ĐẶT VẤN ĐỀ HIV/AIDS được coi là một đại dịch, là hiểm hoạ toàn cầu [1]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kể từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1981, khoảng 75 triệu người nhiễm vi-rút HIV/AIDS và khoảng 32 triệu người đã chết vì bệnh này. Ước tính có 37,9 triệu người đang sống chung với HIV/AIDS tính tới cuối năm 2018 trên toàn cầu [2]. Tại Việt Nam tính đến 31/12/2020, theo báo cáo của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì cả nước có 215.220 người nhiễm HIV hiện đang còn sống và 108.719 người nhiễm HIV đã tử vong [3].
Trên địa bàn tỉnh Thái Bình, tính đến ngày 29/11/2020 số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 2.186, trong đó số phụ nữ nhiễm HIV/AIDS là 74, số đang điều trị thuốc ARV là 1. Số xã, phường, thị trấn phát hiện có người nhiễm HIV/AIDS là 240/260 [4]. Trong bối cảnh trên, nhằm có cơ sở để Việt Nam thực hiện tốt công tác phòng chống HIV/AIDS, Thủ Tướng Chính phủ đã có quyết định số 1246/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Quốc gia chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030 [5] trong đó đã đề ra nhiệm vụ huy động mọi nguồn lực và sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, mỗi người dân và cộng đồng vào các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Trên địa bàn Thái Bình, việc quản lý, chăm sóc, tư vấn người nhiễm HIV/AIDS hiện gặp nhiều khó khăn do đối tượng là người nhiễm HIV/AIDS thường xuyên thay đổi địa chỉ vì sợ bị phân biệt đối xử và nhiều người phải chuyển tới các địa phương khác để sinh sống.
Mặt khác, lực lượng cán bộ y tế tại cơ sở mỏng, kiêm nhiệm nhiều việc nên khó đảm đương được công việc [6]. Nhằm góp phần ngăn chặn HIV/AIDS lây lan tại cộng đồng, giảm sự kỳ thị phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS, hỗ trợ người nhiễm tại cộng 2 đồng, tỉnh hiện có 10 CLB người có HIV/AIDS đã được hình thành và đi vào hoạt động. Mô hình các CLB người nhiễm HIV/AIDS tại cộng đồng bước đầu đã cho kết quả tích cực. Tuy nhiên, các CLB vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc quản lý và điều hành, việc thu hút sự tham gia của những người nhiễm HIV/AIDS vào sinh hoạt CLB người nhiễm HIV/AIDS còn chưa được như mong muốn.
Một trong những lý do dẫn đến là việc các CLB người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh chưa thể công khai danh tính của các thành viên tham gia, những kỹ năng điều hành, kỹ năng truyền thông, tư vấn của những người điều hành chưa có chương trình hỗ trợ chính thức một cách bài bản và đầy đủ, tâm lý bị kỳ thị của người nhiễm HIV/AIDs vẫn còn khá phổ biến. Thực tế trên đặt ra câu hỏi là mô hình CLB người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh Thái Bình hiện hoạt động như thế nào? Những khó khăn gặp phải chủ yếu của các CLB là gì? Cần thực hiện những hoạt động nào để góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động mô hình các CLB này để có thể đóng góp hiệu quả và tích cực hơn trong công tác phòng chống HIV/AIDS tại cộng đồng nói chung và trên địa bàn nghiên cứu nói riêng? Trong bối cảnh trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh Thái Bình và hiệu quả một số biện pháp can thiệp” với các mục tiêu nghiên cứu sau: 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS và kiến thức, thực hành về chăm sóc, điều trị ARV của thành viên câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại 4 huyện của tỉnh Thái Bình năm 2017. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp hỗ trợ tăng cường quản lý, hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV trên địa bàn 4 huyện của tỉnh Thái Bình.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cương về HIV/AIDS 1. Một số khái niệm - HIV: Là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus", là vi-rút gây suy giảm miễn dịch ở người, làm cho cơ thể suy giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh. - AIDS: Được viết tắt từ tiếng Anh "Acquired Immunodeficiency Syndrome", có nghĩa là "hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải" do nhiễm vi-rút gây suy giảm miễn dịch ở người HIV (Human Immunodeficiency Virus).
HIV tấn công, tiêu huỷ dần các tế bào miễn dịch và làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. AIDS là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV, khi cơ thể không còn khả năng chống đỡ, nên dễ mắc thêm nhiều loại bệnh cơ hội dẫn đến tử vong, làm cho cơ thể mất sức đề kháng với các vi sinh vật gây bệnh và những vi sinh vật bình thường không gây bệnh trở thành gây bệnh, tạo ra các nhiễm trùng cơ hội, làm cho ung thư dễ phát triển và có những thương tổn do chính HIV/AIDS gây ra [7]. - ARV: Antiretrovaral là loại thuốc dùng cho điều trị HIV/AIDS, có tác dụng ức chế sự nhân lên của HIV/AIDS trong cơ thể. Cơ chế bệnh sinh Nguyên nhân gây bệnh: Nguyên nhân dẫn đến bệnh AIDS là do vi-rút HIV.
Trên kính hiển vi điện tử, HIV có cấu trúc hình cầu, đường kính trung bình khoảng 110 nm (dao động từ 70 - 130 nm). HIV có đặc điểm chung của họ Retroviridae. Hạt virus hoàn chỉnh (virion) có cấu tạo gồm 3 lớp: vỏ ngoài, vỏ trong và lõi 5 Nguồn lây: Người nhiễm HIV/AIDS ở tất cả các giai đoạn đều có thể là nguồn bệnh HIV/AIDS. Các Lentivirus có nhiều hình thái và đặc tính sinh học.
Sinh vật nhiễm các Lentivirus có đặc điểm chung là thời gian ủ bệnh dài. HIV/AIDS có cấu trúc hình cầu, đường kính khoảng 120mm, nhỏ hơn hồng cầu khoảng 60 lần [8]. HIV/AIDS có hai loại đặc trưng là HIV-1 và HIV-2: HIV-1 là vi-rút đã được phát hiện với những tên gọi như là virus liên quan đến hạch bạch huyết (LAV) và vi-rút lympho T-lympho 3 ở người (HTLV-III). HIV-1 có độc lực và lây nhiễm cao hơn HIV-2 [9].
Là nguyên nhân của phần lớn các trường hợp nhiễm HIV/AIDS trên Toàn cầu. Giao hợp qua đường hậu môn có nguy cơ bị lây nhiễm cao hơn nhiều, 1.7% cho mỗi lần quan hệ [10]. Xác suất rủi ro lây nhiễm HIV/AIDS qua đường tình dục từ rất thấp tới 138/10.000, trong đó cao nhất là hình thức quan hệ tiếp nhận qua đường hậu môn. Các hình thức quan hệ bằng miệng có nguy cơ thấp hơn [11].
- Đường máu: HIV/AIDS có trong máu toàn phần và các thành phần của máu như hồng cầu, tiểu cầu, huyết tương, các yếu tố đông máu. Do đó HIV/AIDS có thể được truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV/AIDS [12]. Nguy cơ lây truyền qua đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. - Lây truyền từ mẹ sang con: Việc lây truyền vi-rút từ mẹ sang con có thể xảy ra trong tử cung (trong thời kỳ mang thai), trong quá trình chuyển dạ (sinh con), hoặc thông qua việc cho con bú [12].
Trong trường hợp không điều trị, tỷ lệ lây truyền giữa mẹ và con lên đến khoảng 25%. Tuy nhiên, với sự kết hợp điều trị bằng thuốc kháng vi-rút và mổ lấy thai thì nguy cơ này có thể được giảm xuống thấp khoảng 1% [13]. Có tới 50% thanh thiếu niên bị nhiễm nhưng không biết tình trạng mắc bệnh của bản thân [14]. Mặc dù có một số xu hướng giảm ở nhóm tuổi 15-24, tỷ 6 lệ nhiễm HIV/AIDS luôn cao hơn ở phụ nữ trẻ so với nam thanh niên ở khắp miền đông và miền nam Châu Phi [11].
Các nguy cơ mà thanh thiếu niên hay gặp bao gồm việc có nhận thức hạn chế về nguy cơ nhiễm HIV/AIDS; chưa có thói quen đi xét nghiệm HIV; quan hệ tình dục không an toàn; tỷ lệ viêm nhiễm bệnh lây qua đường tình dục cao; vô gia cư hoặc bị kì thị, tự kỉ [14]. Các khảo sát dân số gần đây cũng cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS cao hơn ở những cá nhân giàu có các Quốc gia ở Châu Phi cận Sahara [15], [16]. Về mặt lý thuyết, những người có tình trạng kinh tế xã hội cao hơn có thể có nhiều bạn tình hơn, khiến họ có nguy cơ nhiễm HIV/AIDS cao hơn [17]. Tỷ lệ nhiễm mới được tìm thấy cao hơn ở phụ nữ trẻ (20-24 tuổi) so với nam giới cùng tuổi năm 2017.
Nguy cơ nhiễm HIV/AIDS ở phụ nữ trẻ cao hơn nam giới trẻ tuổi có liên quan đến một số yếu tố, bao gồm các yếu tố xã hội chẳng hạn như nghèo đói và giáo dục thấp, các yếu tố văn hóa như nạn mại dâm, luật pháp, ngăn cản phụ nữ trẻ tiếp cận các dịch vụ sức khỏe sinh sản và tình dục và tiếp xúc với bạo lực tình dục [18], [19]. Các can thiệp đầy tham vọng nhằm giải quyết nhiều nguyên nhân khiến phụ nữ trẻ dễ bị nhiễm HIV/AIDS ở các nước Châu Phi cận Sahara đang được tiến hành [20]. Đồng nhiễm HIV/AIDS với các bệnh khác: Một nghiên cứu cho thấy trên 30% người nhiễm HIV/AIDS có đồng nhiễm viêm gan C, HIV/AIDS có tác động rõ rệt làm tăng nhanh quá trình tiến triển của vi-rút viêm gan C, làm tăng tỷ lệ mắc và tử vong do các bệnh lý về gan ở những đối tượng này, đặc biệt làm tăng nguy cơ nhiễm độc gan do thuốc kháng vi-rút (ARV), các bệnh lý về chuyển hóa, nhanh chóng dẫn đến xơ gan [21]. Tỷ lệ đồng nhiễm HIV/AIDS với viêm gan C ở Nhật bản là 20%, tại miền Tây Iran là 72% [22] và tại Hy lạp là 90,4% [23].
Tại Hoa kỳ, tỷ lệ nhiễm viêm gan C là 10,6%, viêm gan C gentype 1 là 87,5%, trong đó đồng 7 nhiễm HIV/AIDS và viêm gan C là 24,8% [24]. Zhou J và cộng sự đánh giá về đồng nhiễm viêm gan và HIV/AIDS trên 2.979 bệnh nhân tại các nước Đông Nam Á cho kết quả 49% có đồng nhiễm viêm gan C [25]. Đánh giá về tỷ lệ đồng nhiễm HIV/AIDS với viêm gan C trong thời gian 2004-2005 tại Iran, Seyed Alinaghi S và cộng sự thấy có tới 67,2% bệnh nhân đồng nhiễm viêm gan C, chủ yếu trong nhóm tiêm chích ma túy tĩnh mạch (85,1%) [26]. Fish nghiên cứu thấy từ 15% đến 30% người nhiễm HIV/AIDS ở Hoa Kỳ có đồng nhiễm với viêm gan C và 90% số trường hợp này là người tiêm chích ma túy tĩnh mạch.
Bệnh lý gan mãn tính ở đối tượng này là xơ gan, ung thư gan nguyên phát và dẫn tới tử vong [27]. Liz Highleyman nghiên cứu so sánh 4.280 bệnh nhân đồng nhiễm HIV/AIDS và viêm gan C điều trị ARV với 6.079 bệnh nhân viêm gan C đơn thuần từ 1997-2010, thấy 45% bệnh nhân có số lượng T-CD4 trước điều trị ≤ 200 cells/mm3 [28].
