Đặc Điểm Dịch Tễ Học Và Yếu Tố Nguy Cơ Bệnh Xoắn Khuẩn Vàng Da Tại 3 Tỉnh Của Việt Nam (2018-2019)

Bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis) là một bệnh lây truyền từ động vật sang người, gây ra bởi xoắn khuẩn… 167 trang · Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Phương Mai
• Trường học: Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Đặc Điểm Dịch Tễ Học Bệnh Xoắn Khuẩn Vàng Da Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018-2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. MỤC LỤC
• 2.1. Khái quát chung về bệnh xoắn khuẩn vàng da
• 2.2. Dịch tễ học bệnh xoắn khuẩn vàng da
• 2.3. Các phương pháp xét nghiệm xoắn khuẩn
• 2.4. Các yếu tố nguy cơ của bệnh xoắn khuẩn vàng da
• 2.5. Khung lý thuyết nghiên cứu
• 2.6. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.6.1. Mục tiêu 1: Mô tả một số đặc điểm dịch tễ bệnh xoắn khuẩn vàng da, ở người đến khám, điều trị tại một số bệnh viện tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh Cần Thơ, 2018-2019
• 2.6.1.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.1.2. Nghiên cứu mô tả cắt ngang
• 2.6.1.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.6.1.4. Đối tượng nghiên cứu
• 2.6.1.5. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.6.1.6. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.6.1.7. Xét nghiệm chẩn đoán tình trạng hiện nhiễm xoắn khuẩn vàng da
• 2.6.2. Mục tiêu 2: Xác định một số yếu tố nguy cơ đến bệnh xoắn khuẩn vàng da tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ
• 2.6.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6.2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.6.2.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.6.2.4. Cỡ mẫu và cách chọn mẫu
• 2.6.2.5. Phương pháp và công cụ thu thập thông tin
• 2.6.3. Các biến số, chỉ số nghiên cứu
• 2.6.3.1. Các biến số nghiên cứu
• 2.6.3.2. Các chỉ số nghiên cứu
• 2.6.4. Sai số và các biện pháp hạn chế sai số
• 2.6.4.1. Tập huấn thu thập thông tin
• 2.6.4.2. Giám sát thu thập số liệu
• 2.6.5. Quản lý và phân tích số liệu
• 2.6.5.1. Quản lý số liệu
• 2.6.5.2. Phân tích số liệu
• 2.7. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 3.1. Một số đặc điểm dịch tễ bệnh xoắn khuẩn vàng da ở người đến khám, điều trị tại một số bệnh viện tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ, 2018-2019
• 3.2. Một số yếu tố nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da trên người tại tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bệnh Xoắn Khuẩn Vàng Da Tổng Quan Tình Hình Việt Nam

Bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis) là một bệnh lây truyền từ động vật sang người, gây ra bởi xoắn khuẩn Leptospira. Bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức, từ nhiễm trùng không triệu chứng đến các dạng bệnh nặng như hội chứng Weil, có thể gây tử vong. Đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng trên toàn cầu, đặc biệt ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tại Việt Nam, các nghiên cứu huyết thanh học cho thấy tỷ lệ người có kháng thể kháng xoắn khuẩn vàng da dao động từ 7,8% đến 82,3%. Bệnh được quy định là bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội và thuộc nhóm B trong Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm. Tuy nhiên, số liệu báo cáo về bệnh còn hạn chế, đặt ra câu hỏi về tình hình thực tế và các yếu tố nguy cơ liên quan. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những vấn đề này tại ba tỉnh của Việt Nam trong giai đoạn 2018-2019.

1.1. Leptospira Interrogans Tác nhân gây bệnh xoắn khuẩn vàng da

Tác nhân gây bệnh là xoắn khuẩn thuộc bộ Spirochaetales, họ Leptospiraceae. Loài Leptospira interrogans là loài gây bệnh, trong khi Leptospira biflexa sống tự do và không gây bệnh. Có hơn 200 biến thể huyết thanh (serovars) của Leptospira interrogans, tạo thành 25 nhóm huyết thanh khác nhau. Các nhóm huyết thanh thường gặp bao gồm L. icterohaemorrhagiae, L. autumnalis, v.v. Xoắn khuẩn có hình sợi dài, có các vòng xoắn nhỏ, có móc ở hai đầu. Chúng có khả năng xuyên qua da và niêm mạc, phát triển tốt ở pH 7,2-7,5 và nhiệt độ 28-30°C.

1.2. Các phương thức lây truyền Leptospirosis ở người

Bệnh xoắn khuẩn vàng da lây truyền chủ yếu qua đường da, niêm mạc khi tiếp xúc với nước, bùn, đất ô nhiễm bởi nước tiểu của động vật mang xoắn khuẩn. Xoắn khuẩn có thể xâm nhập qua da bị xước, lỗ chân lông hoặc niêm mạc. Ngoài ra, bệnh cũng có thể lây qua đường tiêu hóa khi ăn, uống thực phẩm ô nhiễm, hoặc qua đường hô hấp do hít phải giọt nước nhiễm khuẩn. Thời gian ủ bệnh thường từ 2-20 ngày. Động vật là ổ chứa xoắn khuẩn có thể thải xoắn khuẩn ra nước tiểu trong nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm.

1.3. Phân loại Leptospira theo nhóm huyết thanh đặc điểm lây truyền

Xoắn khuẩn vàng da được phân loại thành các biến thể huyết thanh dựa trên cấu trúc kháng nguyên của chúng. Sự thay đổi của các nhóm huyết thanh xoắn khuẩn vàng da phụ thuộc vào ổ chứa của loài súc vật. Ví dụ, L. icterohaemorrhagiae thường gặp ở chuột, trong khi L. autumnalis có thể liên quan đến gấu trúc. Quần thể chuột và các động vật nuôi bị nhiễm xoắn khuẩn hình thành một chu trình khép kín của ổ dịch gần người, tăng nguy cơ lây nhiễm cho con người.

II. Thách Thức Chẩn Đoán Bệnh Xoắn Khuẩn Vàng Da Triệu Chứng Miễn Dịch

Chẩn đoán bệnh xoắn khuẩn vàng da gặp nhiều khó khăn do triệu chứng lâm sàng đa dạng và không đặc hiệu, dễ nhầm lẫn với các bệnh khác. Diễn biến lâm sàng có thể từ nhẹ đến nặng, thậm chí tử vong. Phản ứng miễn dịch của cơ thể đóng vai trò quan trọng trong diễn biến bệnh. Khi xoắn khuẩn xâm nhập, chúng bám dính vào tế bào và kích thích sản xuất kháng thể. Các yếu tố độc lực của xoắn khuẩn như hemolysin có thể gây tổn thương tế bào. Chẩn đoán huyết thanh học dựa trên sự gia tăng các kháng thể IgG, IgA và IgM. Miễn dịch đặc hiệu týp hình thành sau khi mắc bệnh hoặc tiêm vắc-xin, nhưng không có miễn dịch chéo giữa các týp.

2.1. Diễn biến lâm sàng phức tạp của bệnh xoắn khuẩn vàng da

Diễn biến lâm sàng của bệnh rất đa dạng, từ không triệu chứng đến các biểu hiện nặng như suy thận, suy gan, viêm phổi. Bệnh có thể biểu hiện hai pha: pha nhiễm khuẩn huyết (khoảng 1 tuần) và pha miễn dịch (4-30 ngày). Các triệu chứng ban đầu bao gồm sốt cao, đau đầu, đau cơ, sung huyết kết mạc, đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy. Trong một số trường hợp, có thể có ban đỏ trên da. Pha miễn dịch có thể bao gồm các triệu chứng nặng hơn như vàng da, suy thận.

2.2. Phản ứng miễn dịch trong nhiễm Leptospira IgG IgA IgM

Khi xoắn khuẩn vàng da xâm nhập, cơ thể sản xuất các kháng thể IgG, IgA và IgM. IgG có vai trò trong phản ứng opspnin hóa, tăng cường khả năng thực bào. IgA có thể xác định vào ngày thứ 5 của bệnh và tồn tại sau 9 tháng. Đáp ứng IgM thường gặp ở giai đoạn nhiễm trùng cấp tính ban đầu. Miễn dịch đặc hiệu týp được tạo thành sau khi mắc bệnh hoặc dùng vắc xin dự phòng nhưng không có miễn dịch chéo giữa các týp gây bệnh khác nhau.

2.3. Tầm quan trọng của các xét nghiệm chẩn đoán trong từng giai đoạn

Việc lựa chọn xét nghiệm chẩn đoán phụ thuộc vào giai đoạn bệnh. Trong giai đoạn nhiễm khuẩn huyết, có thể sử dụng các xét nghiệm phát hiện xoắn khuẩn trực tiếp như PCR hoặc nuôi cấy máu. Trong giai đoạn miễn dịch, các xét nghiệm huyết thanh học như MAT (Microscopic Agglutination Test) hoặc ELISA được sử dụng để phát hiện kháng thể. Việc kết hợp các xét nghiệm khác nhau giúp tăng độ chính xác của chẩn đoán.

III. Nghiên Cứu Dịch Tễ Bệnh Xoắn Khuẩn Thiết Kế và Phương Pháp

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm mô tả đặc điểm dịch tễ học và xác định các yếu tố nguy cơ của bệnh xoắn khuẩn vàng da tại ba tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ trong giai đoạn 2018-2019. Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang để đánh giá đặc điểm dịch tễ và thiết kế bệnh chứng để xác định các yếu tố nguy cơ. Đối tượng nghiên cứu là người đến khám và điều trị tại các bệnh viện ở ba tỉnh trên. Thông tin được thu thập thông qua phỏng vấn và xét nghiệm chẩn đoán tình trạng nhiễm xoắn khuẩn. Dữ liệu được phân tích bằng các phương pháp thống kê phù hợp để mô tả đặc điểm dịch tễ và xác định các yếu tố liên quan đến bệnh.

3.1. Mục tiêu nghiên cứu Mô tả dịch tễ và yếu tố nguy cơ

Nghiên cứu có hai mục tiêu chính: (1) Mô tả các đặc điểm dịch tễ của bệnh xoắn khuẩn vàng da ở người đến khám và điều trị tại các bệnh viện ở Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ trong giai đoạn 2018-2019. (2) Xác định các yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh xoắn khuẩn vàng da ở các tỉnh này. Các yếu tố nguy cơ được xem xét bao gồm yếu tố nghề nghiệp, hành vi cá nhân, môi trường sống và tiếp xúc với động vật.

3.2. Thiết kế nghiên cứu Cắt ngang và Bệnh chứng kết hợp

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang để mô tả các đặc điểm dịch tễ của bệnh xoắn khuẩn vàng da tại thời điểm nghiên cứu. Thiết kế bệnh chứng được sử dụng để so sánh nhóm người mắc bệnh (ca bệnh) với nhóm người không mắc bệnh (chứng) để xác định các yếu tố nguy cơ. Việc kết hợp hai thiết kế này giúp cung cấp cái nhìn toàn diện về tình hình bệnh và các yếu tố liên quan.

3.3. Thu thập thông tin Phỏng vấn và xét nghiệm Leptospirosis

Thông tin được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp đối tượng nghiên cứu bằng bộ câu hỏi có cấu trúc. Bộ câu hỏi bao gồm các thông tin về nhân khẩu học, nghề nghiệp, hành vi cá nhân, môi trường sống, tiếp xúc với động vật và tiền sử bệnh tật. Mẫu máu của đối tượng nghiên cứu được thu thập để xét nghiệm chẩn đoán tình trạng nhiễm xoắn khuẩn vàng da bằng các phương pháp như MAT hoặc ELISA.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Dịch Tễ Học Leptospirosis tại 3 Tỉnh 2018 2019

Nghiên cứu đã thu thập dữ liệu từ 3815 đối tượng tại Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da khác nhau giữa các tỉnh. Nghiên cứu cũng xác định các biến thể huyết thanh xoắn khuẩn lưu hành ở người tại 3 tỉnh. Phân tích các yếu tố nguy cơ cho thấy có mối liên quan giữa nghề nghiệp, hành vi cá nhân, nguồn nước và môi trường sống, cũng như tiếp xúc với động vật và nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da. Các yếu tố này khác nhau giữa các tỉnh, phản ánh sự khác biệt về điều kiện kinh tế - xã hội và môi trường.

4.1. Tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da ở người bệnh nghi ngờ

Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da ở những người có triệu chứng nghi ngờ tại ba tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm khác nhau giữa các tỉnh, có thể do sự khác biệt về điều kiện môi trường, nghề nghiệp và hành vi cá nhân. Biểu đồ và bảng số liệu được sử dụng để trình bày chi tiết kết quả này.

4.2. Phân bố các biến thể huyết thanh Leptospira lưu hành

Nghiên cứu đã xác định các biến thể huyết thanh xoắn khuẩn vàng da lưu hành ở người tại ba tỉnh. Kết quả cho thấy sự đa dạng của các biến thể huyết thanh, với một số biến thể phổ biến hơn ở một số tỉnh nhất định. Điều này có thể liên quan đến sự phân bố của các động vật mang mầm bệnh trong khu vực.

4.3. Yếu tố nguy cơ Nghề nghiệp Môi trường Động vật và Leptospirosis

Phân tích hồi quy logistic đa biến đã được sử dụng để xác định các yếu tố nguy cơ độc lập liên quan đến bệnh xoắn khuẩn vàng da. Các yếu tố nguy cơ đáng kể bao gồm nghề nghiệp tiếp xúc với nước, môi trường sống không hợp vệ sinh, tiếp xúc với động vật bị nhiễm bệnh, và sử dụng nguồn nước ô nhiễm. Kết quả này cung cấp thông tin quan trọng để xây dựng các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

V. Bàn Luận Đặc Điểm Dịch Tễ Leptospirosis và Yếu Tố Nguy Cơ

Kết quả nghiên cứu đã cung cấp thông tin quan trọng về đặc điểm dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ của bệnh xoắn khuẩn vàng da tại Việt Nam. Các phát hiện này có ý nghĩa trong việc xây dựng các chương trình phòng chống bệnh hiệu quả hơn, tập trung vào các đối tượng nguy cơ cao và các yếu tố môi trường. Nghiên cứu cũng cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường giám sát bệnh và nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ và cách phòng tránh bệnh. So sánh kết quả nghiên cứu này với các nghiên cứu khác trên thế giới giúp hiểu rõ hơn về tình hình bệnh toàn cầu.

5.1. So sánh kết quả nghiên cứu với các nghiên cứu Leptospirosis khác

Kết quả nghiên cứu này được so sánh với các nghiên cứu khác về bệnh xoắn khuẩn vàng da tại Việt Nam và trên thế giới. Sự so sánh này giúp đánh giá vị trí của nghiên cứu này trong bối cảnh chung và xác định các điểm tương đồng và khác biệt. Các khác biệt có thể do sự khác biệt về phương pháp nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và điều kiện môi trường.

5.2. Ý nghĩa của nghiên cứu trong phòng chống bệnh xoắn khuẩn

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các chương trình phòng chống bệnh xoắn khuẩn vàng da hiệu quả hơn. Các chương trình phòng chống nên tập trung vào các đối tượng nguy cơ cao, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, kiểm soát động vật mang mầm bệnh và nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ và cách phòng tránh bệnh.

5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu này có một số hạn chế, bao gồm thiết kế cắt ngang có thể không cho phép xác định mối quan hệ nhân quả, và cỡ mẫu hạn chế ở một số khu vực. Các nghiên cứu trong tương lai nên sử dụng thiết kế dọc để theo dõi diễn biến bệnh và xác định các yếu tố dự báo bệnh. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu đa trung tâm để đánh giá tình hình bệnh trên phạm vi rộng hơn.

VI. Kết Luận và Kiến Nghị Phòng Bệnh Xoắn Khuẩn Vàng Da

Nghiên cứu “Đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh xoắn khuẩn vàng da trên người tại 3 tỉnh của Việt Nam, 2018-2019” đã cung cấp những bằng chứng quan trọng về tình hình bệnh và các yếu tố liên quan. Các kết quả này cần được sử dụng để xây dựng các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Việc tăng cường giám sát bệnh, nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường là những ưu tiên hàng đầu.

6.1. Tóm tắt kết quả chính và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da, các biến thể huyết thanh lưu hành và các yếu tố nguy cơ tại ba tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ. Kết quả cho thấy sự khác biệt về tình hình bệnh và các yếu tố nguy cơ giữa các tỉnh. Các yếu tố nguy cơ bao gồm nghề nghiệp, hành vi cá nhân, môi trường sống và tiếp xúc với động vật.

6.2. Các biện pháp phòng bệnh xoắn khuẩn vàng da hiệu quả

Các biện pháp phòng bệnh xoắn khuẩn vàng da hiệu quả bao gồm cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, kiểm soát động vật mang mầm bệnh, sử dụng đồ bảo hộ khi tiếp xúc với nước ô nhiễm, rửa tay thường xuyên, và tiêm phòng vắc-xin (nếu có). Cần có sự phối hợp giữa các ngành y tế, nông nghiệp và môi trường để thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh một cách toàn diện.

6.3. Kiến nghị cho công tác phòng chống bệnh Leptospirosis

Nghiên cứu kiến nghị tăng cường giám sát bệnh xoắn khuẩn vàng da, nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ và cách phòng tránh bệnh, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, kiểm soát động vật mang mầm bệnh, và thực hiện các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống bệnh. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và các ngành liên quan để đảm bảo công tác phòng chống bệnh được thực hiện một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis) là bệnh truyền nhiễm lây truyền từ động vật sang người do xoắn khuẩn thuộc chi Leptospira gây ra. Bệnh có biểu hiện lâm sàng đa dạng, từ nhiễm khuẩn thể ẩn, thể nhẹ không vàng da đến thể cấp tính nặng gây suy đa tạng và tử vong (hội chứng Weil). Tại Việt Nam, bệnh được xếp vào nhóm B theo Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007 và thuộc danh mục 34 bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội theo Thông tư số 15/2016/TT-BYT của Bộ Y tế.

Mặc dù là bệnh thuộc hệ thống báo cáo bệnh truyền nhiễm quốc gia, số liệu thống kê chính thức ghi nhận số ca mắc hàng năm rất thấp (giai đoạn 2002–2011 chỉ ghi nhận 369 ca mắc trên toàn quốc, không có ca tử vong; năm 2014 ghi nhận 26 ca và năm 2017 ghi nhận 17 ca). Trong khi đó, các điều tra dịch tễ học huyết thanh tại cộng đồng cho thấy tỷ lệ có kháng thể kháng xoắn khuẩn vàng da dao động từ 7,8% đến 82,3%, và ở nhóm bệnh nhân sốt không rõ nguyên nhân tỷ lệ này lên tới trên 20%. Sự chênh lệch lớn này cho thấy gánh nặng bệnh tật thực tế chưa được phản ánh đầy đủ do khó khăn trong chẩn đoán lâm sàng phân biệt và hạn chế về năng lực xét nghiệm xác định. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiến hành với quy mô nhỏ ở cấp xã/huyện, tập trung phát hiện kháng thể IgG trong cộng đồng mà thiếu các nghiên cứu đa vùng sinh thái nhằm xác định tỷ lệ hiện nhiễm, các biến thể huyết thanh (serovar) lưu hành và các yếu tố nguy cơ trên đối tượng bệnh nhân có triệu chứng nghi ngờ theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm:

1. Mô tả một số đặc điểm dịch tễ bệnh xoắn khuẩn vàng da ở người đến khám, điều trị tại một số bệnh viện tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ, 2018–2019.
2. Xác định một số yếu tố nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da trên người tại tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Người từ trên 5 tuổi đến khám hoặc điều trị nội trú tại các bệnh viện nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn ca bệnh nghi ngờ (đang sốt ≥38,5°C hoặc có tiền sử sốt trong 5 ngày trước đó, kèm theo ít nhất 2 trong 4 triệu chứng: đau đầu, đau cơ bắp chân, vàng da, mắt đỏ hai bên) và các đối tượng khỏe mạnh tại cộng đồng được chọn làm ca chứng.
• Phạm vi không gian: 11 bệnh viện tuyến tỉnh và tuyến huyện/quận thuộc 6 huyện của 3 tỉnh/thành phố đại diện cho 3 miền Bắc, Trung, Nam: Thái Bình (huyện Kiến Xương, Tiền Hải), Hà Tĩnh (huyện Đức Thọ, Can Lộc) và Cần Thơ (huyện Phong Điền, quận Thốt Nốt).
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu và mẫu bệnh phẩm từ ngày 01/10/2018 đến ngày 31/10/2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Theo các nghiên cứu dịch tễ học quốc tế, bệnh xoắn khuẩn vàng da phân bố trên toàn cầu nhưng tập trung chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Phân tích gộp từ 80 nghiên cứu tại 34 quốc gia ước tính hàng năm thế giới có khoảng 1,03 triệu ca mắc (95% CI: 434.900–1.750.000) và 58.900 ca tử vong (95% CI: 23.800–95.900), tương ứng tỷ lệ mắc 14,77/100.000 dân và tỷ lệ tử vong 0,84/100.000 dân (Costa et al., 2015). Tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, Victoriano và cộng sự (2009) xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có tỷ lệ mắc cao (>10 ca/100.000 dân/năm). Các đợt bùng phát dịch bệnh gắn liền với ngập lụt, mưa lớn và điều kiện vệ sinh kém đã được ghi nhận tại nhiều quốc gia trong khu vực như Indonesia (vụ dịch năm 2002 sau lũ lụt tại Jakarta), Thái Lan (giai đoạn 2001–2018 ghi nhận 20.459 ca), Sri Lanka (đợt dịch năm 2008 với tỷ lệ mắc 35,7/100.000 dân) và Philippines.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ học về xoắn khuẩn vàng da đã được thực hiện rải rác trên một số nhóm quần thể và địa phương:

Tác giả và năm công bố	Năm thu thập	Địa điểm	Đối tượng nghiên cứu	Cỡ mẫu	Phương pháp xét nghiệm	Tỷ lệ dương tính (%)
Cao Thị Bảo Vân (1998)	1995	Tiền Giang	Người khỏe mạnh 15–60 tuổi	1.400	MAT	18,8%
Hoàng Thị Thu Hà (2004)	2003–2004	Thanh Hóa	Người trưởng thành 18–61 tuổi	300	ELISA (IgG)	Yên Định: 74,4% Như Thanh: 82,3%
Khoa T. Thái (2006)	2003	Bình Thuận	Học sinh 7–14 tuổi	961	ELISA (IgG)	12,8%
Khoa T. Thái (2008)	2005	Bình Thuận	Học sinh lớp 7 đến lớp 12	211	ELISA (IgG)	10,4%
Công Ngọc Long (2013)	2013	Thanh Hóa	Người trưởng thành 18–60 tuổi	300	ELISA (IgG)	Yên Định: 42,9% Như Thanh: 57,1%
Cao Thị Bảo Vân (2017)	2013	Tiền Giang, Bình Phước	Hộ chăn nuôi lợn	206 (TG) 214 (BP)	MAT	Tiền Giang: 7,8% Bình Phước: 19,6%
Ngũ Duy Nghĩa (2017)	2015	Hà Nội	Người khỏe mạnh 15–60 tuổi	200	ELISA (IgG)	24,0%
Hoàng Thị Thu Hà (2014)	2014	Hà Nội (BV 103)	Bệnh nhân sốt không rõ nguyên nhân	285	ELISA (IgM)	21,1%

Vị trí của luận án: Luận án đã giải quyết khoảng trống nghiên cứu bằng việc triển khai đồng thời một thiết kế nghiên cứu dịch tễ học chuẩn mực trên quy mô lớn tại 3 vùng sinh thái địa lý khác nhau của Việt Nam. Thay vì chỉ khảo sát kháng thể lưu hành trong cộng đồng, luận án tập trung vào nhóm bệnh nhân có hội chứng sốt cấp tính nghi ngờ tại cơ sở y tế, áp dụng quy trình xét nghiệm mẫu máu kép kết hợp kỹ thuật ELISA IgM và kỹ thuật vi ngưng kết MAT với bộ 25 chủng chuẩn quốc tế để xác định ca hiện nhiễm và định danh biến thể huyết thanh; đồng thời thực hiện nghiên cứu bệnh – chứng ghép cặp nhằm xác định định lượng các yếu tố nguy cơ về môi trường, động vật và nghề nghiệp/hành vi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên mô hình chuỗi truyền nhiễm của bệnh xoắn khuẩn vàng da trong hệ sinh thái tương tác giữa con người, môi trường và động vật. Các yếu tố nhân khẩu học (tuổi, giới, nghề nghiệp) kết hợp với các hành vi nguy cơ (đi chân đất, không dùng bảo hộ lao động, uống nước chưa đun sôi), tình trạng môi trường sống (nguồn nước sinh hoạt, hệ thống cống rãnh, ngập lụt) và sự tiếp xúc với nguồn truyền nhiễm động vật (chuột, gia súc, gia cầm) tác động trực tiếp hoặc gián tiếp dẫn đến nguy cơ nhiễm Leptospira.

Phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích dịch tễ học:

1. Nghiên cứu mô tả cắt ngang (Mục tiêu 1):

• Cỡ mẫu và cách chọn mẫu: Chọn mẫu toàn bộ có chủ đích tất cả bệnh nhân đến khám hoặc điều trị nội trú tại 11 bệnh viện trong thời gian nghiên cứu thỏa mãn tiêu chuẩn ca bệnh nghi ngờ. Tổng số tuyển chọn được 3.815 bệnh nhân.
• Quy trình lấy mẫu và xét nghiệm: Lấy 3 ml máu tĩnh mạch lần 1 lúc tiếp nhận bệnh nhân và hẹn lấy mẫu máu lần 2 sau 7–21 ngày. Các xét nghiệm thực hiện tại Khoa Vi khuẩn – Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định ca bệnh:
  • Xét nghiệm MAT dương tính ở mẫu máu lần 1 hoặc lần 2 (ngưng kết ≥50% vi khuẩn sống ở độ pha loãng từ 1:100 đến 1:800 với bộ 25 chủng chuẩn do Viện Pasteur New Caledonia cung cấp); HOẶC
  • Xét nghiệm ELISA IgM lần 2 có nồng độ kháng thể ≥20 IU/ml và tăng hiệu giá gấp ≥4 lần so với ELISA lần 1 (bộ sinh phẩm ELISA classic Leptospira IgM, Serion – Đức, đọc ở bước sóng 405/650 nm).

2. Nghiên cứu bệnh – chứng ghép cặp 1:1 (Mục tiêu 2):

• Đối tượng: Ca bệnh là các trường hợp được chẩn đoán xác định nhiễm xoắn khuẩn vàng da từ nghiên cứu mô tả. Ca chứng là người sống cùng thôn/xóm với ca bệnh, cùng giới tính, cùng nhóm tuổi (±2 tuổi) và có kết quả xét nghiệm MAT âm tính.
• Cỡ mẫu: Tính toán theo công thức kiểm định tỷ suất chênh với mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$, lực mẫu $1 - \beta = 0,80$, tỷ lệ phơi nhiễm ở nhóm bệnh $P_1 = 0,3006$ và nhóm chứng $P_2 = 0,1904$, cho cỡ mẫu tối thiểu là 210 cặp. Thực tế nghiên cứu đã thu thập và phân tích 252 cặp bệnh – chứng (tổng số 504 đối tượng).

Địa bàn và các cơ sở y tế tham gia nghiên cứu:

Tỉnh/Thành phố	Đặc điểm địa lý - khí hậu	Cơ sở y tế thu thập số liệu
Thái Bình	Đồng bằng sông Hồng, cận nhiệt đới ẩm, lượng mưa 1.700–2.200 mm/năm.	BVĐK tỉnh Thái Bình, BV Nhi Thái Bình, BVĐK huyện Kiến Xương, BVĐK huyện Tiền Hải, BVĐK Nam Tiền Hải.
Hà Tĩnh	Bắc Trung Bộ, khí hậu chuyển tiếp, mưa bão lũ lụt từ tháng 7–10, lượng mưa 2.500–2.650 mm/năm.	BVĐK tỉnh Hà Tĩnh, BVĐK huyện Cẩm Xuyên, BVĐK huyện Can Lộc.
Cần Thơ	Hạ lưu sông Mê Kông, đồng bằng sông Cửu Long, hai mùa mưa - khô, ngập lũ định kỳ, lượng mưa 2.000 mm/năm.	BVĐK thành phố Cần Thơ, BVĐK quận Thốt Nốt, TTYT huyện Phong Điền.

Phương pháp quản lý và phân tích số liệu: Số liệu được thu thập bằng bộ phiếu phỏng vấn chuẩn hóa (tiền sử bệnh, các yếu tố liên quan, phiếu xét nghiệm bệnh phẩm), được làm sạch và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên ngành. Sử dụng mô hình hồi quy logistic có điều kiện (conditional logistic regression) cho biến phân loại đơn biến và đa biến nhằm ước tính tỷ suất chênh hiệu chỉnh (adjusted Odds Ratio - aOR) và khoảng tin cậy 95% (95% CI) đối với các nhóm yếu tố nguy cơ.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này hệ thống hóa các cơ sở sinh học và dịch tễ học về bệnh xoắn khuẩn vàng da:

• Tác nhân gây bệnh: Leptospira interrogans thuộc họ Leptospiraceae, bộ Spirochaetales, gồm hơn 200 serovars thuộc 25 serogroups gây bệnh. Vi khuẩn có hình sợi dài 4–30 µm, rộng 0,1–0,2 µm, có 15–30 vòng xoắn và hai đầu móc, di động xoay mạnh. Vi khuẩn ưa khí, bắt màu Gram âm, nhạy cảm với nhiệt độ (chết ở 50°C trong 10 phút), pH toan, dịch dạ dày và hóa chất khử trùng (nước Javel, phenol), nhưng có thể tồn tại nhiều tháng trong nước sông, nước giếng và đất ẩm.
• Cơ chế bệnh sinh và lâm sàng: Vi khuẩn xâm nhập qua da trầy xước hoặc niêm mạc, vào máu gây nhiễm khuẩn huyết (pha 1 kéo dài khoảng 1 tuần với sốt cao 38–40°C, rét run, đau đầu, đau cơ bắp chân, xung huyết kết mạc), sau đó chuyển sang pha miễn dịch (pha 2 kéo dài 4–30 ngày với sự xuất hiện kháng thể IgM, tổn thương mao mạch gây vàng da, suy gan, suy thận, viêm phổi xuất huyết).
• Phương thức truyền nhiễm và yếu tố nguy cơ: Chuột và các loài gặm nhấm là ổ chứa tự nhiên chính, bài tiết vi khuẩn qua nước tiểu vào môi trường đất, nước mà không biểu hiện bệnh. Động vật nuôi (chó, lợn, trâu, bò) đóng vai trò ổ chứa thứ cấp. Chương tổng quan phân loại 3 nhóm yếu tố nguy cơ chính dựa trên y văn thế giới: yếu tố môi trường (lũ lụt, nước tù đọng, cống rãnh hở), yếu tố động vật (mật độ chuột, tiếp xúc gia súc) và yếu tố nghề nghiệp/hành vi (làm ruộng, chăn nuôi, giết mổ, đi chân đất, không mang bảo hộ lao động).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết phương pháp luận nghiên cứu thực địa và quy trình kỹ thuật phòng xét nghiệm:

• Mô tả địa bàn nghiên cứu tại 6 huyện của 3 tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ, làm rõ tính đại diện về đặc điểm sinh thái, khí hậu và tập quán canh tác nông nghiệp.
• Quy trình tuyển chọn 3.815 ca nghi ngờ tại 11 cơ sở y tế theo định nghĩa ca bệnh chuẩn; quy trình thu thập mẫu máu kép (lần 1 lúc vào viện, lần 2 sau 7–21 ngày) và vận chuyển bảo quản mẫu ở nhiệt độ 2–8°C về Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.
• Chi tiết kỹ thuật nuôi cấy và bảo tồn 25 chủng Leptospira sống trong môi trường EMJH ở 28°C để thực hiện phản ứng vi ngưng kết MAT dưới kính hiển vi nền đen độ phóng đại 40X, cùng quy trình kỹ thuật ELISA IgM (Serion).
• Thiết kế nghiên cứu bệnh – chứng ghép cặp 1:1 (252 cặp bệnh – chứng), tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ ca chứng tại thực địa.
• Các biện pháp kiểm soát sai số thông qua tập huấn điều tra viên, giám sát độc lập, chuẩn hóa sinh phẩm và các nguyên tắc đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện dịch tễ học và kết quả phân tích thống kê:

1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh xoắn khuẩn vàng da (n = 3.815 ca nghi ngờ, 316 ca xác định nhiễm):

• Tỷ lệ hiện nhiễm: Trong số 3.815 bệnh nhân nghi ngờ được sàng lọc tại 11 bệnh viện, xác định được 316 ca dương tính với xoắn khuẩn vàng da.
• Phân bố theo serovar (phân tích trên 222 mẫu MAT dương tính): Luận án xác định sự lưu hành đa dạng của các biến thể huyết thanh Leptospira tại 3 tỉnh nghiên cứu, trong đó có sự phân bố khác biệt theo vùng địa lý giữa miền Bắc (Thái Bình), miền Trung (Hà Tĩnh) và miền Nam (Cần Thơ).
• Phân bố theo nhân khẩu học và triệu chứng: Đa số ca bệnh tập trung ở độ tuổi lao động, nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn nữ giới. Các triệu chứng lâm sàng phổ biến nhất ở nhóm ca bệnh xác định gồm sốt, đau đầu, đau cơ bắp chân và xung huyết kết mạc. Phân bố ca bệnh theo thời gian có xu hướng gia tăng vào các tháng mùa mưa lũ tại từng địa phương.

2. Phân tích các yếu tố nguy cơ (nghiên cứu bệnh – chứng trên 252 cặp, tổng số n = 504):

• Nhóm yếu tố nghề nghiệp và hành vi cá nhân: Mô hình hồi quy logistic có điều kiện đa biến ghi nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa nguy cơ mắc bệnh với nghề nghiệp làm nông nghiệp/chăn nuôi, hành vi tiếp xúc trực tiếp với bùn đất/nước tù đọng, không sử dụng trang bị bảo hộ lao động (ủng, găng tay) khi làm việc và thói quen đi chân đất.
• Nhóm yếu tố nguồn nước và môi trường sống: Tình trạng ngập lụt khu vực sinh sống trong vòng 1 tháng trước khi khởi phát bệnh, sử dụng nguồn nước mặt/nước giếng không qua xử lý cho sinh hoạt, hệ thống cống rãnh quanh nhà bị ứ đọng hoặc lộ thiên là các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh có ý nghĩa thống kê.
• Nhóm yếu tố tiếp xúc động vật: Sự hiện diện thường xuyên của chuột trong nhà/quanh khu vực ở, chăn nuôi gia súc (lợn, trâu, bò) tại hộ gia đình và hành vi trực tiếp dọn phân/chuồng trại gia súc làm tăng nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, so sánh kết quả nghiên cứu với các công trình công bố trong nước và quốc tế:

• Bàn luận về tỷ lệ hiện nhiễm thực tế tại bệnh viện so với số liệu giám sát thụ động quốc gia, giải thích nguyên nhân bệnh xoắn khuẩn vàng da bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm với sốt xuất huyết Dengue, sốt rét, viêm gan và nhiễm khuẩn huyết khác trong điều kiện thực hành lâm sàng thông thường.
• Phân tích ý nghĩa dịch tễ học của cơ cấu các serovars phân lập được bằng kỹ thuật MAT, sự tương đồng và khác biệt giữa các chủng lưu hành tại 3 miền sinh thái của Việt Nam.
• Bàn luận cơ chế tác động của các yếu tố nguy cơ: tính chất phơi nhiễm nghề nghiệp nông nghiệp lội nước, ngập lụt sau mưa bão tạo điều kiện cho xoắn khuẩn phát tán diện rộng, vai trò ổ chứa mầm bệnh của quần thể chuột nhà và động vật nuôi, cũng như hiệu quả bảo vệ của trang bị bảo hộ cá nhân.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn của luận án:

• Cung cấp bộ số liệu dịch tễ học cập nhật, có hệ thống và quy mô lớn về bệnh xoắn khuẩn vàng da trên bệnh nhân có hội chứng sốt nghi ngờ tại 11 bệnh viện đại diện cho 3 miền Bắc – Trung – Nam của Việt Nam giai đoạn 2018–2019.
• Xác định tỷ lệ hiện nhiễm thực tế và cơ cấu các biến thể huyết thanh (serovars) Leptospira đang lưu hành tại 3 tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ bằng phương pháp chuẩn vàng MAT phối hợp với ELISA mẫu kép.
• Định lượng chính xác mức độ tác động của các nhóm yếu tố nguy cơ then chốt (nghề nghiệp nông nghiệp, hành vi không mang bảo hộ lao động, phơi nhiễm nước lũ/cống rãnh ứ đọng, tiếp xúc chuột và chất thải gia súc) thông qua mô hình hồi quy logistic có điều kiện trên thiết kế bệnh – chứng ghép cặp.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

1. Tăng cường năng lực chẩn đoán tại các cơ sở điều trị: Đưa tiêu chuẩn ca bệnh nghi ngờ vào quy trình sàng lọc bệnh nhân sốt cấp tính tại khoa khám bệnh; triển khai kỹ thuật ELISA IgM sàng lọc tại bệnh viện tuyến tỉnh và duy trì hệ thống phòng xét nghiệm MAT chuẩn thức tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương để khẳng định chẩn đoán.
2. Tăng cường giám sát dịch tễ học và truyền thông can thiệp: Tích hợp giám sát ca bệnh xoắn khuẩn vàng da vào hệ thống cảnh báo sớm sau các đợt bão lũ, ngập lụt tại các tỉnh trọng điểm.
3. Can thiệp giảm thiểu phơi nhiễm: Khuyến cáo người dân, đặc biệt là nông dân và người chăn nuôi, sử dụng ủng cao su, găng tay khi tiếp xúc với bùn đất, nước ngập; kiểm soát vệ sinh cống rãnh và triển khai các biện pháp diệt chuột định kỳ tại hộ gia đình và khu dân cư.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Thiết kế nghiên cứu dựa trên bệnh nhân đến khám và điều trị tại bệnh viện, do đó chưa phản ánh được toàn bộ các trường hợp nhiễm xoắn khuẩn vàng da thể nhẹ hoặc thể ẩn không tiếp cận dịch vụ y tế trong cộng đồng.
• Kỹ thuật MAT đòi hỏi phải duy trì liên tục bộ chủng vi khuẩn sống chuẩn thức, tốn nhiều nhân lực và thời gian, khó áp dụng rộng rãi cho công tác xét nghiệm thường quy tại các tuyến y tế cơ sở.
• Việc lấy mẫu máu lần 2 cách mẫu máu lần 1 từ 7–21 ngày gặp khó khăn trong việc vận động bệnh nhân ngoại trú quay lại tái khám đầy đủ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (Real-time PCR, giải trình tự gen thế hệ mới) để phát hiện và định danh loài Leptospira trực tiếp từ mẫu bệnh phẩm lâm sàng và mẫu môi trường (nước, đất) trong giai đoạn sớm của bệnh.
• Mở rộng nghiên cứu dịch tễ học Một sức khỏe (One Health), khảo sát đồng thời tình trạng nhiễm xoắn khuẩn trên người, động vật nuôi, động vật hoang dã và nguồn nước tại các điểm nóng ngập lụt để làm rõ chu trình truyền bệnh hoàn chỉnh.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu đối với nhiều đối tượng trong lĩnh vực y tế:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học, Bệnh truyền nhiễm và Vi sinh y học: Cung cấp phương pháp luận chuẩn mực về thiết kế nghiên cứu dịch tễ học phối hợp (cắt ngang mô tả kết hợp bệnh – chứng ghép cặp) và quy trình chuẩn hóa kỹ thuật huyết thanh học MAT 25 serovars.
• Bác sĩ lâm sàng tại các bệnh viện đa khoa, chuyên khoa truyền nhiễm và nhi khoa: Cung cấp các tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng chỉ điểm, hỗ trợ định hướng chẩn đoán phân biệt bệnh xoắn khuẩn vàng da với các bệnh sốt cấp tính khác, tránh bỏ sót ca bệnh nặng.
• Cán bộ y tế dự phòng và cơ quan quản lý chính sách y tế: Cung cấp bằng chứng thực tế phục vụ xây dựng hướng dẫn giám sát, phòng chống bệnh truyền nhiễm nhóm B và rà soát các chính sách thực thi bảo hiểm bệnh nghề nghiệp theo quy định của Bộ Y tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn lựa chọn ca bệnh nghi ngờ nhiễm xoắn khuẩn vàng da trong nghiên cứu này là gì? Bệnh nhân từ trên 5 tuổi đến khám hoặc điều trị tại 11 bệnh viện nghiên cứu, đang sốt (thân nhiệt $\ge 38,5^\circ\text{C}$) hoặc có tiền sử sốt trong 5 ngày trước đó, đồng thời có ít nhất 2 trong 4 triệu chứng: đau đầu, đau cơ bắp chân, vàng da, mắt đỏ hai bên và đồng ý tham gia nghiên cứu.

2. Tiêu chuẩn phòng xét nghiệm để xác định một ca bệnh dương tính với xoắn khuẩn vàng da trong luận án là gì? Ca bệnh được khẳng định dương tính khi thỏa mãn một trong hai tiêu chuẩn: (1) Xét nghiệm vi ngưng kết MAT dương tính ở mẫu máu lần 1 hoặc lần 2 (ngưng kết $\ge 50%$ ở độ pha loãng từ 1:100 đến 1:800 với bộ 25 chủng chuẩn của Viện Pasteur New Caledonia); HOẶC (2) Xét nghiệm ELISA IgM lần 2 có hiệu giá kháng thể $\ge 20\text{ IU/ml}$ và tăng gấp $\ge 4$ lần so với mẫu máu lần 1.

3. Cỡ mẫu thực tế được thu thập trong hai giai đoạn nghiên cứu của luận án là bao nhiêu? Trong nghiên cứu mô tả cắt ngang (Mục tiêu 1), có tổng cộng 3.815 ca bệnh nghi ngờ được sàng lọc tại 11 bệnh viện, từ đó xác định được 316 ca bệnh dương tính và 222 mẫu MAT dương tính xác định được serovar. Trong nghiên cứu bệnh – chứng (Mục tiêu 2), có 252 ca bệnh xác định được ghép cặp 1:1 với 252 ca chứng tại cộng đồng, tạo thành tổng cỡ mẫu phân tích là 504 đối tượng.

4. Vì sao số liệu báo cáo xoắn khuẩn vàng da chính thức tại Việt Nam giai đoạn trước đây lại thấp hơn nhiều so với thực tế nghiên cứu ghi nhận? Do triệu chứng lâm sàng của bệnh xoắn khuẩn vàng da dễ trùng lặp với nhiều bệnh sốt cấp tính khác (như sốt xuất huyết Dengue, sốt rét, viêm gan virút), dẫn đến định hướng chẩn đoán tại cơ sở y tế bị bỏ sót. Đồng thời, kỹ thuật chẩn đoán xác định đòi hỏi xét nghiệm phức tạp (MAT cần bộ chủng sống chuẩn, ELISA cần mẫu máu kép), thiếu sinh phẩm và năng lực thực hiện ở các tuyến điều trị ban đầu.

5. Những nhóm yếu tố nguy cơ chính nào đã được mô hình hồi quy logistic đa biến của luận án xác định có liên quan đến việc mắc bệnh? Ba nhóm yếu tố nguy cơ chính bao gồm: (1) Nhóm nghề nghiệp và hành vi cá nhân (làm nông nghiệp/chăn nuôi, đi chân đất, không dùng ủng/găng tay bảo hộ); (2) Nhóm môi trường (khu vực sống bị ngập lụt trong vòng 1 tháng, dùng nước mặt/nước giếng không qua xử lý, cống rãnh ứ đọng/lộ thiên quanh nhà); (3) Nhóm động vật (sự xuất hiện của chuột tại nơi ở, nuôi gia súc và trực tiếp dọn chuồng trại/chất thải gia súc).

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu đã mô tả toàn diện đặc điểm dịch tễ học và xác định các yếu tố nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da tại Thái Bình, Hà Tĩnh và Cần Thơ giai đoạn 2018–2019. Thông qua việc sàng lọc 3.815 ca nghi ngờ và phân tích 252 cặp bệnh – chứng bằng kỹ thuật chuẩn vàng MAT và ELISA mẫu kép, nghiên cứu đã chứng minh gánh nặng hiện nhiễm thực tế cao hơn nhiều so với số liệu thống kê hành chính. Kết quả phân tích đa biến đã chỉ rõ vai trò của các yếu tố phơi nhiễm nghề nghiệp nông nghiệp, môi trường ngập lụt, cống rãnh ô nhiễm và tiếp xúc với chuột/gia súc trong chuỗi truyền bệnh. Công trình cung cấp cơ sở khoa học thực chứng quan trọng phục vụ công tác chẩn đoán lâm sàng, hoàn thiện hướng dẫn giám sát dịch tễ học và thực thi chính sách bảo hiểm bệnh nghề nghiệp tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh xoắn khuẩn vàng da là bệnh của động vật truyền sang người với các thể lâm sàng đa dạng từ nhiễm khuẩn thể ẩn, thể nhẹ không có vàng da hoặc không có biểu hiện viêm màng não đến thể lâm sàng cấp tính điển hình, vàng da nặng gọi là hội chứng Weil có thể tử vong [5]. Tác nhân gây bệnh là Leptospira thuộc bộ Spirochaetales và họ Leptospiraceae [5] Bệnh xoắn khuẩn vàng da là một vấn đề y tế công cộng toàn cầu với tỷ lệ mắc bệnh ngày càng tăng ở cả các nước phát triển và đang phát triển. Tỷ lệ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da trên toàn thế giới hàng năm là 14,77 trên 100.000 dân và tỷ lệ tử vong là 0,84 trên 100.000 dân, tương đương với 1,03 triệu người bệnh (95%CI: 434.900 ca tử vong (95%CI: 23.900) do bệnh xoắn khuẩn vàng da trên toàn thế giới hàng năm [36]. Tại Việt Nam, các nghiên cứu huyết thanh học tại cộng đồng cho thấy từ 7,8% đến 82,3% đối tượng nghiên cứu có kháng thể kháng xoắn khuẩn vàng da [113].

Nghiên cứu ở bệnh nhân sốt không rõ nguyên nhân cho thấy tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da lên tới hơn 20% [7]. Theo quy định của Bộ Y tế tại Thông tư số 15/2016/TT-BYT, bệnh xoắn khuẩn vàng da là bệnh trong danh mục 34 bệnh nghề nghiệp được hưởng bảo hiểm xã hội [3]. Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm được Quốc hội thông qua năm 2007 quy định bệnh xoắn khuẩn vàng da là bệnh thuộc nhóm B (ICD-10 A27 - Leptospirosis). Đây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm có khả năng lây truyền nhanh và có thể gây tử vong [5].

Mặc dù là bệnh nằm trong hệ thống báo cáo bệnh truyền nhiễm quốc gia, tuy nhiên số liệu của bệnh xoắn khuẩn vàng da trong các báo cáo còn rất hạn chế. Số liệu từ niên giám thống kê bệnh truyền nhiễm cho thấy, trong giai đoạn 2002-2011, nước ta ghi nhận có 369 người 2 bệnh và không có trường hợp nào tử vong do xoắn khuẩn vàng da. Niên giám thống kê bệnh truyền nhiễm trong những năm gần đây cũng cho thấy hàng năm có rất ít ca nhiễm xoắn khuẩn vàng da được báo cáo [4]. Một số nghiên cứu [12, 114] ở nước ta đã được tiến hành trong những năm gần đây với nhằm đánh giá tỷ lệ lưu hành huyết thanh hoặc tỷ lệ kháng thể xoắn khuẩn vàng da.

Các nghiên cứu này chỉ được tiến hành với cỡ mẫu nhỏ trên một địa bàn cụ thể. Bên cạnh đó các nghiên cứu thường tập trung khảo sát huyết thanh học, phát hiện kháng thể kháng xoắn khuẩn vàng da trong cộng đồng mà ít đề cập đến xác định tỷ lệ nhiễm xoắn khuẩn vàng da, các biến thể xoắn khuẩn vàng da lưu hành và các yếu tố nguy cơ tới bệnh này trên người bệnh, đặc biệt ở bệnh nhân có triệu chứng nghi ngờ theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới [46]. Câu hỏi đặt ra là tỷ lệ hiện nhiễm, các biến thể xoắn khuẩn lưu hành và các yếu tố nguy cơ của bệnh xoắn khuẩn vàng da ở một số khu vực khác nhau ở nước ta như thế nào. Để trả lời câu hỏi này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh xoắn khuẩn vàng da trên người tại 3 tỉnh của Việt Nam, 2018-2019” với các mục tiêu sau: 1.

Mô tả một số đặc điểm dịch tễ bệnh xoắn khuẩn vàng da, ở người đến khám, điều trị tại một số bệnh viện tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh Cần Thơ, 2018-2019. Xác định một số yếu tố nguy cơ mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da trên người tại tỉnh Thái Bình, Hà Tĩnh, Cần Thơ.