Luận án tiến sĩ nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại ba vì hà nội và thử nghiệm thuốc diệt ve

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở đàn bò nuôi tại ba vì hà nội và thử nghiệm, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Chiên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Thọ
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bệnh lí học và chữa bệnh vật nuôi
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Ký Sinh Trùng Đường Máu Do Ve Truyền Ở Đàn Bò Tại Ba Vì, Hà Nội Và Thử Nghiệm Thuốc Diệt Ve
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
• 5.1. Mục đích nghiên cứu
• 5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5.3. Kết quả chính và kết luận
• 6. THESIS ABSTRACT
• 6.1. Research Objectives
• 6.2. Materials and Methods
• 6.3. Main findings and conclusions
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng do ve truyền ở bò tại Ba Vì, Hà Nội đã được thực hiện nhằm xác định tình hình nhiễm bệnh và đánh giá tác động của các loại ký sinh trùng đường máu. Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò và mối liên hệ giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác phòng ngừa và điều trị bệnh ở đàn bò nuôi. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. ở bò thịt cao hơn so với bò sữa, cho thấy sự khác biệt trong mức độ nhạy cảm giữa các giống bò. Điều này có thể ảnh hưởng đến các biện pháp quản lý và phòng bệnh trong chăn nuôi bò tại khu vực này.

II. Tình hình nghiên cứu bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền là một vấn đề nghiêm trọng trong chăn nuôi bò. Tại Ba Vì, tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. được ghi nhận là 26,46%. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh có sự thay đổi theo mùa, với tỷ lệ cao nhất vào mùa hè. Điều này cho thấy sự cần thiết phải theo dõi tình hình dịch bệnh thường xuyên để có biện pháp ứng phó kịp thời. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các yếu tố môi trường và hành vi của ve ký sinh cũng rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cách thức lây lan của bệnh. Các bệnh lý do ve truyền không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của bò mà còn có thể tác động đến năng suất chăn nuôi.

III. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập mẫu bò và ve ký sinh để xác định tỷ lệ nhiễm bệnh. Mẫu máu được nhuộm giemsa và phân tích bằng phương pháp PCR để xác định loài ký sinh trùng. Kỹ thuật này đã cho phép xác định chính xác các loài ký sinh trùng gây bệnh ở bò, từ đó đưa ra các biện pháp phòng trị hiệu quả. Ngoài ra, việc thử nghiệm thuốc diệt ve cũng được thực hiện để đánh giá hiệu quả của các hợp chất hóa học trong việc kiểm soát ve ký sinh. Kết quả cho thấy hợp chất Permethrin có hiệu lực diệt ve cao, đặc biệt là ở nồng độ 5%. Điều này mở ra khả năng ứng dụng trong thực tiễn chăn nuôi nhằm kiểm soát dịch bệnh do ve truyền.

IV. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm ve ký sinh ở bò tại Ba Vì là 33,70%, với sự khác biệt rõ rệt giữa các mùa và các lứa tuổi. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát ve trong việc giảm thiểu nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bò nhiễm ve có nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu cao gấp 16,79 lần so với bò không nhiễm ve. Kết quả này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các chương trình phòng ngừa bệnh cho đàn bò nuôi, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển các biện pháp phòng trị hiệu quả.

V. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã xác định được thành phần loài ký sinh trùng đường máu và tỷ lệ nhiễm ve ký sinh ở bò tại Ba Vì, Hà Nội. Các kết quả này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bệnh ký sinh trùng do ve truyền mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác phòng ngừa và điều trị. Việc thử nghiệm thuốc diệt ve cho thấy hứa hẹn trong việc kiểm soát dịch bệnh. Từ đó, khuyến nghị cần có các chương trình giám sát thường xuyên và áp dụng các biện pháp phòng trị hiệu quả để bảo vệ sức khỏe cho đàn bò và nâng cao năng suất chăn nuôi.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chăn nuôi bò giữ vai trò trọng yếu trong cơ cấu ngành nông nghiệp tại Việt Nam, đóng góp nguồn cung cấp thực phẩm thịt, sữa và sức kéo. Theo số liệu của Cục Chăn nuôi năm 2019, tổng đàn bò thịt của cả nước đạt 5.177.000 con (tăng 2,4% so với năm 2018), sản lượng thịt bò xuất chuồng đạt 349,2 nghìn tấn (tăng 4,4%); tổng đàn bò sữa đạt 321.232 con với sản lượng sữa tươi đạt 1.029,6 nghìn tấn (tăng 10,0%), đáp ứng khoảng 22% nhu cầu tiêu thụ nội địa. Cùng với sự gia tăng quy mô đàn, tình hình dịch bệnh do ký sinh trùng đường máu truyền bởi ve cứng (họ Ixodidae) gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể cho ngành chăn nuôi gia súc. Sự lưu hành của các giống ký sinh trùng như Anaplasma, Babesia, Theileria tại Việt Nam thường ở thể ẩn tính hoặc bùng phát mạnh trên các đàn bò nhập nội do chưa thích nghi khí hậu và chưa có miễn dịch đặc hiệu. Huyện Ba Vì (thành phố Hà Nội) là địa bàn trọng điểm về chăn nuôi bò thịt và bò sữa, tuy nhiên các nghiên cứu chuyên sâu về giám định phân tử mầm bệnh ký sinh trùng đường máu họ Anaplasmataceae và kiểm soát véc-tơ truyền bệnh tại khu vực này vẫn còn khoảng trống.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá một số đặc điểm của ký sinh trùng đường máu do ve truyền và ve ký sinh ở đàn bò, cung cấp cơ sở khoa học cho việc chẩn đoán, phòng trị bệnh ký sinh trùng đường máu và ve ký sinh ở bò, góp phần bảo vệ sức khỏe đàn bò.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Xác định sự lưu hành của bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền: Biên trùng do Anaplasma spp., Theile trùng do Theileria spp., Lê dạng trùng do Babesia spp. trên đàn bò nuôi tại huyện Ba Vì theo giống bò, lứa tuổi, vùng địa lý và mùa vụ.
   • Định danh các loài ký sinh trùng đường máu bằng kỹ thuật sinh học phân tử (PCR lồng và giải trình tự gen 16S rDNA).
   • Xác định thành phần loài ve ký sinh, tình hình nhiễm ve trên đàn bò theo vùng địa hình, mùa vụ, lứa tuổi và giống bò; đánh giá mối liên quan giữa nhiễm ve và nhiễm ký sinh trùng đường máu.
   • Bước đầu thử nghiệm hiệu lực và độ an toàn của thuốc diệt ve ký sinh gốc Pyrethroid (Permethrin 5%) trên bò.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Bò thịt (bò vàng bản địa và bò lai) và bò sữa nuôi tại các nông hộ; các loài ve cứng ký sinh trên bò; mẫu máu bò và DNA của ký sinh trùng đường máu.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa được tiến hành tại 9 xã thuộc 3 vùng địa hình đặc trưng của huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, bao gồm: vùng miền núi (xã Tản Lĩnh, Yên Bài, Vân Hòa), vùng gò đồi (xã Tòng Bạt, Thụy An, Vật Lại), vùng đồng bằng (xã Thái Hòa, Phú Sơn, Phú Đông).
• Địa điểm phân tích và xét nghiệm: Phòng thí nghiệm Ký sinh trùng, Phòng thí nghiệm Trọng điểm Công nghệ sinh học Thú y, Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh lý thuộc Khoa Thú y – Học viện Nông nghiệp Việt Nam; Phòng thí nghiệm Viện Công nghệ sinh học – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Phòng thí nghiệm Trung tâm Nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì; Phòng thí nghiệm Ký sinh trùng thuộc Đại học Liège (Vương quốc Bỉ).
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu, mẫu bệnh phẩm và tiến hành các thử nghiệm từ tháng 11 năm 2015 đến tháng 11 năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Nghiên cứu về ký sinh trùng đường máu và ve cứng truyền bệnh trên gia súc đã ghi nhận nhiều công trình trong và ngoài nước:

Tình hình nghiên cứu trên thế giới

• Bệnh lê dạng trùng (Babesiosis): Victor Babeş (1888) lần đầu mô tả Babesia spp. trong máu động vật nhai lại. Smith và Kilborne (1893) chứng minh Babesia bigemina truyền qua loài ve Boophilus annulatus. Các công trình của Mahoney (1977), Levine (1985), Graham & cs. (1972) làm rõ đặc tính dịch tễ và thiệt hại kinh tế do Babesia bovis và Babesia bigemina gây ra.
• Bệnh Theile trùng (Theileriosis): Dschunkowsky và Luhs (1904) phát hiện Theileria annulata; Theiler (1906) phát hiện Theileria mutans. Wenyon (1926) mô tả hình thái Theileria spp. và thể quả lựu (Schizonts). Các nghiên cứu của Misao & Kakuda (1998), Zhang & Xu (1997), Liu & cs. (2014) làm rõ tính chất phân bố toàn cầu của T. parva, T. annulata, T. sergenti, T. orientalis.
• Bệnh biên trùng (Anaplasmosis): Theiler (1910) phát hiện Anaplasma marginale. Dumler & cs. (2001, 2012) tổ chức lại phân loại họ Anaplasmataceae dựa trên phân tích gen 16S rDNA, groESL, gltA. Các công bố của Lew & cs. (2003), Kocan & cs. (2010), Ismail & McBride (2017), Hove & cs. (2018) chứng minh động vật nhai lại là nguồn tàng trữ của nhiều loài Anaplasma (A. marginale, A. centrale, A. bovis, A. ovis, A. phagocytophilum, A. platys), trong đó A. phagocytophilum và A. platys có khả năng lây truyền sang người và gây hội chứng giảm bạch cầu, tiểu cầu.
• Phân loại và phòng trừ ve cứng: Khóa phân loại của Brumpt (1919), Walker & cs. (2014) hệ thống hóa các giống ve cứng họ Ixodidae, sáp nhập chi phụ Boophilus vào giống Rhipicephalus. Cơ chế tác động thần kinh của các hợp chất nhóm Pyrethroid (Permethrin, Cypermethrin, Deltamethrin) lên kênh ion Natri của tế bào thần kinh chân đốt được giải trình bởi Narahashi (1992, 1996), Bloomquist (1996), Elliott (1995), Khambay (2005), Soderlund (2002).

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

• Schein (1908) và Houdemer (1925) lần đầu ghi nhận ký sinh trùng đường máu ở bò tại Trung Bộ và Bắc Bộ.
• Trịnh Văn Thịnh (1963, 1980, 1982) và Đỗ Dương Thái (1982) nghiên cứu sự phân bố của 10 loài ve cứng họ Ixodidae và mối tương quan dịch tễ với bệnh do Babesia và Anaplasma ở miền Bắc.
• Phan Trọng Cung & Đoàn Văn Thụ (1977, 2001) ghi nhận 65 loài ve thuộc 2 họ ve cứng và ve mềm tại Việt Nam, chỉ rõ Rhipicephalus (Boophilus) microplus là loài ve chiếm ưu thế trên bò.
• Phạm Sỹ Lăng & cs. (1973, 1977, 2000, 2001, 2002, 2006), Phan Địch Lân (1974), Hồ Thị Thuận & cs. (1983), Nguyễn Hữu Ninh (1980), Hạ Thúy Hạnh (1999), Nguyễn Đức Tân & cs. (2004), Nguyễn Hữu Hưng & cs. (2014), Nguyễn Văn Diên & Phan Lục (2007) đã công bố nhiều dữ liệu dịch tễ, triệu chứng lâm sàng và thử nghiệm một số hóa chất diệt ve cổ điển (Dipterex, Sumicidin, Butox).
• Về phân tử: Geurden & cs. (2008), Sivakumar & cs. (2013), Altangerel Khukhuu & cs. (2013), Phùng Quang Trường & cs. (2018) bước đầu ứng dụng ELISA và PCR phát hiện ký sinh trùng đường máu nhưng dữ liệu giải trình tự chi tiết các loài thuộc họ Anaplasmataceae trên bò vẫn còn hạn chế.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo phương pháp soi kính hiển vi truyền thống hoặc phản ứng huyết thanh học, chưa xác định đầy đủ thành phần loài Anaplasma bằng dữ liệu phân tử chuỗi nucleotide 16S rDNA trên cả bò thịt và bò sữa. Đồng thời, loài Anaplasma platys vốn ký sinh chủ yếu trên chó chưa từng được xác nhận bằng sinh học phân tử trên bò tại Việt Nam. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc tích hợp điều tra dịch tễ học thực địa, giám định hình thái học, phân tích bệnh lý học lâm sàng - mô bệnh học, phân loại học phân tử và thử nghiệm thuốc diệt ve nhóm Pyrethroid (Permethrin 5%).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án dựa trên cơ sở ký sinh trùng học thú y và bệnh lý học vật nuôi:

• Chu kỳ sinh học của ký sinh trùng đường máu: Anaplasma spp. là vi khuẩn nội bào thuộc bộ Rickettsiales, họ Anaplasmataceae, phân chia vô tính trong tế bào máu (hồng cầu, tiểu cầu, bạch cầu) của vật chủ nhai lại và phát triển truyền dọc/truyền ngang qua tuyến nước bọt của ve cứng họ Ixodidae hoặc truyền cơ giới qua côn trùng chích hút.
• Phân loại ve cứng Ixodidae: Cấu tạo hình thái của ve cứng gồm phần đầu giả (gnathosoma), mai lưng kitin (scutum), các đôi tấm bụng ở ve đực, lỗ thở (spiracle plate) và các cấu trúc gai háng (coxae).
• Dược lý học nhóm Pyrethroid: Pyrethroid thế hệ I (như Permethrin) tác động lên thụ thể kênh Natri trên màng sợi trục thần kinh của ký sinh trùng chân đốt, duy trì trạng thái khử cực kéo dài, gây tê liệt và tiêu diệt ve nhưng an toàn cho động vật có vú do chuyển hóa nhanh qua enzym gan.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp chọn mẫu và xác định cỡ mẫu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu chùm kết hợp ngẫu nhiên đơn giản (theo Nguyễn Như Thanh, 2001). Dung lượng mẫu điều tra được tính toán qua phần mềm Win Episcope 2.0 với độ tin cậy 95% ($CI = 95%$).
• Thu thập và định loại ve: Mẫu ve được thu thập bằng panh kẹp trên các vùng cơ thể bò (yếm, tai, bẹn, gốc đuôi, quanh hậu môn) theo phương pháp thường quy (Trịnh Văn Thịnh, 1963). Định danh loài ve đực và ve cái trưởng thành dựa trên đặc điểm hình thái dưới kính lúp soi nổi và kính hiển vi quang học theo khóa phân loại của I. Brumpt (1919) và Walker & cs. (2014).
• Xét nghiệm nhuộm Giemsa: Máu ngoại vi lấy từ tĩnh mạch tai được làm tiêu bản giọt đặc và dàn mỏng, cố định bằng cồn Methanol, nhuộm Giemsa và soi kính hiển vi ở độ phóng đại 1000x để phát hiện thể vùi ký sinh trùng trong hồng cầu.
• Phương pháp sinh học phân tử (Nested PCR và giải trình tự gen):
  • Tách chiết DNA tổng số từ mẫu máu bằng bộ kít GeneJET™ Genomic DNA Purification Kit (Thermo Fisher Scientific Inc.).
  • Sử dụng kỹ thuật PCR lồng (nested PCR) khuếch đại phân đoạn gen 16S rDNA của giống Anaplasma theo quy trình của Hosseini-Vasoukolaei & cs.
  • Sản phẩm PCR được điện di trên gel agarose, tinh sạch và giải trình tự nucleotide theo phương pháp Sanger.
  • Phân tích độ tương đồng di truyền qua công cụ BLAST (NCBI) và xây dựng cây phả hệ (phylogenetic tree) bằng phần mềm chuyên dụng.
• Phương pháp bệnh lý học:
  • Theo dõi lâm sàng: Đánh giá thân nhiệt, niêm mạc, vận động, biểu hiện thần kinh và thể bệnh (mang trùng, mạn tính, cấp tính).
  • Khảo sát huyết học: Sử dụng máy phân tích huyết học tự động xác định các chỉ số hồng cầu (RBC, Hb, HCT), bạch cầu (WBC, LYM, MONO) và tiểu cầu (PLT, PCT, MPV, PDW).
  • Bệnh tích đại thể và vi thể: Mổ khám các ca bệnh chết, ghi nhận biến đổi đại thể ở các cơ quan (gan, lách, túi mật, phổi, tim). Mẫu mô được cố định trong formol đệm 10%, đúc khối parafin, cắt lát mỏng và nhuộm Hematoxylin & Eosin (HE) để quan sát tổn thương vi thể.
• Phương pháp thử nghiệm thuốc diệt ve:
  • Thử nghiệm in vitro (phòng thí nghiệm): Đánh giá tỷ lệ chết của các giai đoạn ấu trùng, thiếu trùng và ve trưởng thành Rhipicephalus (Boophilus) microplus khi tiếp xúc với hợp chất Permethrin nồng độ 5%.
  • Thử nghiệm in vivo (trên cơ thể bò): Phun thuốc Permethrin 5% trên đàn bò nhiễm ve thực tế, theo dõi hiệu lực diệt ve sau các mốc thời gian 24 giờ, 48 giờ, 72 giờ và lặp lại lần 2; theo dõi các chỉ tiêu lâm sàng để đánh giá độ an toàn của thuốc.
• Phương pháp xử lý số liệu: Dữ liệu được quản lý và xử lý thống kê bằng phần mềm R (hồi quy Logistic), tính toán tỷ lệ nhiễm (%), cường độ nhiễm, tỷ suất chênh Odds Ratio (OR) và khoảng tin cậy 95% CI.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các cơ sở khoa học về bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền ở động vật nhai lại, tập trung vào 3 bệnh chính: Babesiosis (Babesia bovis, B. bigemina), Theileriosis (Theileria parva, T. annulata, T. mutans, T. sergenti) và Anaplasmosis (Anaplasma marginale, A. centrale, A. bovis, A. platys). Luận án trình bày chi tiết vòng đời sinh học của từng loài đơn bào qua vật chủ trung gian là các loài ve cứng họ Ixodidae (Rhipicephalus, Haemaphysalis, Ixodes, Hyalomma, Dermacentor, Amblyomma). Về phương diện hóa dược, chương 1 phân tích cơ chế gây độc thần kinh của nhóm Pyrethroid (Type I và Type II) đối với côn trùng chân đốt và tổng kết ứng dụng của Permethrin, Cypermethrin, Deltamethrin trong điều trị ngoại ký sinh trùng trên đàn gia súc.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu tại huyện Ba Vì (Hà Nội) với các đặc điểm sinh thái, khí hậu và cơ cấu chăn nuôi thuộc 3 vùng địa hình: miền núi, gò đồi và đồng bằng. Chương này cụ thể hóa các quy trình kỹ thuật: quy trình chọn mẫu chùm ngẫu nhiên; kỹ thuật lấy mẫu máu và bắt ve; khóa phân loại hình thái ve cứng theo Brumpt (1919) và Walker & cs. (2014); quy trình nhuộm Giemsa; quy trình tách chiết DNA bằng kit Thermo Fisher; thông số chu nhiệt phản ứng Nested PCR khuếch đại vùng gen 16S rDNA; quy trình giải trình tự gen và phân tích phát sinh loài; quy trình mổ khám đại thể và xử lý mẫu mô bệnh học nhuộm HE; phương pháp đo huyết học tự động; phác đồ thử nghiệm Permethrin 5% trong phòng thí nghiệm và trên thực địa đàn bò; các mô hình thống kê trên phần mềm R.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm đạt được từ điều tra dịch tễ học, phân tích bệnh lý, giám định phân tử đến thử nghiệm dược lý:

1. Tình hình nhiễm ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên đàn bò tại Ba Vì

Kết quả xét nghiệm máu cho thấy bò nuôi tại huyện Ba Vì nhiễm giống Anaplasma spp. với tỷ lệ chung là 26,46%. Tỷ lệ nhiễm có sự khác biệt rõ rệt theo giống, địa hình, mùa vụ và lứa tuổi:

Chỉ tiêu phân loại	Nhóm khảo sát	Tỷ lệ nhiễm Anaplasma spp. (%)
Giống bò	Bò thịt (bò vàng bản địa, bò lai)	29,40
	Bò sữa	23,00
Vùng địa hình	Vùng gò đồi	36,93
	Vùng núi cao	23,16
	Vùng đồng bằng	21,19
Mùa vụ trong năm	Mùa hè	43,53
	Mùa đông	11,42
Lứa tuổi của bò	Dưới 1 năm tuổi	17,35
	Từ 1 - 2 năm tuổi	30,21
	Trên 2 năm tuổi	31,23

2. Đặc điểm bệnh lý của bệnh biên trùng (Anaplasmosis)

• Thể bệnh: Ghi nhận 3 thể bệnh lâm sàng gồm thể mang trùng (không biểu hiện triệu chứng rõ), thể mạn tính (sốt nhẹ, niêm mạc mắt và hậu xi môn nhợt nhạt, gầy rạc kéo dài) và thể cấp tính (sốt cao trên 40°C, chảy nước dãi, run rẩy toàn thân, co giật cơ bắp, cơ vai, cơ mông).
• Chỉ tiêu huyết học ở bò nhiễm Anaplasma spp.:
  • Số lượng hồng cầu (RBC) giảm còn $5,53 \pm 0,44 \text{ Tera/L}$.
  • Hàm lượng huyết sắc tố (Hb) giảm còn $3,5 \pm 0,65 \text{ g/dL}$.
  • Thể tích khối hồng cầu (HCT) giảm còn $14,9 \pm 1,22%$.
  • Số lượng bạch cầu (WBC) tăng lên $10,6 \pm 0,56 \text{ Giga/L}$ (trong đó bạch cầu Lympho tăng $6,3 \pm 0,83 \text{ Giga/L}$, bạch cầu Mono tăng $1,4 \pm 0,26 \text{ Giga/L}$).
  • Số lượng tiểu cầu (PLT) giảm còn $408 \pm 88,2 \text{ Giga/L}$.
  • Thể tích khối tiểu cầu (PCT) giảm còn $0,287 \pm 0,051%$.
  • Độ phân bố tiểu cầu (PDW%) tăng lên $5,7 \pm 0,376%$. Chỉ số thể tích trung bình tiểu cầu (MPV) không có sự chênh lệch đáng kể.
• Bệnh tích đại thể: Lách sưng to, nhu mô mềm; gan nhạt màu ngả vàng; túi mật sưng to, dịch mật đặc quánh; máu loãng màu đỏ tươi, khó đông; niêm mạc mắt, miệng, âm hộ nhợt nhạt và vàng.
• Bệnh tích vi thể (nhuộm HE): Phổi có hiện tượng viêm kẽ, vách phế nang tăng sinh dày, khí thũng; gan bị thoái hóa mỡ tế bào quanh ống mật, thâm nhiễm tế bào viêm ở khoảng cửa, tăng sinh ống mật ứ đọng mật; thành túi mật xung huyết, dày lên do tăng sinh mô liên kết; lách giãn rộng vùng tủy đỏ, thâm nhiễm tế bào lympho, tăng sinh tương bào và tích tụ lượng lớn sắc tố hemosiderin do hiện tượng thực bào hồng cầu vỡ.

3. Định danh loài Anaplasma bằng phương pháp sinh học phân tử

Kết quả phản ứng Nested PCR và giải trình tự đoạn gen 16S rDNA đã xác định được 2 loài gây bệnh trên đàn bò tại Ba Vì:

• Anaplasma marginale: Ký sinh chủ yếu ở rìa màng hồng cầu.
• Anaplasma platys: Lần đầu tiên được phát hiện ký sinh trên đàn bò tại Việt Nam (loài này trước đây chỉ ghi nhận chủ yếu trên chó). Cây phả hệ phân tử khẳng định mối quan hệ di truyền chặt chẽ giữa các chủng phân lập tại Ba Vì với các chủng Anaplasma chuẩn trên Ngân hàng Gen thế giới (GenBank).

4. Tình hình nhiễm ve ký sinh trên đàn bò và mối liên quan dịch tễ

Tỷ lệ nhiễm ve chung trên đàn bò tại huyện Ba Vì là 33,70%. Sự phân bố của ve ký sinh phụ thuộc vào các yếu tố dịch tễ:

• Theo giống bò: Bò thịt nhiễm ve 44,10%, cao hơn bò sữa (21,44%).
• Theo mùa vụ: Tỷ lệ nhiễm ve cao nhất vào mùa hè (60,57%) và thấp nhất vào mùa đông (7,30%).
• Theo địa hình: Vùng gò đồi có tỷ lệ nhiễm ve cao nhất (57,95%), tiếp đến là vùng đồng bằng (29,55%) và thấp nhất là vùng núi (21,44%).
• Theo lứa tuổi: Bò dưới 1 năm tuổi nhiễm 36,59%, từ 1 - 2 năm tuổi nhiễm 34,65%, trên 2 năm tuổi nhiễm 31,29%.
• Thành phần loài ve: Giám định hình thái xác định 2 loài ve cứng ký sinh trên bò tại Ba Vì gồm Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus.
• Mối liên quan giữa nhiễm ve và ký sinh trùng đường máu: Phân tích thống kê logistic chỉ ra rằng bò bị nhiễm ve làm tăng nguy cơ mắc ký sinh trùng đường máu lên 16,79 lần ($OR = 16,79$) so với bò không nhiễm ve.

5. Thử nghiệm hiệu lực diệt ve của hợp chất Permethrin 5%

• Thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro): Permethrin nồng độ 5% đạt hiệu lực diệt 100% đối với giai đoạn ấu trùng và thiếu trùng của ve Rhipicephalus (Boophilus) microplus; hiệu lực diệt ve trưởng thành đạt 30,00%.
• Thử nghiệm trên cơ thể bò (in vivo): Sau khi phun Permethrin 5%, hiệu lực diệt ấu trùng và thiếu trùng đạt 100%; hiệu lực diệt ve trưởng thành đạt từ 84,00% đến 92,00%.
• Độ an toàn: Hóa dược Permethrin 5% không gây ra các triệu chứng nhiễm độc lâm sàng, an toàn đối với bò thí nghiệm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Đóng góp mới về mặt khoa học:
   • Lần đầu tiên phát hiện và công bố sự lưu hành của loài Anaplasma platys ký sinh trên đàn bò tại Việt Nam bằng kỹ thuật sinh học phân tử (Nested PCR và giải trình tự vùng gen 16S rDNA). Phát hiện này mở rộng hiểu biết về phổ vật chủ của A. platys cũng như cảnh báo nguy cơ bệnh truyền lây từ động vật sang người.
   • Xác định chính xác cấu trúc thành phần loài ký sinh trùng đường máu họ Anaplasmataceae (Anaplasma marginale và Anaplasma platys) và thành phần loài ve cứng truyền bệnh (Rhipicephalus (Boophilus) microplus và Rhipicephalus (Boophilus) annulatus) trên đàn bò tại huyện Ba Vì, Hà Nội.
   • Cung cấp hệ thống dữ liệu hoàn chỉnh về bệnh lý học của bệnh biên trùng trên bò, bao gồm các chỉ số suy giảm huyết học chi tiết (RBC, Hb, HCT, PLT) và các biến đổi vi thể đặc trưng (viêm kẽ phổi, thoái hóa mỡ tế bào gan, tăng sinh hemosiderin ở tủy đỏ lách).
2. Đóng góp mới về mặt thực tiễn:
   • Chứng minh định lượng mối liên quan dịch tễ học giữa nhiễm ve và nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu ($OR = 16,79$), cung cấp luận cứ cho việc ưu tiên kiểm soát véc-tơ ve cứng trong quy trình thú y phòng bệnh.
   • Xác định được hiệu lực diệt ve thực địa cao (84,00% - 92,00% trên ve trưởng thành, 100% trên ấu trùng và thiếu trùng) cùng độ an toàn của hợp chất Permethrin 5%, tạo tiền đề cho việc ứng dụng thuốc diệt ve nhóm Pyrethroid an toàn thay thế các nhóm hóa chất clo hữu cơ và phốt pho hữu cơ độc hại.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Áp dụng quy trình chẩn đoán kết hợp giữa phương pháp nhuộm Giemsa kiểm tra nhanh tại thực địa và kỹ thuật Nested PCR phân tử để phát hiện sớm các cá thể bò mang trùng ẩn tính.
• Thực hiện định kỳ phun diệt ve bằng dung dịch Permethrin 5% trên đàn bò và chuồng nuôi, đặc biệt tập trung vào mùa hè và tại các vùng gò đồi có mật độ ve lưu hành cao.
• Kết hợp các biện pháp quản lý đồng cỏ, phát quang bụi rậm, vệ sinh tiêu độc chuồng trại nhằm cắt đứt chu kỳ sinh học của ve Rhipicephalus (Boophilus) spp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Địa bàn khảo sát thực địa giới hạn tại 9 xã thuộc huyện Ba Vì (Hà Nội); số lượng ca bệnh mổ khám đại thể và vi thể còn hạn chế do phụ thuộc vào các ca bệnh tự nhiên; nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào giống Anaplasma, chưa phân lập được toàn diện trình tự gen của các loài thuộc giống Babesia và Theileria trên cùng đàn bò nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi điều tra giám định phân tử họ Anaplasmataceae và các ký sinh trùng đường máu khác trên phạm vi toàn quốc; nghiên cứu sâu hơn về cơ chế truyền lây zoonosis của Anaplasma platys từ gia súc sang người; đánh giá hiện tượng kháng thuốc diệt ve của các quần thể ve cứng ngoài tự nhiên đối với nhóm Pyrethroid qua thời gian sử dụng dài hạn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Bệnh lý học thú y, Ký sinh trùng học thú y tại các trường đại học, viện nghiên cứu nông nghiệp - thú y.
• Đối với cơ quan quản lý và thú y cơ sở: Cung cấp cơ sở dữ liệu dịch tễ học và các chỉ tiêu chẩn đoán bệnh lý giúp Chi cục Thú y, Trạm Thú y các địa phương xây dựng bản đồ dịch tễ và kế hoạch phòng chống dịch bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền.
• Đối với người chăn nuôi: Hướng dẫn áp dụng biện pháp phòng trừ ve bằng thuốc gốc Pyrethroid (Permethrin 5%) đúng kỹ thuật, giảm thiểu thiệt hại về sản lượng thịt, sữa và nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi bò.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã xác định được những loài ký sinh trùng đường máu nào gây bệnh trên đàn bò tại Ba Vì bằng kỹ thuật sinh học phân tử?
Bằng kỹ thuật Nested PCR và giải trình tự gen 16S rDNA, luận án đã định danh được 2 loài ký sinh trùng đường máu thuộc giống Anaplasma gây bệnh trên bò tại Ba Vì là Anaplasma marginale và Anaplasma platys.

2. Phát hiện mới nổi bật nhất của luận án về thành phần loài ký sinh trùng đường máu tại Việt Nam là gì?
Luận án là công trình đầu tiên tại Việt Nam phát hiện sự hiện diện và lưu hành của loài Anaplasma platys ký sinh trên đàn bò. Đây là loài trước đây thường chỉ ghi nhận trên chó và có nguy cơ lây truyền sang người gây hội chứng giảm bạch cầu và tiểu cầu.

3. Mức độ nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu ở bò bị nhiễm ve cao gấp bao nhiêu lần so với bò không nhiễm ve?
Kết quả phân tích hồi quy logistic trên phần mềm R cho thấy bò bị nhiễm ve làm tăng nguy cơ nhiễm ký sinh trùng đường máu lên 16,79 lần ($OR = 16,79$) so với đàn bò không bị nhiễm ve.

4. Hiệu lực diệt ve bò của hợp chất Permethrin 5% trên thực địa và trong phòng thí nghiệm đạt kết quả như thế nào?
Trong phòng thí nghiệm (in vitro), Permethrin 5% diệt 100% ấu trùng, thiếu trùng và 30,00% ve trưởng thành. Khi thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể bò (in vivo), thuốc diệt 100% ấu trùng, thiếu trùng và đạt hiệu lực từ 84,00% đến 92,00% đối với ve trưởng thành, đồng thời bảo đảm an toàn lâm sàng cho bò.

5. Các chỉ số huyết học nào của bò bị biến đổi mạnh nhất khi mắc bệnh biên trùng (Anaplasmosis)?
Bò dương tính với Anaplasma spp. có sự sụt giảm nghiêm trọng về số lượng hồng cầu (còn $5,53 \pm 0,44 \text{ Tera/L}$), hàm lượng huyết sắc tố Hb (còn $3,5 \pm 0,65 \text{ g/dL}$), thể tích khối hồng cầu HCT (còn $14,9 \pm 1,22%$) và số lượng tiểu cầu (còn $408 \pm 88,2 \text{ Giga/L}$); trong khi đó số lượng bạch cầu tổng số tăng lên $10,6 \pm 0,56 \text{ Giga/L}$ do sự gia tăng của tế bào Lympho và Mono.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hồng Chiên đã giải quyết một cách có hệ thống và khoa học các vấn đề dịch tễ, bệnh lý học và phòng trừ bệnh ký sinh trùng đường máu do ve truyền trên đàn bò tại huyện Ba Vì, Hà Nội. Công trình đã cung cấp bằng chứng phân tử đầu tiên xác nhận sự hiện diện của Anaplasma platys trên bò tại Việt Nam, bên cạnh loài phổ biến Anaplasma marginale. Đồng thời, luận án đã làm sáng tỏ mối liên quan chặt chẽ giữa véc-tơ ve cứng (Rhipicephalus (Boophilus) spp.) với sự lan truyền mầm bệnh và chứng minh hiệu quả diệt ve thực tế của hợp chất Permethrin 5%. Các kết quả này đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ công tác chẩn đoán, điều trị và xây dựng giải pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi gia súc nhai lại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam là một nước sản xuất nông nghiệp chiếm ưu thế. Trong đó ngành chăn nuôi là một trong những thế mạnh của nền kinh tế nông nghiệp. Chăn nuôi bò chiếm một vị trí quan trọng trong giải quyết việc làm, cung cấp thịt, sữa cho người tiêu dùng và sức kéo cho nông nghiệp. Theo Cục Chăn nuôi (2019), tại thời điểm tháng 12 tổng đàn bò thịt là 5.177 con tăng khoảng 2,4% so với thời điểm năm 2018; sản lượng bò thịt xuất chuồng đạt 349,2 nghìn tấn, tăng 4,4%.

Tổng đàn bò sữa là 321.232 con, sản lượng sữa tươi cả nước ước đạt 1029,6 nghìn tấn, tăng 10,0%. Sản lượng sữa sản xuất trong nước hiện mới đáp ứng được 22% nhu cầu sữa tiêu dùng trong nước. Mục tiêu của chính phủ Việt Nam là đến năm 2020 đạt 500 nghìn bò sữa. Song song với sự phát triển số lượng đàn bò thì tình hình dịch bệnh là vấn đề đáng lo ngại đối với ngành chăn nuôi.

Ve và bệnh do ve truyền trên bò diễn ra rất phổ biến. Hiện nay, ở nước ta có 65 loài ve thuộc 2 họ ve (Phan Trọng Cung & Đoàn Văn Thụ, 2001). Ve Boophilus microplus, Rhipicephalus sanguineus là loài ve tồn tại phổ biến ở bò (Trịnh Văn Thịnh, 1963; Nguyễn Văn Diên & Phan Lục, 2007). Trên thế giới Sping Well (1991) đã có những công trình đầu tiên nghiên cứu về thiệt hại do ve bò gây ra trong sản xuất.

Tiếp đó, các nghiên cứu khác về ve bò cũng đã được công bố. Ở Úc, ve bò từng là ngoại ký sinh trùng gây tổn thất kinh tế lớn nhất trong chăn nuôi bò. Tính từ năm 1959 đến 1973, tổng thiệt hại do ve gây ra ở bang Queensland – đông bắc nước Úc tăng từ 47 triệu đến 50 triệu USD. Ve bò ngoài tác động trực tiếp còn là véc tơ truyền ký sinh trùng đường máu như Anaplasma, Theileria, Babesia.

Ve hút máu bò mang mầm bệnh và truyền sang cho động vật khỏe khác, mầm bệnh tồn tại truyền từ đời này sang đời khác của ve. Nếu ve hút máu có chứa ký sinh trùng thì có thể truyền mầm bệnh vào trứng và khi ấu trùng hình thành thì đã mang mầm bệnh (Phạm Sỹ Lăng, 2002). Các loài Anaplasma gây ra bệnh biên trùng (Anaplasmosis) là bệnh lây truyền từ động vật sang người do ve Ixodes (Santos & Massard, 2014; Ismail & McBride, 2017). Theo Rogers & Shiels (1977) Anaplasmosis xảy ra ở bò, cừu Úc do ve B.

1 microplus và Rh. sanguineus truyền bệnh. Ở động vật nhai có ít nhất năm loài Anaplasma, bò đóng một vai trò quan trọng là nguồn lây nhiễm cho người do ve truyền (Ismail & McBride, 2017; Hove & cs. marginale ký sinh trong hồng cầu, loài A.

platys ký sinh ở bạch cầu là nguyên nhân gây giảm bạch cầu ở bò, chó và người trên khắp thế giới (Lew & cs. Theileria ký sinh trên bò gây bệnh Theileriosis, có các loài là Theileria parva, Theileria anulata, Theileria mutans và Theileria surgenti. Bò bị bệnh Theileriosis có các biểu hiện như sốt cao gián đoạn, bỏ ăn, không nhai lại, niêm mạc mắt miệng nhợt nhạt, hoàng đản, bò gầy yếu, suy kiệt. Ngoài ra, những bò sau khi khỏi bệnh vẫn tiếp tục là nguồn mang trùng, tiềm ẩn nguy cơ phát tán mầm bệnh trong tự nhiên (Phạm Sỹ Lăng, 2002).

Ở Việt Nam, một số nghiên cứu cũng đã chỉ ra sự tồn tại của các loài ký sinh trùng đường máu Babesia sp., Theileria sp, Anaplasma spp ở trâu, bò và ve (Sivakumar, 2013; Altangenel Khukhuu & cs., 2013; Phùng Quang Trường & cs. Bệnh ký sinh trùng đường máu ở bò tại Việt Nam thường tồn tại ở thể ẩn, có khi bùng phát nhanh thành dịch.