy còm (Wasting). Tình trạng dinh dưỡng trẻ em thế giới 1.

Tình trạng thiếu dinh dưỡng Tình trạng thiếu dinh dưỡng ở trẻ em là một gánh nặng của thế giới, đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển, gây ảnh hưởng không chỉ trong lĩnh vực sức khỏe mà còn trong mọi lãnh vực khác như kinh tế, xã hội [32]. Năm 2020, theo thống kê của UNICEF, WHO và Ngân hàng Thế giới (WB), trên toàn cầu có khoảng có 144,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thể thấp còi, 47,0 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị gầy còm, trong đó 14,3 triệu trẻ bị SDD nặng. Như vậy, SDD vẫn ở tình trạng báo động. Đặc biệt, SDD thể thấp còi giảm rất chậm và SDD thể gầy còm còn ảnh hưởng đến nhiều trẻ em.2 cho thấy, sự phân bố SDD thể thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới.

Có khoảng hơn 90% các trường hợp thấp còi sống ở châu Phi và châu Á. Trong số đó, có hơn một nửa trẻ thấp còi phân bố ở Châu Á (khoảng 78,2 triệu trẻ) và khoảng 2/5 phân bố ở Châu Phi (57,5 triệu) [33]. Tỷ lệ trẻ thấp còi vẫn còn chiếm ở mức rất cao trong cộng đồng (khu vực Đông Phi 34,5%, Nam Á 31,7%, Trung Phi 31,5%). Phân bố trẻ em suy dinh dưỡng thấp còi 2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) 9 Nguyên nhân được giải thích cho tỷ lệ SDD cao ở các khu vực trên vì SDD có liên quan chặt chẽ đến nghèo đói [34].

Tác động của nghèo đói đối với các cá nhân có thể được nhìn thấy qua nhiều biểu hiện, bao gồm tình trạng dinh dưỡng kém, mất an ninh lương thực, dễ bị bệnh tật, giảm năng suất, và sự phát triển thể chất và trí tuệ bị tổn hại. Ngoài ra, những người sống trong cảnh nghèo đói không thể tiếp cận các nhu cầu thiết yếu bao gồm thực phẩm dinh dưỡng, môi trường hợp vệ sinh, nơi ở thích hợp và chăm sóc sức khỏe đầy đủ [35]. Do đó, sẽ không sai khi cho rằng, mặc dù SDD là một hiện tượng toàn cầu, nhưng những người sống trong cảnh nghèo đói phải đối mặt với gánh nặng cao hơn. Một nghiên cứu khác đã xác định các yếu tố liên quan đến tình trạng thấp còi ở trẻ là: trình độ học vấn của mẹ thấp, giới tính nam, hộ nghèo, thời gian cho con bú kéo dài, trẻ nhẹ cân, tuổi của mẹ (<20 tuổi), nguồn nước uống (không được cải thiện), chỉ số BMI (Body Mass Index - chỉ số khối cơ thể) của mẹ thấp (<18,5), tình trạng tiêu chảy, trình độ học vấn và nơi ở của người cha thấp (khu vực nông thôn) [36].

Xu hướng suy giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi của trẻ em dưới 5 tuổi giai đoạn 2000-2019 (Nguồn: UNICEF, WHO, WB, 2020) Hình 1.3 cho thấy sự suy giảm tỷ lệ thấp còi của trẻ dưới 5 tuổi trên thế giới kể từ năm 2000 cho đến 2019.