Chương 1 TỔNG QUAN Thuật ngữ và định nghĩa bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính Thuật ngữ COPD được sử dụng lần đầu tiên tại Mỹ vào năm 1964 để mô tả tình trạng tắc nghẽn đường thở không hồi phục hoàn toàn. Trong khi đó các quốc gia khác ở châu Âu thì sử dụng danh từ viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng [10]. Giai đoạn năm 1968 sau lần sửa đổi lần thứ 8 về phân loại bệnh tật, thuật ngữ viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng vẫn còn được sử dụng rộng rãi. Hội nghị lần thứ 10 vào năm 1992 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã nhất trí dùng thuật ngữ COPD trong chẩn đoán và thống kê bệnh tật [11].
Năm 1997, Viện Tim mạch, Phổi và Huyết học Hoa Kỳ (National Heart, Lung and Blood Institute - NHLBI) phối hợp với WHO đã đề ra chương trình khởi động toàn cầu về phòng chống COPD viết tắt là GOLD (Global Initative for Chronic Obstructive Pulmonary Disease). Năm 2001, GOLD đã công bố bản báo cáo đồng thuận đầu tiên về chẩn đoán, quản lý và phòng ngừa COPD [12]. Hàng năm GOLD đưa ra các bản cập nhật dựa trên tài liệu khoa học về hướng dẫn chẩn đoán và điều trị COPD. GOLD đã mang lại cho các nhà lâm sàng một cái nhìn toàn diện về bệnh và đưa ra các hướng dẫn chẩn đoán sớm dựa trên cơ sở các hiểu biết về các yếu tố nguy cơ (YTNC) gây bệnh đã được phát hiện [1],[5],[13].
Dịch tễ học của COPD 1. Dịch tễ COPD trên thế giới Nghiên cứu về dịch tễ học của COPD chủ yếu được tiến hành ở những nước phát triển do đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và chi phí. Trước đây, các nghiên cứu về dịch tễ học COPD ở các quốc gia chưa có sự thống nhất về các tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh. Bên cạnh đó giữa các quốc gia khác nhau có luan an 4 sự khác nhau về địa lý, khí hậu, môi trường, phong tục tập quán… Điều này dẫn đến có sự chênh lệch về tỷ lệ mắc COPD giữa các quốc gia trên thế giới.
Kết quả của các nghiên cứu về dịch tễ học COPD còn bị ảnh hưởng bởi phương pháp chọn mẫu, sự tham gia của các đối tượng nghiên cứu và chất lượng của kỹ thuật đo chức năng thông khí (CNTK). Nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích các tác động ngẫu nhiên của COPD, Halbert RJ (2006) dựa trên các công bố giai đoạn 1990 - 2004 cho thấy: tỷ lệ COPD qua phân tích gộp là 7,6% (37 nghiên cứu), viêm phế quản mạn chiếm 6,4% (38 nghiên cứu), khí phế thũng chiếm 1,8%. Tỷ lệ lưu hành của COPD qua nghiên cứu sàng lọc CNTK là 8,9%, qua khai báo của bệnh nhân bằng phiếu là 4,9%, qua chẩn đoán lâm sàng của bác sỹ là 5,2% và kết hợp khám lâm sàng và chụp x- quang phổi là 13,7% [14]. Theo dự báo của WHO đến năm 2020, COPD là nguyên nhân gây tử vong ở hàng thứ 3 chỉ sau bệnh mạch vành và mạch não [2].
Số liệu nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ tử vong do COPD năm 2000 là 2,95 triệu người, đứng hàng thứ 4 các nguyên nhân gây tử vong. Tuy nhiên, vào năm 2015 số lượng tử vong đã tăng lên rất nhiều và đã đứng vị trí thứ 3, ngang với tỷ lệ tử vong do các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp dưới tương ứng với 3,17 và 3,19 triệu người [15]. Theo báo cáo gần đây của WHO cho thấy, trong năm 2016 trên toàn thế giới có 56,9 triệu người tử vong, trong đó 54% tử vong do 10 nguyên nhân phổ biến và COPD là nguyên nhân tử vong đứng thứ 3. Hút thuốc lá là YTNC tử vong đứng hàng thứ 2 với 7,1 triệu người chết, và đây cũng là YTNC chính của COPD.
Như vậy, theo dự báo tỷ lệ tử vong do COPD ngày sẽ càng tăng, trong khi các bệnh lý nhiễm trùng có khuynh hướng giảm [16]. luan an 5 Mười nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên thế giới Nguyên nhân khác 0.6% Bệnh tim thiếu máu 1.3% COPD Nhiễm khuẩn hô hấp dưới Ung thư phổi, phế quản, khí quản HIV/AIDS 4.9% Đái tháo đường Tiêu chảy Tai nạn Bệnh tim tăng huyết áp Biểu đồ 1.1 Mười nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên thế giới [16] Tại Hoa Kỳ, COPD đứng hàng thứ ba trong số các nguyên nhân tử vong với 100.000 ca tử vong mỗi năm. Ước tính có khoảng 15 triệu người (khoảng 6,3% người trưởng thành) đã được chẩn đoán COPD trong năm 2010, và khoảng 12 triệu trường hợp tiềm ẩn vẫn chưa được chẩn đoán. Tỷ lệ COPD tăng theo độ tuổi, từ 3,2% ở những người từ 18 – 44 tuổi và lên tới 11,6% ở nhóm tuổi từ 65 trở lên.
Tổng chi phí COPD hàng năm ước tính cho năm 2010 là 49,9 tỷ đô la. Khả năng làm việc giảm xuống 8,6% liên quan đến COPD [17],[18],[19]. Tại Nam Phi, bệnh COPD vẫn chưa được biết đến nhiều, rất ít nghiên cứu dịch tễ về COPD. Một phân tích tổng hợp 3 trong 9 nghiên cứu (năm nghiên cứu từ Nam Phi, hai từ Nigeria, một từ Malawi và một từ Cape Verde) cho thấy tỷ lệ mắc COPD dao động từ 4,1% đến 24,8% tùy thuộc vào các tiêu chí chẩn đoán được sử dụng.
Năm nghiên cứu sử dụng CNTK cho thấy tỷ lệ mắc trung bình 13,4%, các nghiên cứu khác sử dụng bộ câu hỏi và các dấu hiệu lâm sàng cho kết quả thấp hơn (khoảng 4%) [20]. Theo nghiên cứu gần luan an 6 đây nhất năm 2015, Frederik van Gemert và cộng sự nghiên cứu cắt ngang 588 người tại quận Masindi – Uganda bằng CNTK, dựa trên tiêu chuẩn chẩn đoán COPD của GOLD cho thấy tỷ lệ mắc bệnh tới 16,2% và không có sự khác biệt lớn giữa nam và nữ; khoảng 40% bệnh nhân COPD ở độ tuổi 30-40; 31% nam giới và 74% nữ giới bị COPD không liên quan đến khói thuốc lá. Tuy nhiên phần lớn bệnh nhân COPD đều tiếp xúc với nhiên liệu sinh khối, đặc biệt ở phụ nữ nấu ăn 3 - 5 giờ/ngày kéo dài trong nhiều năm [21],[22]. Ở Pháp, theo nghiên cứu của Roche (2005) hơn 5000 người trên 45 tuổi cho thấy tỷ lệ COPD là 8,4%, trong đó 10,6% đối với nam và 6,7% đối với nữ [23].
Dự báo theo mô hình dịch tễ COPD, đến năm 2025 tỷ lệ COPD tại Pháp tăng cao, đặc biệt ở nhóm GOLD 3-4 (gấp 4 lần); nữ giới (tăng 23%) và nhóm người trên 75 tuổi (tăng 21%) [24]. Tại Anh vào năm 2011, khoảng 1,2 triệu người (2% dân số) đã được chẩn đoán COPD – lớn hơn đáng kể so với 835.000 người theo ước tính của Bộ Y tế nước này. COPD trở thành bệnh phổ biến nhất tại Anh sau hen phế quản (HPQ). Trong thập kỷ qua tỷ lệ hiện mắc đã tăng lên 27% vào những năm 2004 – 2008, tỷ lệ mắc đã giảm và đã ổn định chỉ còn dưới 115.000 trường hợp chẩn đoán mới vào năm 2012.
Nam giới chiếm tỷ lệ nhiều hơn và tử vong cao hơn phụ nữ. COPD hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi và tăng dần theo độ tuổi, ảnh hưởng tới 9% trong số những người trên 70 tuổi. Tỷ lệ mắc và tử vong do COPD cao nhất ở Scotland và phía Bắc nước Anh.000 người chết vì COPD và là nguyên nhân gây tử vong thứ hai vì bệnh phổi và là nguyên nhân thứ năm gây tử vong tại Anh. Tỷ lệ tử vong vì COPD tăng từ 2004 – 2012, và đứng thứ 3 tại Châu Âu.
Mỗi năm số người nhập viện vì đợt cấp trên 140.000 người và chiếm hơn một triệu ngày điều trị nội trú (chiếm 1,7% ngày điều trị so với các bệnh khác) [25]. luan an 7 Tại Trung Quốc, một nghiên cứu tiến hành trên 20.245 đối tượng từ 40 tuổi trở lên sống ở trên 7 tỉnh và thành phố, phương pháp nghiên cứu sử dụng bộ câu hỏi và đo CNTK. Kết quả cho thấy, tỷ lệ chung của COPD là 8,2% (trong đó ở nam là 12,4% và nữ là 5,1%), tỷ lệ mắc COPD gặp nhiều hơn ở khu vực nông thôn, có tiền sử hút thuốc, lớn tuổi, người có chỉ số BMI thấp, người tiếp xúc với bụi nghề nghiệp hoặc nhiên liệu sinh khối, và những người có tiền sử bệnh phổi thời thơ ấu [26]. Tình hình dịch tễ COPD ở Việt Nam Một nghiên cứu về COPD (2003) tại 12 nước thuộc vùng Châu Á Thái Bình Dương với mục đích ước tính tỷ lệ COPD ở những đối tượng từ 30 tuổi trở lên, kết quả là tỷ lệ mắc COPD rất khác nhau giữa các nước trong đó thấp nhất là 3,5% ở Hồng Kông và Singapore, Úc 4,7%, Trung Quốc 6,5 %, Nhật Bản 6,1% và cao nhất ở Việt Nam với tỷ lệ 6,7% [27].
Nghiên cứu tại Khoa Hô hấp Bệnh viện Bạch Mai từ năm 1996 – 2000, trong số 3.606 bệnh nhân điều trị tại Khoa Hô hấp thì tỷ lệ bệnh nhân được chẩn đoán COPD lúc ra viện chiếm 25,1%, đứng hàng đầu trong các bệnh lý về phổi và có 15,7% trong số này được chẩn đoán là tâm phế mạn [28]. Nghiên cứu dịch tễ của Ngô Quý Châu và cộng sự (2006) tại thành phố Hà Nội, sử dụng phương pháp mô tả cắt ngang trên đối tượng là 2583 người ≥40 tuổi thuộc 14 phường trong 7 quận. Kết quả mắc COPD chung cả 2 giới là 4,7%, trong đó nam giới là 7,1% và nữ giới là 2,5% [29]. Nghiên cứu của Phan Thu Phương (2010) về tỷ lệ mắc COPD trong dân cư ngoại thành thành phố Hà Nội và tỉnh Bắc Giang, kết quả mắc COPD ở người trên 40 tuổi là 3,6%, trong đó nam chiếm 6,5% và nữ giới 1,2% [30].
Cũng sử dụng phương pháp dịch tễ học mô tả cắt ngang như trên, nghiên cứu của Chu Thị Hạnh (2007) trên đối tượng là công nhân một số nhà máy công nghiệp tại Hà Nội, lứa tuổi từ 40 đến 69, kết quả cho thấy tỷ lệ mắc COPD chung là 3% (nam giới 4,5% và nữ luan an 8 giới 0,7%) [31]; kết quả thấp hơn các nghiên cứu khác tại Việt Nam có thể do không có đối tượng người cao tuổi (trên 70 tuổi) trong nghiên cứu. Theo Đinh Ngọc Sỹ trong điều tra dịch tễ COPD toàn quốc năm 2006, tỷ lệ COPD trong cộng đồng dân cư từ 15 tuổi trở lên là 2,2%, nam 3,5%, nữ 1,1%; khu vực nông thôn 2,6%, thành thị 1,9%, miền núi 1,6%, miền Bắc 3,1%, miền Trung 2,3%, miền Nam 1,0%. Tỷ lệ COPD trong cộng đồng dân cư từ 40 tuổi trở lên là 4,2%, nam 7,1%, nữ 1,9%; khu vực nông thôn 4,7%, thành thị 3,3%; miền núi 3,6%, miền Bắc 5,7%, miền Trung 4,6%, miền Nam 1,9%.