Nghiên cứu về hoạt động và hiệu quả can thiệp của câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh Thái Bình

Luận án tiến sĩ nghiên cứu y tế công cộng thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm hiv aids tại tỉnh thái bình và hiệu quả, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Đỗ Duy Bình
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Quốc Tiến
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Thái Bình
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Thực Trạng Hoạt Động Câu Lạc Bộ Người Nhiễm HIV/AIDS Tại Tỉnh Thái Bình Và Hiệu Quả Một Số Biện Pháp Can Thiệp
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1.1. Đại cương về HIV/AIDS
• 1.1.2. Một số khái niệm
• 1.1.3. Cơ chế bệnh sinh
• 1.1.4. Thực trạng nhiễm HIV/AIDS
• 1.1.4.1. Thực trạng nhiễm HIV/AIDS trên Thế giới
• 1.1.4.2. Thực trạng nhiễm HIV/AIDS ở Việt Nam
• 1.1.5. Thực trạng điều trị HIV/AIDS bằng thuốc ARV
• 1.1.6. Nhu cầu và các biện pháp hỗ trợ chăm sóc điều trị của người nhiễm HIV/AIDS tại cộng đồng
• 1.1.7. Mô hình câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh Thái Bình
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa bàn, thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Địa bàn nghiên cứu
• 2.1.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Biến số và chỉ số trong nghiên cứu
• 2.2.4. Phương pháp thu thập thông tin
• 2.2.5. Tiêu chuẩn đánh giá
• 2.2.6. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.2.7. Sai số có thể gặp phải và các biện pháp khống chế sai số
• 2.2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.2.9. Phạm vi nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hoạt động câu lạc bộ và kiến thức, thực hành của đối tượng về chăm sóc, điều trị HIV/AIDS
• 3.1.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Thực trạng hoạt động của câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn nghiên cứu
• 3.1.3. Thực trạng kiến thức, thực hành về chăm sóc, điều trị HIV/AIDS
• 3.1.4. Thực hành của đối tượng về tuân thủ điều trị
• 3.1.5. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS
• 3.1.6. Thay đổi sự tham gia của đối tượng và sự hỗ trợ của câu lạc bộ
• 3.1.7. Thay đổi kiến thức chăm sóc, điều trị của đối tượng
• 3.1.8. Thay đổi thực hành chăm sóc, điều trị của đối tượng
• 3.1.9. Thay đổi về xét nghiệm tế bào T-CD4 của đối tượng
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Hoạt động câu lạc bộ và kiến thức, thực hành của đối tượng về chăm sóc, điều trị HIV/AIDS
• 4.2. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
• 4.3. Hoạt động của câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS
• 4.4. Kiến thức, thực hành về chăm sóc, điều trị HIV/AIDS
• 4.5. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS
• 4.6. Việc thực hiện các hoạt động can thiệp
• 4.7. Thay đổi sự tham gia của đối tượng và sự hỗ trợ của câu lạc bộ
• 4.8. Thay đổi kiến thức chăm sóc, điều trị của đối tượng
• 4.9. Thay đổi thực hành chăm sóc, điều trị của đối tượng
• 4.10. Thay đổi chỉ số xét nghiệm tế bào T-CD4 của đối tượng
• 4.11. Hạn chế trong nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về can thiệp HIV AIDS tại Thái Bình

HIV/AIDS là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại Việt Nam, đặc biệt là tại tỉnh Thái Bình. Câu lạc bộ người nhiễm HIV được thành lập nhằm hỗ trợ và nâng cao nhận thức cho người nhiễm. Mô hình này không chỉ giúp giảm thiểu sự kỳ thị mà còn tạo ra một môi trường an toàn cho các thành viên chia sẻ kinh nghiệm và nhận được sự hỗ trợ cần thiết. Theo báo cáo, số người nhiễm HIV tại Thái Bình đã tăng lên đáng kể, với 2.186 trường hợp tính đến cuối năm 2020. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các can thiệp HIV/AIDS hiệu quả để cải thiện tình hình. Các dự án HIV/AIDS đã được triển khai nhằm nâng cao nhận thức và cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người nhiễm. Việc đánh giá hiệu quả can thiệp là rất quan trọng để xác định các biện pháp cần thiết trong tương lai.

1.1. Tình hình HIV AIDS tại Thái Bình

Tình hình HIV/AIDS tại Thái Bình đang ở mức báo động. Theo số liệu thống kê, số người nhiễm HIV tại tỉnh này đã gia tăng trong những năm qua. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời là rất quan trọng. Các câu lạc bộ người nhiễm HIV đã được thành lập để hỗ trợ người nhiễm trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và nâng cao kiến thức về bệnh. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu hút sự tham gia của người nhiễm vào các hoạt động của câu lạc bộ. Sự kỳ thị và phân biệt đối xử vẫn còn tồn tại, khiến nhiều người không dám công khai tình trạng của mình. Do đó, cần có các biện pháp can thiệp hiệu quả để cải thiện tình hình này.

II. Hiệu quả của các biện pháp can thiệp

Các biện pháp can thiệp cho câu lạc bộ người nhiễm HIV tại Thái Bình đã cho thấy những kết quả tích cực. Nghiên cứu cho thấy rằng việc tham gia vào các hoạt động của câu lạc bộ đã giúp nâng cao kiến thức và thực hành chăm sóc sức khỏe cho người nhiễm. Các thành viên đã có sự thay đổi rõ rệt trong việc tuân thủ điều trị ARV. Hiệu quả can thiệp không chỉ thể hiện qua việc tăng cường kiến thức mà còn qua sự cải thiện trong các chỉ số sức khỏe, như số lượng tế bào T-CD4. Điều này cho thấy rằng các dự án HIV/AIDS cần được duy trì và mở rộng để tiếp tục hỗ trợ người nhiễm. Việc đánh giá thường xuyên các biện pháp can thiệp sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu, từ đó có thể điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu thực tế.

2.1. Thay đổi trong kiến thức và thực hành

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc tham gia vào câu lạc bộ người nhiễm HIV đã giúp nâng cao đáng kể kiến thức của các thành viên về bệnh HIV/AIDS. Họ đã hiểu rõ hơn về các phương pháp phòng ngừa, điều trị và chăm sóc sức khỏe. Sự thay đổi này không chỉ giúp họ tự tin hơn trong việc quản lý sức khỏe của bản thân mà còn khuyến khích họ chia sẻ thông tin với những người khác trong cộng đồng. Các biện pháp can thiệp đã tạo ra một môi trường học hỏi tích cực, nơi mà các thành viên có thể trao đổi kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Điều này góp phần làm giảm sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV/AIDS trong xã hội.

III. Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả can thiệp cho câu lạc bộ người nhiễm HIV tại Thái Bình, cần có những đề xuất cụ thể. Trước hết, cần tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của cộng đồng về HIV/AIDS. Việc tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về bệnh và giảm bớt sự kỳ thị. Thứ hai, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng trong việc cung cấp dịch vụ y tế cho người nhiễm. Các chương trình hỗ trợ tài chính và tâm lý cũng cần được triển khai để giúp người nhiễm vượt qua khó khăn. Cuối cùng, việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ giữa các câu lạc bộ sẽ giúp tăng cường sức mạnh và hiệu quả của các hoạt động can thiệp.

3.1. Tăng cường truyền thông và giáo dục

Truyền thông và giáo dục là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về HIV/AIDS. Cần có các chiến dịch truyền thông mạnh mẽ để cung cấp thông tin chính xác về bệnh, cách phòng ngừa và điều trị. Việc sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng, mạng xã hội và các hoạt động cộng đồng sẽ giúp tiếp cận được nhiều người hơn. Đồng thời, cần tổ chức các khóa đào tạo cho nhân viên y tế và tình nguyện viên để họ có thể hỗ trợ tốt hơn cho người nhiễm. Sự tham gia của cộng đồng trong các hoạt động này sẽ góp phần làm giảm sự kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người nhiễm HIV/AIDS.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Y tế Công cộng (Mã số: 9720701) của nghiên cứu sinh Đỗ Duy Bình, thực hiện tại Trường Đại học Y Dược Thái Bình năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Quốc Tiến và PGS.TS Nguyễn Đức Thanh, tập trung giải quyết bài toán chăm sóc, hỗ trợ và nâng cao tuân thủ điều trị thuốc kháng vi-rút (ARV) cho người nhiễm HIV/AIDS tại tuyến cơ sở thông qua mô hình câu lạc bộ (CLB) tự nguyện.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bối cảnh dịch bệnh HIV/AIDS vẫn là hiểm họa sức khỏe cộng đồng. Tính đến ngày 31/12/2020, Việt Nam ghi nhận 215.220 người nhiễm HIV còn sống và 108.719 trường hợp đã tử vong. Trên địa bàn tỉnh Thái Bình, tính đến ngày 29/11/2020 có 2.186 trường hợp nhiễm HIV còn sống (trong đó có 74 phụ nữ nhiễm HIV/AIDS), dịch đã xuất hiện tại 240/260 xã, phường, thị trấn. Nhằm thực hiện Quyết định số 1246/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược Quốc gia chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030, việc huy động nguồn lực cộng đồng là nhiệm vụ trọng tâm. Tuy nhiên, công tác quản lý và tư vấn tại Thái Bình gặp nhiều khó khăn: người nhiễm HIV thường xuyên thay đổi địa chỉ do sợ bị kỳ thị, phân biệt đối xử; nhân lực y tế cơ sở mỏng và phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ. Toàn tỉnh đã hình thành 10 CLB người nhiễm HIV/AIDS nhưng các mô hình này hoạt động mang tính tự phát, sinh hoạt tại nhà chủ nhiệm CLB, chưa được cấp phép hay hỗ trợ kinh phí chính thức, người điều hành thiếu kỹ năng quản lý, truyền thông bài bản và người nhiễm còn e ngại công khai danh tính.

Luận án xác định 2 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS và kiến thức, thực hành về chăm sóc, điều trị ARV của thành viên câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại 4 huyện của tỉnh Thái Bình năm 2017.
2. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp hỗ trợ tăng cường quản lý, hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV trên địa bàn 4 huyện của tỉnh Thái Bình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Không gian nghiên cứu: Địa bàn 4 huyện thuộc tỉnh Thái Bình, bao gồm huyện Kiến Xương, huyện Tiền Hải, huyện Đông Hưng và huyện Thái Thụy.
• Đối tượng nghiên cứu: Người nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV tham gia sinh hoạt tại các CLB trên địa bàn nghiên cứu (cỡ mẫu khảo sát n = 420 đối tượng) và nhân viên y tế tham gia hỗ trợ hoạt động CLB (n = 61 cán bộ).
• Thời gian nghiên cứu: Khảo sát thực trạng được thực hiện từ năm 2017, tiếp nối bằng giai đoạn can thiệp và đánh giá hiệu quả, hoàn thành năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về dịch tễ học, cơ chế bệnh sinh, các rào cản trong chăm sóc và các mô hình can thiệp hỗ trợ tuân thủ điều trị ARV:

Đặc điểm dịch tễ và đồng nhiễm: Tài liệu điểm lại các nghiên cứu của UNAIDS và WHO, ghi nhận toàn cầu có khoảng 37,9 triệu người sống chung với HIV vào cuối năm 2018. Về đường lây, nguy cơ lây truyền qua đường máu đạt trên 90%; lây truyền từ mẹ sang con khoảng 25% nếu không điều trị và giảm xuống khoảng 1% khi kết hợp ARV với can thiệp sản khoa (mổ lấy thai). Tác giả trích dẫn các bằng chứng về tỷ lệ đồng nhiễm HIV và viêm gan C (HCV): trên 30% người nhiễm HIV có đồng nhiễm HCV; tỷ lệ này tại Nhật Bản là 20%, Tây Iran là 72%, Hy Lạp là 90,4%, Hoa Kỳ là 24,8% (trong tổng số 10,6% nhiễm HCV với 87,5% thuộc kiểu gen 1). Zhou J và cộng sự ghi nhận 49% bệnh nhân tại các nước Đông Nam Á đồng nhiễm HCV. Nghiên cứu của Seyed Alinaghi S và cộng sự tại Iran ghi nhận 67,2% bệnh nhân đồng nhiễm HCV, tập trung cao nhất ở nhóm tiêm chích ma túy (85,1%). Liz Highleyman nghiên cứu trên 4.280 bệnh nhân đồng nhiễm HIV/HCV chỉ ra 45% có số lượng tế bào T-CD4 trước điều trị $\le 200\text{ tế bào/mm}^3$. Khảo sát tại Hoa Kỳ trên 250 mẫu huyết tương người tiêm chích ma túy ghi nhận 59,6% dương tính với HIV, 90,4% nhiễm HCV, 10,8% dương tính với HBsAg, và tỷ lệ đồng nhiễm cả ba loại vi-rút là 6%.

Thực trạng tuân thủ điều trị ARV và các rào cản: Mục tiêu "90-90-90" đòi hỏi sự duy trì điều trị liên tục nhằm ngăn chặn nguy cơ kháng thuốc. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ kháng thuốc tại Mỹ từng đạt 76,3% (năm 2004) và tại Hàn Quốc ghi nhận 50% người nhiễm có chủng kháng đa thuốc, 10% kháng đa nhóm. Tại Việt Nam, nhiều công trình đã chỉ ra thực trạng tuân thủ ARV còn hạn chế:

• Trần Thị Bích Hồi và cộng sự (2016) tại Hải Phòng: Tỷ lệ nhiễm HIV ở phụ nữ bán dâm và nam quan hệ tình dục đồng giới là 2,0%; ở nhóm tiêm chích ma túy là 13,7%, trong đó 82,9% người nhiễm tham gia điều trị ARV.
• Hoàng Bình Yên tại Quan Hóa, Thanh Hóa: Nhóm người nghiện ma túy có tỷ lệ nhiễm HIV là 17,9% (chủ yếu nam giới 96,6%, học vấn thấp 88,3%, tiêm chích ma túy 93,9%).
• Trần Xuân Bách và Nguyễn Thanh Lương tại Nam Định: Tỷ lệ tuân thủ điều trị ARV tối ưu ở 1.054 người bệnh chỉ đạt 41,9%.
• Nghiên cứu tại Hải Dương (2016) trên 250 người nhiễm: Tỷ lệ tuân thủ điều trị đạt 60,4%; hiểu biết về hậu quả không tuân thủ còn hạn chế (chỉ 47,2% biết không tuân thủ làm hạn chế cơ hội điều trị sau này).
• Nghiên cứu tại Thanh Hóa (2012–2013) trên 72 bệnh nhân bỏ trị ARV: 84,7% là nam giới, 63,7% hay quên uống thuốc, trên 50% gặp tác dụng phụ; lý do bỏ trị chính gồm đi làm ăn xa (38,9%), sợ kỳ thị (25%), và cảm thấy điều trị không hiệu quả (18%).
• Nghiên cứu tại Đắk Lắk và Đắk Nông (2015) trên 263 bệnh nhân: Uống rượu thường xuyên và sử dụng ma túy làm tăng nguy cơ không tuân thủ lên 2,2 lần.
• Nghiên cứu tại Điện Biên trên 3 phòng khám ngoại trú (OPC): Tỷ lệ tuân thủ đạt 63,4%; đi làm xa nhà làm tăng nguy cơ không tuân thủ 2,39 lần ($p = 0{,}02$), sử dụng rượu tăng 3,6 lần ($p < 0{,}001$), sử dụng ma túy tăng 2 lần ($p = 0{,}04$).
• Nghiên cứu tại Hà Nội trên 352 bệnh nhân: Tỷ lệ tuân thủ cao đạt 66,2%, trung bình 23,8%, thấp 10,0%.
• Nghiên cứu tại An Giang trên 126 người điều trị ARV bậc 2: Ghi nhận 70,2% trường hợp có thất bại điều trị và 62% không tuân thủ.

Khoảng trống nghiên cứu: Mặc dù các mô hình CLB đồng đẳng ("Bạn giúp bạn", "Vì ngày mai tươi sáng", "Hy vọng",...) đã xuất hiện tại nhiều địa phương, các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc mô tả cắt ngang hành vi hoặc khảo sát đơn lẻ tại các phòng khám OPC. Chưa có nghiên cứu can thiệp có hệ thống tại tuyến huyện vùng đồng bằng sông Hồng nhằm đánh giá tác động kết hợp giữa việc chuẩn hóa quản lý CLB, lồng ghép cán bộ y tế vào sinh hoạt định kỳ và cung cấp hỗ trợ kỹ thuật đối với kiến thức, thực hành tuân thủ ARV cùng chỉ số sinh học miễn dịch (T-CD4+) của người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các quy định chuyên môn của Bộ Y tế và khuyến cáo của WHO về quản lý, điều trị HIV/AIDS tại cộng đồng, bao gồm:

1. Quy định chỉ định điều trị ARV: Áp dụng cho tất cả người nhiễm HIV không phụ thuộc giai đoạn lâm sàng và số lượng tế bào T-CD4.
2. Quy chuẩn theo dõi xét nghiệm định kỳ: Đo creatinin (6–12 tháng/lần khi dùng TDF), công thức máu (khi dùng AZT), men gan AST/ALT, đường máu, lipid máu; đo tải lượng HIV tại thời điểm 6 tháng, 12 tháng sau khởi động và định kỳ hàng năm; đếm tế bào T-CD4 định kỳ 6 tháng/lần.
3. Khung 10 nhóm biện pháp hỗ trợ chăm sóc điều trị tại cộng đồng:
   • Phân cấp hệ thống chăm sóc đưa dịch vụ về gần dân cư.
   • Hỗ trợ tài chính thông qua Bảo hiểm Y tế (BHYT).
   • Tăng cường hệ thống y tế cơ sở.
   • Xây dựng mô hình điều dưỡng quản lý trong điều trị ARV.
   • Hỗ trợ xét nghiệm T-CD4 tại thời điểm chẩn đoán.
   • Chương trình dự phòng lây truyền từ mẹ sang con bằng ARV phối hợp (thay thế Nevirapine đơn liều).
   • Mô hình điều trị tại nhà.
   • Truyền thông nâng cao nhận thức qua tài liệu, áp phích, tư vấn đồng đẳng và tập huấn trực tiếp.
   • Quản lý trường hợp đối với từng ca bệnh.
   • Sử dụng công cụ nhắc nhở điều trị (tin nhắn SMS, điện thoại di động).

Tiêu chuẩn đánh giá mức độ tuân thủ điều trị ARV:

Phác đồ liều dùng hàng ngày	Số liều thuốc quên trong tháng	Đánh giá mức độ tuân thủ
Uống 2 liều ARV mỗi ngày	1 – 3 liều	Tốt
	$\ge 4$ liều	Không tốt
Uống 1 liều ARV mỗi ngày	1 liều	Tốt
	$\ge 2$ liều	Không tốt

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp phương pháp mô tả cắt ngang (giai đoạn 1 năm 2017) và nghiên cứu can thiệp cộng đồng có so sánh đối chứng trước – sau can thiệp (giai đoạn 2).
• Địa bàn và đối tượng: Nghiên cứu chọn mẫu toàn bộ 4 CLB đại diện tại 4 huyện trọng điểm của tỉnh Thái Bình:
  • Huyện Kiến Xương: CLB Vì ngày mai tươi sáng (130 thành viên).
  • Huyện Tiền Hải: CLB Chuông ban mai (126 thành viên).
  • Huyện Đông Hưng: CLB Hy vọng (165 thành viên).
  • Huyện Thái Thụy: CLB Hướng tới tương lai (140 thành viên).
  • Tổng số đối tượng người nhiễm HIV tham gia khảo sát can thiệp là $n = 420$ thành viên; số cán bộ/nhân viên y tế tham gia đánh giá là $n = 61$.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng bộ phiếu phỏng vấn cấu trúc thiết kế sẵn, kết hợp trích xuất hồ sơ bệnh án theo dõi điều trị ARV và kết quả xét nghiệm miễn dịch tế bào T-CD4+ trước và sau can thiệp.
• Kỹ thuật phân tích số liệu: Xử lý và phân tích số liệu bằng các thuật toán thống kê y học, so sánh các tỷ lệ phần trăm (%), kiểm định sự khác biệt trước và sau can thiệp, đánh giá hiệu quả can thiệp trên các chỉ số kiến thức, thực hành và chỉ số sinh học.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này phân tích dịch tễ học đại dịch HIV/AIDS toàn cầu, khu vực và Việt Nam; trình bày cơ chế sinh bệnh học của vi-rút họ Retroviridae (HIV-1, HIV-2), các con đường lây truyền và nguy cơ lây nhiễm. Tác giả tổng thuật chi tiết các hướng dẫn chuyên môn về phác đồ ARV, tiêu chuẩn tuân thủ điều trị, các yếu tố rào cản (sợ lộ danh tính, kỳ thị, tác dụng phụ của thuốc, điều kiện kinh tế khó khăn, khoảng cách địa lý) và 10 nhóm can thiệp y tế công cộng hỗ trợ người nhiễm tại cộng đồng. Chương 1 cũng trình bày bức tranh tổng thể về mô hình CLB người nhiễm tại tỉnh Thái Bình: toàn tỉnh có 10 CLB với 923 người tham gia trên tổng số 2.186 người nhiễm HIV được quản lý (tính đến tháng 12/2020).

Danh sách quản lý người nhiễm HIV/AIDS và các câu lạc bộ tại tỉnh Thái Bình (tháng 12/2020):

Huyện / Thành phố	Tên Câu lạc bộ	Số người nhiễm HIV/AIDS	Số người tham gia CLB
Thành phố Thái Bình	CLB Khát vọng	575	42
	CLB Trà lý xanh		56
	CLB Hải đăng		35
Huyện Kiến Xương	CLB Vì ngày mai tươi sáng	334	130
Huyện Quỳnh Phụ	CLB Thắp sáng niềm tin	132	62
Huyện Đông Hưng	CLB Hy vọng	236	165
Huyện Hưng Hà	CLB Triều dương	152	69
Huyện Vũ Thư	CLB Hoa cỏ may	298	98
Huyện Thái Thụy	CLB Hướng tới tương lai	209	140
Huyện Tiền Hải	CLB Chuông ban mai	250	126
Tổng cộng	10 CLB	2.186	923

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết địa bàn nghiên cứu tại 4 huyện (Kiến Xương, Tiền Hải, Đông Hưng, Thái Thụy), tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu. Mô tả quy trình thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp can thiệp cộng đồng; xây dựng bộ công cụ điều tra; quy trình lồng ghép nhân viên y tế (NVYT) hỗ trợ kỹ thuật vào sinh hoạt CLB; tổ chức các buổi truyền thông, tư vấn nhóm, cấp phát tài liệu, tập huấn kỹ năng tự chăm sóc và thiết lập biện pháp nhắc nhở giờ uống thuốc ARV. Chương 2 cũng trình bày chi tiết các biến số nhân khẩu học, biến số kiến thức (đường lây, tác dụng thuốc, khoảng cách uống, xử trí khi quên thuốc), biến số thực hành (uống thuốc đúng giờ, đúng liều, tái khám, xử trí tác dụng phụ) và chỉ số xét nghiệm miễn dịch T-CD4+. Đồng thời nêu rõ các biện pháp khống chế sai số và đảm bảo đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương kết quả được cấu trúc thành hai phần chính:

1. Thực trạng hoạt động CLB và kiến thức, thực hành của đối tượng ($n = 420$):

• Đặc điểm nhân khẩu học: Phân bố giới tính, nhóm tuổi, nghề nghiệp, trình độ học vấn và tình trạng hôn nhân của các thành viên tham gia 4 CLB.
• Hoạt động CLB: Đánh giá thực trạng phương pháp quản lý, điều hành sinh hoạt, mức độ đáp ứng tài liệu truyền thông và cơ sở vật chất (sinh hoạt chủ yếu tại nhà chủ nhiệm); thời gian sinh hoạt mỗi lần; thực trạng tham gia của nhân viên y tế ($n = 61$) và mức độ hài lòng của thành viên.
• Kiến thức và thực hành ban đầu: Tỷ lệ đối tượng hiểu đúng về nguyên nhân gây bệnh, các đường lây truyền HIV/AIDS; nhận thức về tác dụng của ARV và hậu quả của việc không tuân thủ; tỷ lệ biết khoảng cách uống thuốc và cách xử trí đúng khi quên liều. Ghi nhận tỷ lệ đối tượng quên uống thuốc, uống không đúng giờ trong tháng trước điều tra, các lý do uống sai và tỷ lệ gặp tác dụng phụ của thuốc ARV.

2. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp:

• Thay đổi sự tham gia và hỗ trợ: Tăng tính chủ động tham gia sinh hoạt CLB; nâng cao tỷ lệ sinh hoạt có NVYT tham gia hướng dẫn chuyên môn; mở rộng nội dung chia sẻ và hỗ trợ giữa các thành viên.
• Cải thiện kiến thức: Nâng cao rõ rệt tỷ lệ thành viên biết đúng đường lây truyền, dấu hiệu giai đoạn đầu của AIDS, nguồn cung cấp thông tin, tác dụng của thuốc ARV, thời gian điều trị suốt đời, quy định tuân thủ và cách phòng lây nhiễm cho người khác.
• Chuyển biến thực hành: Giảm tỷ lệ đối tượng quên hoặc không uống thuốc ARV trong tháng; gia tăng tỷ lệ sử dụng các biện pháp nhắc nhở uống thuốc (báo thức, người nhà nhắc nhở); cải thiện kỹ năng xử trí đúng khi gặp tác dụng phụ; nâng cao tỷ lệ tái khám định kỳ đúng hẹn.
• Chỉ số sinh học: Ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về số lượng tế bào T-CD4+ của đối tượng nghiên cứu sau giai đoạn can thiệp so với trước can thiệp.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích, so sánh các phát hiện nghiên cứu với các công trình trong và ngoài nước:

• Phân tích tính đặc thù của địa bàn nông thôn tỉnh Thái Bình: sự phân tán của người bệnh, áp lực tâm lý kỳ thị xã hội khiến các CLB hoạt động mang tính khép kín tại tư gia.
• Bàn luận về vai trò của NVYT: Việc thiếu vắng hỗ trợ chuyên môn trước đây là điểm yếu của mô hình tự phát. Khi NVYT tham gia sinh hoạt định kỳ, cung cấp thông tin chuẩn hóa và tư vấn trực tiếp, niềm tin và sự gắn kết của thành viên tăng lên rõ rệt.
• So sánh các chỉ số tuân thủ và rào cản: Đối chiếu tỷ lệ tuân thủ, tỷ lệ quên thuốc và các yếu tố ảnh hưởng (uống rượu, đi làm ăn xa, gặp tác dụng phụ) với các kết quả nghiên cứu tại Hải Dương, Nam Định, Thanh Hóa, Điện Biên, Hà Nội và các nghiên cứu quốc tế tại châu Phi, Hoa Kỳ.
• Bàn luận về sự thay đổi có ý nghĩa thống kê của chỉ số miễn dịch T-CD4+, khẳng định mối liên hệ chặt chẽ giữa việc nâng cao kiến thức, tuân thủ uống thuốc ARV đúng giờ với việc phục hồi hệ thống miễn dịch của người bệnh.
• Chỉ ra các khó khăn, hạn chế của đề tài và đề xuất giải pháp duy trì mô hình can thiệp.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn diện, có hệ thống về thực trạng tổ chức, phương thức vận hành và những rào cản nội tại của 10 CLB người nhiễm HIV/AIDS tự nguyện tại tỉnh Thái Bình.
2. Thiết kế và thử nghiệm thành công gói giải pháp can thiệp y tế công cộng lồng ghép: chuẩn hóa phương pháp điều hành CLB, đưa cán bộ y tế cơ sở trực tiếp tham gia sinh hoạt định kỳ, cung cấp tài liệu truyền thông chuẩn và hướng dẫn kỹ năng tự chăm sóc, nhắc nhở tuân thủ điều trị ARV cho thành viên.
3. Chứng minh hiệu quả thực nghiệm của mô hình can thiệp: nâng cao tỷ lệ hiểu biết đúng về ARV, cải thiện hành vi tuân thủ uống thuốc (đúng liều, đúng giờ, đúng cách, biết xử trí khi quên thuốc), gia tăng mức độ hài lòng của thành viên và cải thiện chỉ số miễn dịch T-CD4+.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với Sở Y tế và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Thái Bình: Cần chính thức công nhận và đưa mô hình CLB người nhiễm HIV/AIDS vào mạng lưới hỗ trợ phòng chống HIV/AIDS tại cộng đồng; ban hành hướng dẫn khung về quy chế sinh hoạt và quản lý CLB; phân bổ kinh phí hỗ trợ tài liệu truyền thông và hoạt động chuyên môn.
• Đối với Trung tâm Y tế và Bệnh viện Đa khoa tuyến huyện: Duy trì cơ chế cử cán bộ y tế (bác sĩ, điều dưỡng phụ trách phòng khám OPC hoặc trạm y tế xã) định kỳ tham gia sinh hoạt cùng CLB; phối hợp chặt chẽ giữa quản lý điều trị lâm sàng và hỗ trợ tâm lý xã hội tại cộng đồng.
• Đối với Ban chủ nhiệm các CLB: Tăng cường các hình thức hỗ trợ đồng đẳng, duy trì các biện pháp nhắc nhở uống thuốc hàng ngày, tạo môi trường sinh hoạt cởi mở để thu hút thêm người nhiễm HIV trên địa bàn chưa dám công khai tham gia sinh hoạt.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Nghiên cứu can thiệp được triển khai tập trung tại 4 huyện (Kiến Xương, Tiền Hải, Đông Hưng, Thái Thụy) với 420 đối tượng, chưa bao phủ toàn bộ 10 CLB trên địa bàn toàn tỉnh do nguồn lực và thời gian có hạn.
• Do tâm lý e ngại bị kỳ thị và phân biệt đối xử còn nặng nề, nhiều người nhiễm HIV trên địa bàn chưa dám công khai danh tính để tham gia CLB; địa điểm sinh hoạt vẫn phụ thuộc vào nhà riêng của ban chủ nhiệm nên điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế.
• Nghiên cứu đánh giá hiệu quả miễn dịch thông qua xét nghiệm tế bào T-CD4+; chưa thực hiện đồng loạt xét nghiệm tải lượng vi-rút HIV định kỳ cho toàn bộ mẫu nghiên cứu do điều kiện trang thiết bị và kinh phí tại thời điểm triển khai.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng đánh giá mô hình can thiệp hỗ trợ CLB trên quy mô toàn tỉnh Thái Bình và các tỉnh lân cận thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng.
• Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dọc dài hạn kết hợp đánh giá chỉ số tải lượng vi-rút HIV và tỷ lệ kháng thuốc ARV ở các thành viên tham gia CLB so với nhóm người nhiễm không sinh hoạt CLB.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho:

• Cán bộ quản lý chương trình phòng, chống HIV/AIDS tại các Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) và Sở Y tế các địa phương trong việc xây dựng, kiện toàn và duy trì các mô hình hỗ trợ người nhiễm tại cộng đồng.
• Bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế công cộng làm việc tại các phòng khám ngoại trú (OPC) tuyến huyện và trạm y tế xã/phường tham khảo phương pháp truyền thông, tư vấn và kỹ năng lồng ghép hỗ trợ chuyên môn vào các nhóm tự lực.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Y tế Công cộng, Y học Dự phòng và Xã hội học Sức khỏe tham khảo về phương pháp thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng, kỹ thuật chọn mẫu, bộ chỉ số đánh giá tuân thủ điều trị và khung phân tích rào cản tiếp cận y tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn đánh giá mức độ tuân thủ điều trị thuốc ARV trong luận án được xác định như thế nào? Luận án áp dụng tiêu chuẩn đánh giá dựa trên số liều thuốc quên trong tháng theo phác đồ điều trị:

• Đối với người dùng phác đồ 2 liều ARV/ngày: Quên từ 1 đến 3 liều/tháng được đánh giá là tuân thủ "Tốt"; quên từ 4 liều trở lên được đánh giá là "Không tốt".
• Đối với người dùng phác đồ 1 liều ARV/ngày: Quên 1 liều/tháng được đánh giá là tuân thủ "Tốt"; quên từ 2 liều trở lên được đánh giá là "Không tốt".

2. Mô hình tổ chức và thực trạng mạng lưới CLB người nhiễm HIV/AIDS tại Thái Bình trước can thiệp có đặc điểm gì? Toàn tỉnh Thái Bình có 10 CLB với 923 thành viên trên tổng số 2.186 người nhiễm HIV được quản lý (chiếm 42,2%). Các CLB hình thành tự phát, sinh hoạt tại nhà riêng của chủ nhiệm CLB, hoàn toàn tự nguyện đóng góp kinh phí, chưa có quyết định cấp phép hay hỗ trợ tài chính chính thức từ cơ quan nhà nước. Đội ngũ điều hành thiếu kỹ năng quản lý, truyền thông bài bản; cán bộ y tế cơ sở kiêm nhiệm nhiều việc nên việc hỗ trợ chuyên môn còn hạn chế.

3. Bốn huyện và các câu lạc bộ cụ thể nào được lựa chọn để triển khai nghiên cứu can thiệp? Nghiên cứu được triển khai tại 4 huyện với 4 CLB tương ứng:

• Huyện Kiến Xương: CLB Vì ngày mai tươi sáng (130 thành viên).
• Huyện Tiền Hải: CLB Chuông ban mai (126 thành viên).
• Huyện Đông Hưng: CLB Hy vọng (165 thành viên).
• Huyện Thái Thụy: CLB Hướng tới tương lai (140 thành viên). Tổng cỡ mẫu khảo sát can thiệp là 420 thành viên cùng sự tham gia của 61 cán bộ y tế.

4. Nội dung can thiệp chính của luận án bao gồm những biện pháp nào? Biện pháp can thiệp tập trung vào việc: (1) Chuẩn hóa phương pháp quản lý, điều hành sinh hoạt CLB; (2) Lồng ghép nhân viên y tế tham gia sinh hoạt định kỳ để tuyên truyền kiến thức chuyên môn; (3) Cung cấp tài liệu truyền thông chuẩn; (4) Hướng dẫn kỹ năng tự chăm sóc, xử trí tác dụng phụ của thuốc và cách xử lý khi quên liều; (5) Thiết lập và hướng dẫn các công cụ nhắc nhở uống thuốc (đồng hồ báo thức, điện thoại, người thân hỗ trợ).

5. Hiệu quả can thiệp được thể hiện qua các nhóm chỉ số nào? Hiệu quả can thiệp được chứng minh qua 4 nhóm chỉ số: (1) Tăng cường tính chủ động và mức độ hài lòng của thành viên khi tham gia CLB; (2) Nâng cao tỷ lệ đối tượng có kiến thức đúng về bệnh, đường lây, tác dụng của ARV và quy định tuân thủ; (3) Cải thiện thực hành tuân thủ điều trị (giảm tỷ lệ quên thuốc, tăng tỷ lệ sử dụng công cụ nhắc nhở, tái khám đúng hạn); (4) Gia tăng chỉ số miễn dịch tế bào T-CD4+ sau can thiệp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đỗ Duy Bình đã phản ánh thực trạng tổ chức và hoạt động của mạng lưới CLB người nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh Thái Bình, chỉ rõ những rào cản về quản lý, kiến thức và tuân thủ điều trị ARV của người bệnh tại tuyến cơ sở. Thông qua việc triển khai thử nghiệm các giải pháp can thiệp hỗ trợ lồng ghép cán bộ y tế vào sinh hoạt CLB tại 4 huyện (Kiến Xương, Tiền Hải, Đông Hưng, Thái Thụy), đề tài đã chứng minh hiệu quả nâng cao nhận thức, chuyển biến hành vi tuân thủ dùng thuốc và cải thiện chỉ số miễn dịch T-CD4+ của thành viên. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để ngành y tế địa phương hoàn thiện, duy trì và nhân rộng mô hình CLB tự lực hỗ trợ chăm sóc người nhiễm HIV/AIDS tại cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ HIV/AIDS được coi là một đại dịch, là hiểm hoạ toàn cầu [1]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kể từ khi dịch bệnh bắt đầu vào năm 1981, khoảng 75 triệu người nhiễm vi-rút HIV/AIDS và khoảng 32 triệu người đã chết vì bệnh này. Ước tính có 37,9 triệu người đang sống chung với HIV/AIDS tính tới cuối năm 2018 trên toàn cầu [2]. Tại Việt Nam tính đến 31/12/2020, theo báo cáo của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì cả nước có 215.220 người nhiễm HIV hiện đang còn sống và 108.719 người nhiễm HIV đã tử vong [3].

Trên địa bàn tỉnh Thái Bình, tính đến ngày 29/11/2020 số trường hợp nhiễm HIV hiện còn sống là 2.186, trong đó số phụ nữ nhiễm HIV/AIDS là 74, số đang điều trị thuốc ARV là 1. Số xã, phường, thị trấn phát hiện có người nhiễm HIV/AIDS là 240/260 [4]. Trong bối cảnh trên, nhằm có cơ sở để Việt Nam thực hiện tốt công tác phòng chống HIV/AIDS, Thủ Tướng Chính phủ đã có quyết định số 1246/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Quốc gia chấm dứt dịch bệnh AIDS vào năm 2030 [5] trong đó đã đề ra nhiệm vụ huy động mọi nguồn lực và sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, mỗi người dân và cộng đồng vào các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Trên địa bàn Thái Bình, việc quản lý, chăm sóc, tư vấn người nhiễm HIV/AIDS hiện gặp nhiều khó khăn do đối tượng là người nhiễm HIV/AIDS thường xuyên thay đổi địa chỉ vì sợ bị phân biệt đối xử và nhiều người phải chuyển tới các địa phương khác để sinh sống.

Mặt khác, lực lượng cán bộ y tế tại cơ sở mỏng, kiêm nhiệm nhiều việc nên khó đảm đương được công việc [6]. Nhằm góp phần ngăn chặn HIV/AIDS lây lan tại cộng đồng, giảm sự kỳ thị phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS, hỗ trợ người nhiễm tại cộng 2 đồng, tỉnh hiện có 10 CLB người có HIV/AIDS đã được hình thành và đi vào hoạt động. Mô hình các CLB người nhiễm HIV/AIDS tại cộng đồng bước đầu đã cho kết quả tích cực. Tuy nhiên, các CLB vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong việc quản lý và điều hành, việc thu hút sự tham gia của những người nhiễm HIV/AIDS vào sinh hoạt CLB người nhiễm HIV/AIDS còn chưa được như mong muốn.

Một trong những lý do dẫn đến là việc các CLB người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh chưa thể công khai danh tính của các thành viên tham gia, những kỹ năng điều hành, kỹ năng truyền thông, tư vấn của những người điều hành chưa có chương trình hỗ trợ chính thức một cách bài bản và đầy đủ, tâm lý bị kỳ thị của người nhiễm HIV/AIDs vẫn còn khá phổ biến. Thực tế trên đặt ra câu hỏi là mô hình CLB người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn tỉnh Thái Bình hiện hoạt động như thế nào? Những khó khăn gặp phải chủ yếu của các CLB là gì? Cần thực hiện những hoạt động nào để góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động mô hình các CLB này để có thể đóng góp hiệu quả và tích cực hơn trong công tác phòng chống HIV/AIDS tại cộng đồng nói chung và trên địa bàn nghiên cứu nói riêng? Trong bối cảnh trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh Thái Bình và hiệu quả một số biện pháp can thiệp” với các mục tiêu nghiên cứu sau: 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS và kiến thức, thực hành về chăm sóc, điều trị ARV của thành viên câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS tại 4 huyện của tỉnh Thái Bình năm 2017. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp hỗ trợ tăng cường quản lý, hoạt động câu lạc bộ người nhiễm HIV/AIDS đang điều trị ARV trên địa bàn 4 huyện của tỉnh Thái Bình.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Đại cương về HIV/AIDS 1. Một số khái niệm - HIV: Là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus", là vi-rút gây suy giảm miễn dịch ở người, làm cho cơ thể suy giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh. - AIDS: Được viết tắt từ tiếng Anh "Acquired Immunodeficiency Syndrome", có nghĩa là "hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải" do nhiễm vi-rút gây suy giảm miễn dịch ở người HIV (Human Immunodeficiency Virus).

HIV tấn công, tiêu huỷ dần các tế bào miễn dịch và làm suy giảm hệ thống miễn dịch của cơ thể. AIDS là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV, khi cơ thể không còn khả năng chống đỡ, nên dễ mắc thêm nhiều loại bệnh cơ hội dẫn đến tử vong, làm cho cơ thể mất sức đề kháng với các vi sinh vật gây bệnh và những vi sinh vật bình thường không gây bệnh trở thành gây bệnh, tạo ra các nhiễm trùng cơ hội, làm cho ung thư dễ phát triển và có những thương tổn do chính HIV/AIDS gây ra [7]. - ARV: Antiretrovaral là loại thuốc dùng cho điều trị HIV/AIDS, có tác dụng ức chế sự nhân lên của HIV/AIDS trong cơ thể. Cơ chế bệnh sinh Nguyên nhân gây bệnh: Nguyên nhân dẫn đến bệnh AIDS là do vi-rút HIV.

Trên kính hiển vi điện tử, HIV có cấu trúc hình cầu, đường kính trung bình khoảng 110 nm (dao động từ 70 - 130 nm). HIV có đặc điểm chung của họ Retroviridae. Hạt virus hoàn chỉnh (virion) có cấu tạo gồm 3 lớp: vỏ ngoài, vỏ trong và lõi 5 Nguồn lây: Người nhiễm HIV/AIDS ở tất cả các giai đoạn đều có thể là nguồn bệnh HIV/AIDS. Các Lentivirus có nhiều hình thái và đặc tính sinh học.

Sinh vật nhiễm các Lentivirus có đặc điểm chung là thời gian ủ bệnh dài. HIV/AIDS có cấu trúc hình cầu, đường kính khoảng 120mm, nhỏ hơn hồng cầu khoảng 60 lần [8]. HIV/AIDS có hai loại đặc trưng là HIV-1 và HIV-2: HIV-1 là vi-rút đã được phát hiện với những tên gọi như là virus liên quan đến hạch bạch huyết (LAV) và vi-rút lympho T-lympho 3 ở người (HTLV-III). HIV-1 có độc lực và lây nhiễm cao hơn HIV-2 [9].

Là nguyên nhân của phần lớn các trường hợp nhiễm HIV/AIDS trên Toàn cầu. Giao hợp qua đường hậu môn có nguy cơ bị lây nhiễm cao hơn nhiều, 1.7% cho mỗi lần quan hệ [10]. Xác suất rủi ro lây nhiễm HIV/AIDS qua đường tình dục từ rất thấp tới 138/10.000, trong đó cao nhất là hình thức quan hệ tiếp nhận qua đường hậu môn. Các hình thức quan hệ bằng miệng có nguy cơ thấp hơn [11].

- Đường máu: HIV/AIDS có trong máu toàn phần và các thành phần của máu như hồng cầu, tiểu cầu, huyết tương, các yếu tố đông máu. Do đó HIV/AIDS có thể được truyền qua máu hay các sản phẩm của máu có nhiễm HIV/AIDS [12]. Nguy cơ lây truyền qua đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. - Lây truyền từ mẹ sang con: Việc lây truyền vi-rút từ mẹ sang con có thể xảy ra trong tử cung (trong thời kỳ mang thai), trong quá trình chuyển dạ (sinh con), hoặc thông qua việc cho con bú [12].

Trong trường hợp không điều trị, tỷ lệ lây truyền giữa mẹ và con lên đến khoảng 25%. Tuy nhiên, với sự kết hợp điều trị bằng thuốc kháng vi-rút và mổ lấy thai thì nguy cơ này có thể được giảm xuống thấp khoảng 1% [13]. Có tới 50% thanh thiếu niên bị nhiễm nhưng không biết tình trạng mắc bệnh của bản thân [14]. Mặc dù có một số xu hướng giảm ở nhóm tuổi 15-24, tỷ 6 lệ nhiễm HIV/AIDS luôn cao hơn ở phụ nữ trẻ so với nam thanh niên ở khắp miền đông và miền nam Châu Phi [11].

Các nguy cơ mà thanh thiếu niên hay gặp bao gồm việc có nhận thức hạn chế về nguy cơ nhiễm HIV/AIDS; chưa có thói quen đi xét nghiệm HIV; quan hệ tình dục không an toàn; tỷ lệ viêm nhiễm bệnh lây qua đường tình dục cao; vô gia cư hoặc bị kì thị, tự kỉ [14]. Các khảo sát dân số gần đây cũng cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS cao hơn ở những cá nhân giàu có các Quốc gia ở Châu Phi cận Sahara [15], [16]. Về mặt lý thuyết, những người có tình trạng kinh tế xã hội cao hơn có thể có nhiều bạn tình hơn, khiến họ có nguy cơ nhiễm HIV/AIDS cao hơn [17]. Tỷ lệ nhiễm mới được tìm thấy cao hơn ở phụ nữ trẻ (20-24 tuổi) so với nam giới cùng tuổi năm 2017.

Nguy cơ nhiễm HIV/AIDS ở phụ nữ trẻ cao hơn nam giới trẻ tuổi có liên quan đến một số yếu tố, bao gồm các yếu tố xã hội chẳng hạn như nghèo đói và giáo dục thấp, các yếu tố văn hóa như nạn mại dâm, luật pháp, ngăn cản phụ nữ trẻ tiếp cận các dịch vụ sức khỏe sinh sản và tình dục và tiếp xúc với bạo lực tình dục [18], [19]. Các can thiệp đầy tham vọng nhằm giải quyết nhiều nguyên nhân khiến phụ nữ trẻ dễ bị nhiễm HIV/AIDS ở các nước Châu Phi cận Sahara đang được tiến hành [20]. Đồng nhiễm HIV/AIDS với các bệnh khác: Một nghiên cứu cho thấy trên 30% người nhiễm HIV/AIDS có đồng nhiễm viêm gan C, HIV/AIDS có tác động rõ rệt làm tăng nhanh quá trình tiến triển của vi-rút viêm gan C, làm tăng tỷ lệ mắc và tử vong do các bệnh lý về gan ở những đối tượng này, đặc biệt làm tăng nguy cơ nhiễm độc gan do thuốc kháng vi-rút (ARV), các bệnh lý về chuyển hóa, nhanh chóng dẫn đến xơ gan [21]. Tỷ lệ đồng nhiễm HIV/AIDS với viêm gan C ở Nhật bản là 20%, tại miền Tây Iran là 72% [22] và tại Hy lạp là 90,4% [23].

Tại Hoa kỳ, tỷ lệ nhiễm viêm gan C là 10,6%, viêm gan C gentype 1 là 87,5%, trong đó đồng 7 nhiễm HIV/AIDS và viêm gan C là 24,8% [24]. Zhou J và cộng sự đánh giá về đồng nhiễm viêm gan và HIV/AIDS trên 2.979 bệnh nhân tại các nước Đông Nam Á cho kết quả 49% có đồng nhiễm viêm gan C [25]. Đánh giá về tỷ lệ đồng nhiễm HIV/AIDS với viêm gan C trong thời gian 2004-2005 tại Iran, Seyed Alinaghi S và cộng sự thấy có tới 67,2% bệnh nhân đồng nhiễm viêm gan C, chủ yếu trong nhóm tiêm chích ma túy tĩnh mạch (85,1%) [26]. Fish nghiên cứu thấy từ 15% đến 30% người nhiễm HIV/AIDS ở Hoa Kỳ có đồng nhiễm với viêm gan C và 90% số trường hợp này là người tiêm chích ma túy tĩnh mạch.

Bệnh lý gan mãn tính ở đối tượng này là xơ gan, ung thư gan nguyên phát và dẫn tới tử vong [27]. Liz Highleyman nghiên cứu so sánh 4.280 bệnh nhân đồng nhiễm HIV/AIDS và viêm gan C điều trị ARV với 6.079 bệnh nhân viêm gan C đơn thuần từ 1997-2010, thấy 45% bệnh nhân có số lượng T-CD4 trước điều trị ≤ 200 cells/mm3 [28].