ĐẶT VẤN ĐỀ Thừa cân - béo phì (TC – BP) là tình trạng tích lũy mỡ thái quá và không bình thường một cách cục bộ hay toàn thể tới mức ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, hiện đang có xu hướng gia tăng ở nhiều nước trên thế giới ngay cả những nước đang phát triển khi tỷ lệ suy dinh dưỡng còn cao (1). Ở nước ta trong những năm gần đây, TC-BP của trẻ em ở mọi lứa tuổi cũng tăng nhanh, nhất là ở các thành phố lớn. Từ năm 1975 đến năm 2016, tỷ lệ thừa cân - béo phì trên toàn thế giới đã tăng gần gấp ba lần. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), “Năm 2016 có 39% người trưởng thành bị thừa cân và 13% bị béo phì.
Trong số đó có 650 triệu người bị béo phì. Tại thời điểm đó ước tính có 41 triệu trẻ em dưới 5 tuổi và 340 triệu trẻ em, thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 5 đến 19 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì (2). Cho ta thấy tình trạng thừa cân – béo phì xuất hiện ở mọi lứa tuổi, mọi quốc gia trên thế giới. Thừa cân - béo phì là một tình trạng phức tạp, một trong những khía cạnh xã hội và tâm lý nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hầu hết tất cả các nhóm tuổi và các nhóm kinh tế xã hội và đe dọa áp đảo cả các nước phát triển và đang phát triển (3).
Thừa cân - béo phì luôn đi đôi với bệnh tật đặc biệt là những bệnh không lây nhiễm như bệnh tim mạch, ung thư, đái tháo đường, tăng mỡ máu vì vậy việc phòng chống thừa cân - béo phì là một trong ưu tiên cấp bách hàng đầu của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, TC – BP của Việt Nam hiện không cao so với ngưỡng toàn cầu tuy nhiên đang tiếp tục gia tăng nhanh. Theo điều tra STEPS năm 2015 cho thấy tỷ lệ người trưởng thành bị thừa cân - béo phì (BMI ≥25) là 15,6% cao gấp 2,5 lần so với năm 2005, tỷ lệ người béo phì tăng gấp 4 lần so với năm 2005 và nữ cao hơn nam (4). Nghiên cứu của Nguyễn Nhật Cảm và cộng sự năm 2016 tại thành phố Hà Nội tỷ lệ TC - BP là 14,88% (5).
Còn tại thành phố Hồ Chí Minh nghiên cứu của Võ Thị Xuân Hạnh và cộng sự cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì lần lượt là 23%,và 24,5%, đây cũng là một con số cần được quan tâm (6). Đây không chỉ là vấn đề sức khỏe quan trọng tại các nước phát triển mà còn đối với cả những nước đang phát triển như ở Việt Nam. 2 Những nghiên cứu trước đây về thừa cân - béo phì hầu như tập trung tại các trung tâm thành phố lớn, thì hiện tại với sự phát triển về kinh tế xã hội, cách thay đổi ăn uống cho phù hợp với công việc cũng như những sinh hoạt thường ngày nên những thành phố ở tỉnh lẻ, vùng nông thôn cũng đang có xu hướng gia tăng tình trạng thừa cân - béo phì. Nghiên cứu của Đặng Oanh năm 2009 ở người trưởng thành từ 25 - 64 tuổi tại Đăk Lăk tỷ lệ thừa cân - béo phì theo phân loại của WPRO (2000) là 38,7% và theo WHO (1998) là 17,0% (7).
Nghiên cứu này cho thấy tỷ lệ thừa cân - béo phì ở Đăk Lăk nói riêng và Tây Nguyên nói chung có thể tăng nhanh. Thành phố Pleiku là thành phố thuộc tỉnh Gia Lai, nằm ở phía Bắc Tây Nguyên, một trong những địa phương có tiềm năng phát triển trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa xã hội. Với mức đô thị hóa xếp thứ 2 vùng Tây Nguyên, xu thế phát triển nên phát sinh nhiều yếu tố thuận lợi và nguy cơ (điều kiện kinh tế phát triển, ăn uống quá mức, ít vận động thể lực, áp lực cuộc sống, công việc, stress…) gây ra tình trạng rối loạn dinh dưỡng dẫn tới thừa cân - béo phì đặc biệt là lứa tuổi trưởng thành. Tính đến nay tại thành phố Pleiku chưa có một con số cụ thể cũng như chưa xác định được các yếu tố liên quan dẫn đến tình trạng thừa cân - béo phì có chăng chỉ có một số số liệu được báo cáo trong các bệnh không lây của trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Gia lai.
Vì vậy với mong mốn xác định được tình trạng thừa cân – béo phì ở người trưởng thành tại thành phố Pleiku như thế nào? Có những mỗi liên quan nào dẫn tới tình trạng thừa cân – béo phì hiện nay trên địa bàn ? Để có câu trả lời cho những thắc mắc trên chúng tôi tiến hành nên việc triển khai đề tài “Thừa cân – béo phì và một số yếu tố liên quan ở ngƣời trƣởng thành tại 2 xã, phƣờng thành phố Pleiku, tỉnh Gia lai năm 2020” là cần thiết. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Xác định tỷ lệ thừa cân - béo phì ở người trưởng thành tại 2 xã, phường thành phố Pleiku tỉnh Gia Lai năm 2020. Xác định một số yếu tố liên quan đến tình trạng thừa cân – béo phì ở người trưởng thành tại 2 xã, phường thành phố Pleiku tỉnh Gia Lai năm 2020.
4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về thừa cân – béo phì 1.1 Khái niệm thừa cân – béo phì Béo phì được biết đến như là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng không những ở các quốc gia phát triển mà cả các quốc gia đang phát triển. Nhiều quốc gia thu nhập thấp và trung bình hiện nay cũng phải đang phải đối mặt với “ gánh nặng gấp đôi “của bệnh tật, khi tình trạng thiếu dinh dưỡng và béo phì cùng tồn tại trong cùng một quốc gia, cùng một cộng đồng và cùng một hộ gia đình. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) định nghĩa thừa cân, béo phì như sau: (8) - Thừa cân (TC) là tình trạng cận nặng cơ thể vượt quá cân nặng nên có so với chiều cao.
- Béo phì (BP) là tình trạng tích lũy mỡ thái quá và không bình thường một cách cục bộ hay toàn thể tới mức ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. - Chỉ số khối cơ thể (BMI: Body Mass index) là một chỉ số đánh giá cân nặng theo chiều cao, thường được sử dụng để phân loại thừa cân, béo phì ở người lớn. Nó được định là trọng lượng của một người chia cho bình phương chiều cao của người đó (kg/m2). Khái niệm người trưởng thành - Người trưởng thành là một khái niệm tổng hợp được xem xét cả trên bình diện sinh học, tâm lí học, xã hội học.
Những công trình nghiên cứu cho thấy sự chín muồi sinh học thường đi trước, sớm hơn tuổi chín muồi về tâm lí và xã hội khá nhiều. Bởi vậy dưới góc độ tâm lí học mà xét, tuổi trưởng thành toàn diện của con người thường đến chậm 2 đến 3 năm. Không những thế, khái niệm tuổi trưởng thành cũng còn tùy thuộc vào thời gian đào tạo và trình độ học vấn. Đó cũng chính 5 là lí do giai đoạn “người trưởng thành trẻ tuổi” thường lấy mốc từ 20 tuổi trở lên, chậm hơn chút ít so với tuổi công dân (18 tuổi).(10) - Căn cứ vào Hiến pháp 1992 (điều 54) và Bộ luật dân sự (điều 18) là người chưa thành niên, đồng nghĩa với việc người trên 18 tuổi được cho là người trưởng thành .(11) (12) - Cũng theo quy ước của Tổ chức Y tế thế giới, từ năm 1995, thì trẻ vị thành niên được tính cho lứa tuổi từ 10 – 19 tuổi, nên người trưởng thành trên 20 tuổi.(13) - Để phù hợp với phân loại tình trạng dinh dưỡng theo BMI nghiên cứu này chúng tôi lựa chọn độ tuổi trên 20 là người trưởng thành theo WHO.
Phân loại béo phì 1. Phân loại béo phì theo sinh bệnh học. Béo phì đơn thuần (béo phì ngoại sinh): là một dạng béo phì xuất phát từ việc tiêu thụ quá nhiều bữa ăn và không có nguyên nhân sinh bệnh học rõ ràng. Béo phì bệnh lý (béo phì nội sinh): là béo phì do các vấn đề bệnh lý liên quan tới béo gây nên, bao gồm : suy giáp , cường vỏ thượng thận, thiếu hormon tăng trưởng, thiểu năng sinh dục, các bệnh về não.
Phân loại béo phì theo hình thái của mô mỡ và tuổi bắt đầu béo phì - Béo phì bắt đầu từ nhỏ (trẻ em, thanh thiếu niên): là loại béo phì có tăng số lượng và kích thước tế bào mỡ. - Béo phì bắt đầu ở người lớn: là béo phì có tăng kích thước tế bào mỡ còn số lượng tế bào mỡ thì bình thường. Ở Âu Mỹ, các giai đoạn thường xuất hiện béo phì là thời kỳ trẻ từ 6 – 7 tuổi có 2% béo phì, 7 % tuổi dậy thì và ở lứa tuổi 50 là cao nhất. Một nghiên cứu khác ở Hoa Kỳ phát hiện ra rằng 12% bị béo phì khi vào mẫu giáo và 15% khác thì bị thừa cân.
Đến lớp 8, gần 21% bị béo phì và 17% bị thừa cân (17),(18). Phân loại béo phì theo vùng mô mỡ và vị trí giải phẫu - Béo bụng - béo trung tâm (béo phần trên, béo hình quả táo, béo kiểu đàn ông) là dạng béo có mỡ tập trung nhiều ở vùng bụng.Béo bụng có nguy cơ cao mắc và tử vong do các bệnh tim mạch, đái tháo đường, tăng Insulun máu, rối loạn Lipit máu, không dung nạp Glucose hơn so với béo đùi. Đánh giá tình trạng thừa cân – béo phì ở người trưởng thành Thừa cân - béo phì là tình trạng tích tụ mỡ thái quá và không bình thường một cách cục bộ hay toàn thể tới mức ảnh hưởng xấu đến sức khỏe là những rối loạn dinh dưỡng thường gặp ở các nước phát triển (1). Có rất nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá thừa cân, béo phì như: đánh giá theo chỉ số khối cơ thể, đánh giá theo tỷ lệ vòng eo/ vòng hông, đánh giá theo tỷ lệ khối lượng mỡ cơ thể, đọ dày nếp gấp dưới da, siêu âm, phân tích điện trở kháng sinh học (BIA),….
Đánh giá TC-BP theo chỉ số khối cơ thể Theo WHO thì thừa cân là tình trạng vượt cân nặng nên có so với chiều cao thì tình trạng tích lũy mỡ thái quá không bình thường một cách cục bố ảnh hưởng xấu đến sức khỏe (1), (20). Ở người trưởng thành có một khối tương quan giữa khối mỡ và cân nặng cơ thể. Béo phì khối mỡ tăng lên và cân nặng của cơ thể. Tuy nhiên cân nặng còn tùy thuộc vào chiều cao mỗi người.
Để loại bỏ ảnh hưởng của vóc dáng người so với trọng lượng cơ thể, phương pháp thông dụng nhất hiện nay đánh giá tình trạng béo phì là dùng chỉ số khối cơ thể (21),(20).