Giáo Trình Hành Vi Con Người và Môi Trường Xã Hội

Giáo trình môi trường về hành vi con người và môi trường xã hội, biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, hệ thống hóa kiến thức từ cơ bản đến nâng cao.

• Tác giả: TS. Nguyễn Thị Hồng Nga
• Trường học: Trường Đại Học Lao Động - Xã Hội
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Hành Vi Con Người và Môi Trường Xã Hội
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
• 1.1. Hành vi con người
• 1.1.1. Khái niệm về hành vi con người
• 1.1.2. Phân loại hành vi
• 1.1.3. Hành vi bất thường
• 1.1.4. Cơ sở sinh học của hành vi
• 1.1.5. Cơ sở xã hội của hành vi
• 1.1.6. Mối quan hệ giữa nhận thức, thái độ và hành vi
• 1.2. Hệ sinh thái
• 1.3. Môi trường xã hội
• 1.3.1. Khái niệm môi trường (environment)
• 1.3.2. Phân loại môi trường
• 1.4. CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ LÝ THUYẾT CƠ BẢN
• 2.1. Nguyên tắc hoạt động của một hệ thống
• 2.1.1. Trạng thái của một hệ thống
• 2.1.2. Phân loại hệ thống
• 2.1.3. Hệ thống xã hội (social system)
• 2.2. Lý thuyết nghiên cứu hành vi từ nửa sau thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX
• 2.2.1. Trường phái tâm lý học chức năng
• 2.2.2. Trường phái tâm lý học khách quan
• 2.2.3. Lý thuyết hoạt động
• 2.3. Một số lý thuyết khác nghiên cứu các vấn đề liên quan đến hành vi con người
• 2.3.1. Thuyết phân tâm của S. Freud về phát triển nhận thức
• 2.3.2. Thuyết phát triển tâm lý xã hội (Psychosocial Development) - Erik Erikson
• 2.3.3. Thuyết tâm lý học nhân văn
• 2.3.4. Thuyết quan hệ cá nhân - xã hội của Harry Starr Sullivan
• 2.3.5. Thuyết tương tác biểu trưng
• 2.3.6. Thuyết trao đổi và lựa chọn hợp lý
• 2.3.7. Thuyết gắn bó của Bowlby
• 2.3.8. Thuyết Tập tính học
• 2.4. CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN VÀ MỐI QUAN HỆ TƯƠNG TÁC GIỮA HÀNH VI CON NGƯỜI VÀ MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI
• 3.1. Các giai đoạn phát triển của con người và sự tác động của môi trường xã hội đến hành vi của con người
• 3.1.1. Giai đoạn thai nhi
• 3.1.2. Giai đoạn ấu thơ: Từ 0 tuổi đến 6 tuổi
• 3.1.3. Giai đoạn nhi đồng: từ 7 đến 12 tuổi
• 3.1.4. Giai đoạn tuổi vị thành niên: từ 13 đến 18 tuổi
• 3.1.5. Tuổi trưởng thành: từ 18 đến 35 tuổi (tuổi trưởng thành còn thanh xuân - Young Adulthood)
• 3.1.6. Giai đoạn trung niên: từ 36 đến 60 tuổi
• 3.1.7. Giai đoạn tuổi già: từ 60 tuổi trở lên
• 3.2. Vai trò môi trường văn hoá đối với hành vi con người
• 3.2.1. Khái niệm văn hoá và môi trường văn hoá
• 3.2.2. Văn hoá gia đình và các ảnh hưởng của nó đến hành vi con người
• 3.3. Vai trò nhân viên công tác xã hội với những vấn đề về hành vi con người trong mối tương quan với môi trường xã hội
• 3.3.1. Nhân viên công tác xã hội với các vấn đề trong gia đình
• 3.3.2. Nhân viên công tác xã hội với các đối tượng xã hội (người cao tuổi, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt)
• 3.4. CÂU HỎI ÔN TẬP CHƯƠNG III
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hành Vi Con Người và Môi Trường Xã Hội

Hành vi con người là một yếu tố quan trọng trong sự phát triển của xã hội. Nó không chỉ phản ánh cách mà con người tương tác với nhau mà còn thể hiện mối quan hệ giữa con người với môi trường xung quanh. Việc hiểu rõ về hành vi con người và môi trường xã hội giúp nâng cao nhận thức và cải thiện các mối quan hệ xã hội. Giáo trình này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về các khái niệm cơ bản liên quan đến hành vi con người và môi trường xã hội.

1.1. Khái niệm về Hành Vi Con Người

Hành vi con người được định nghĩa là toàn bộ những phản ứng và cách cư xử của một cá nhân trong một hoàn cảnh cụ thể. Nó bao gồm cả hành vi có thể quan sát được và những trạng thái tâm lý bên trong.

1.2. Mối Quan Hệ Giữa Hành Vi và Môi Trường Xã Hội

Môi trường xã hội có tác động lớn đến hành vi con người. Các yếu tố như văn hóa, gia đình và nhóm xã hội đều ảnh hưởng đến cách mà con người hành xử trong các tình huống khác nhau.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hành Vi Con Người

Nghiên cứu hành vi con người gặp nhiều thách thức do tính phức tạp của các yếu tố tác động. Các nhà nghiên cứu phải đối mặt với việc phân tích các hành vi bất thường, sự thay đổi trong hành vi theo thời gian và sự khác biệt giữa các cá nhân. Những thách thức này đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu đa dạng và linh hoạt.

2.1. Hành Vi Bất Thường và Các Nguyên Nhân

Hành vi bất thường thường khó phân biệt với hành vi bình thường. Các nguyên nhân có thể bao gồm yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội, tạo ra sự đa dạng trong cách mà hành vi được thể hiện.

2.2. Sự Tác Động Của Môi Trường Đến Hành Vi

Môi trường xã hội có thể tạo ra áp lực và ảnh hưởng đến hành vi của cá nhân. Các yếu tố như sự phân biệt, kỳ thị và áp lực xã hội có thể dẫn đến những hành vi không mong muốn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hành Vi Con Người Hiệu Quả

Để nghiên cứu hành vi con người một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học đa dạng. Các phương pháp này bao gồm quan sát, khảo sát và thực nghiệm. Mỗi phương pháp có ưu điểm và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn phương pháp phù hợp là rất quan trọng.

3.1. Phương Pháp Quan Sát

Phương pháp quan sát cho phép nghiên cứu hành vi trong môi trường tự nhiên. Điều này giúp thu thập dữ liệu thực tế về cách mà con người tương tác trong các tình huống khác nhau.

3.2. Phương Pháp Khảo Sát

Khảo sát là một công cụ hữu ích để thu thập thông tin từ một nhóm lớn. Nó giúp hiểu rõ hơn về thái độ và hành vi của con người trong các bối cảnh xã hội khác nhau.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Hành Vi Con Người

Nghiên cứu hành vi con người có nhiều ứng dụng thực tiễn trong các lĩnh vực như giáo dục, tâm lý học và công tác xã hội. Những hiểu biết từ nghiên cứu này có thể giúp cải thiện các chương trình giáo dục và can thiệp xã hội.

4.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục

Hiểu biết về hành vi con người có thể giúp giáo viên thiết kế các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn, phù hợp với nhu cầu và đặc điểm của học sinh.

4.2. Ứng Dụng Trong Công Tác Xã Hội

Các nhân viên công tác xã hội có thể sử dụng kiến thức về hành vi con người để phát triển các chương trình hỗ trợ và can thiệp cho các nhóm đối tượng khác nhau trong xã hội.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Hành Vi Con Người

Nghiên cứu hành vi con người là một lĩnh vực quan trọng và đang phát triển. Những hiểu biết từ nghiên cứu này không chỉ giúp cải thiện cuộc sống cá nhân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục mở rộng với sự phát triển của công nghệ và các phương pháp nghiên cứu mới.

5.1. Xu Hướng Nghiên Cứu Mới

Các xu hướng nghiên cứu mới sẽ tập trung vào việc ứng dụng công nghệ trong việc phân tích hành vi con người, từ đó tạo ra những hiểu biết sâu sắc hơn.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hành Vi

Nghiên cứu hành vi con người không chỉ giúp hiểu rõ hơn về bản thân mà còn tạo ra những giải pháp cho các vấn đề xã hội hiện nay.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Hành vi con người và môi trường xã hội do Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nga biên soạn, được Nhà xuất bản Lao động - Xã hội phát hành năm 2010 theo quyết định xuất bản số 15-01 và đăng ký kế hoạch xuất bản số 715-20. Tài liệu được xây dựng dưới sự hỗ trợ chuyên môn của Trường Đại học Lao động - Xã hội, Khoa Công tác xã hội và Trung tâm Tư vấn công tác xã hội.

Trong chương trình đào tạo Cử nhân ngành Công tác xã hội và các ngành khoa học xã hội liên quan, học phần Hành vi con người và môi trường xã hội giữ vị trí là môn học cơ sở khối ngành bắt buộc. Học phần cung cấp nền tảng tri thức về cơ chế hình thành, biến đổi hành vi cá nhân dưới sự tác động tổng hòa của các yếu tố sinh học, tâm lý và các hệ thống môi trường sống.

Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm trang bị cho người học:

• Hệ thống khái niệm chuẩn xác về hành vi, sự sai lệch chuẩn mực hành vi và cơ sở sinh học thần kinh của con người.
• Khung lý thuyết đa ngành từ tâm lý học chức năng, tâm lý học hành vi, phân tâm học, thuyết nhận thức, thuyết gắn bó cho đến lý thuyết hệ thống sinh thái.
• Năng lực nhận diện, phân tích đặc điểm tâm sinh lý qua 7 giai đoạn phát triển vòng đời (từ thai nhi đến tuổi già) gắn liền với bối cảnh gia đình, văn hóa và xã hội.
• Phương pháp ứng dụng biểu đồ sinh thái (Eco-Map) và các kỹ năng đánh giá hành vi để phục vụ hoạt động can thiệp, trợ giúp đối tượng trong thực hành công tác xã hội.

Cấu trúc giáo trình gồm 258 trang, chia thành 3 chương lớn đi từ những vấn đề chung, hệ thống lý thuyết nền tảng đến các giai đoạn phát triển cụ thể và vai trò nghề nghiệp của nhân viên công tác xã hội. Giáo trình tiếp cận theo mô hình tương tác đa chiều giữa con người và môi trường (Person-in-Environment), tích hợp giữa dữ liệu sinh lý học thần kinh và các lý thuyết tâm lý xã hội học hiện đại.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được thiết kế thành 3 chương chuyên đề với tính liên kết logic chặt chẽ:

Chương I: Những vấn đề chung về hành vi con người và môi trường xã hội (Trang 11 - 60)
 ├── 1. Hành vi con người: Định nghĩa, phân loại hành vi, hành vi bất thường, cơ sở sinh học, cơ sở xã hội
 ├── 2. Hệ sinh thái: Cấu trúc hệ thống mở, cân bằng sinh thái, biểu đồ sinh thái (Eco-Map)
 └── 3. Môi trường xã hội: Khái niệm môi trường, môi trường vật lý, môi trường tâm lý xã hội

Chương II: Một số lý thuyết cơ bản (Trang 61 - 129)
 ├── 1. Lý thuyết hệ thống: Nguyên tắc hoạt động, trạng thái, phân loại, hệ thống xã hội
 ├── 2. Lịch sử nghiên cứu hành vi thế kỷ XIX - XX: Tâm lý học chức năng, tâm lý học khách quan, lý thuyết hoạt động
 └── 3. Các lý thuyết chuyên sâu: Thuyết phân tâm (S. Freud), Thuyết phát triển nhận thức, Thuyết phát triển tâm lý xã hội (Erik Erikson), Thuyết nhân văn, Thuyết Harry Stack Sullivan, Tương tác biểu trưng, Lựa chọn hợp lý, Thuyết gắn bó (Bowlby), Thuyết tập tính học

Chương III: Các giai đoạn phát triển và mối quan hệ tương tác giữa hành vi con người và môi trường xã hội (Trang 130 - 257)
 ├── 1. Bảy giai đoạn phát triển: Thai nhi, Ấu thơ (0-6 tuổi), Nhi đồng (7-12 tuổi), Vị thành niên (13-18 tuổi), Trưởng thành (18-35 tuổi), Trung niên (36-60 tuổi), Tuổi già (từ 60 tuổi trở lên)
 ├── 2. Vai trò môi trường văn hóa: Khái niệm văn hóa, môi trường văn hóa, văn hóa gia đình
 └── 3. Vai trò nhân viên công tác xã hội: Can thiệp vấn đề gia đình, trợ giúp người cao tuổi và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

• Chương I (Những vấn đề chung về hành vi con người và môi trường xã hội): Trình bày định nghĩa hành vi theo Từ điển Tiếng Việt, Từ điển Tâm lý học Mỹ và sự mở rộng khái niệm từ thuyết hành vi cổ điển (Watson, Skinner) sang tâm lý học nhận thức. Phân loại hành vi theo tính chất (kỹ xảo, trí tuệ), mục đích (đáp ứng, chủ động), hình thức biểu lộ (ngôn ngữ: tạo lời, tại lời, mượn lời; phi ngôn ngữ), đặc điểm (bản năng, hành vi tình dục theo 4 giai đoạn của Masters & Johnson, hành vi sinh đẻ theo 3 cấp độ vĩ mô - trung mô - vi mô). Khảo sát 6 quan điểm về hành vi bất thường (y tế, phân tâm, hành vi, nhận thức, nhân văn, văn hóa xã hội) và 2 mức độ lệch chuẩn. Phân tích cơ sở sinh học gồm 4 thùy não (trán, đỉnh, chẩm, thái dương), hệ viền, hệ lưới hoạt hóa, tiểu não (Bảng 1), tế bào nơron, sợi nhánh, sợi trục, bao Myelin, khớp synape, phản xạ có/không điều kiện theo Sechenov. Mô hình hóa mối quan hệ nhận thức - thái độ - hành vi, hiện tượng bất hòa nhận thức theo Leon Festinger và công cụ Biểu đồ sinh thái (Eco-Map).
• Chương II (Một số lý thuyết cơ bản): Phân tích nguyên tắc hoạt động, trạng thái và phân loại hệ thống xã hội. Giới thiệu các trường phái nghiên cứu hành vi từ nửa sau thế kỷ XIX đến cuối thế kỷ XX (tâm lý học chức năng, tâm lý học khách quan, lý thuyết hoạt động). Hệ thống hóa các học thuyết nền tảng: Thuyết phân tâm của Sigmund Freud, Thuyết phát triển nhận thức, Thuyết phát triển tâm lý xã hội của Erik Erikson, Thuyết tâm lý học nhân văn, Thuyết quan hệ cá nhân - xã hội của Harry Stack Sullivan, Thuyết tương tác biểu trưng, Thuyết trao đổi và lựa chọn hợp lý, Thuyết gắn bó của John Bowlby và Thuyết tập tính học.
• Chương III (Các giai đoạn phát triển và mối quan hệ tương tác giữa hành vi con người và môi trường xã hội): Khảo sát chi tiết 7 giai đoạn phát triển của đời người: giai đoạn thai nhi, ấu thơ (0 - 6 tuổi), nhi đồng (7 - 12 tuổi), vị thành niên (13 - 18 tuổi), tuổi trưởng thành (18 - 35 tuổi), trung niên (36 - 60 tuổi) và tuổi già (từ 60 tuổi trở lên). Xác định tác động của môi trường văn hóa gia đình đối với sự hình thành nhân cách và nêu rõ vai trò thực hành của nhân viên công tác xã hội đối với các khủng hoảng gia đình, người cao tuổi và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

Logic phát triển của nội dung đi từ cấp độ cấu trúc vi mô sinh học - tâm lý của cá nhân, khái quát hóa thành các mô hình lý thuyết hệ thống, sau đó ứng dụng theo tiến trình thời gian của vòng đời con người và kết thúc bằng các định hướng can thiệp nghiệp vụ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Lý thuyết nền tảng: Kết hợp thuyết hệ thống xã hội (Social Systems Theory), thuyết sinh thái học cá nhân, thuyết phát triển tâm lý xã hội (Erikson), thuyết phân tâm (Freud), thuyết gắn bó (Bowlby) và thuyết hành vi - nhận thức.
• Nguyên lý cốt lõi: Nguyên lý tương tác hai chiều giữa cá nhân và môi trường sống (Person-in-Environment); nguyên lý cân bằng động của hệ thống sinh thái mở; cơ chế tiếp nhận kích thích - xử lý nhận thức - hình thành thái độ - bộc lộ hành vi; cơ chế điều khiển hành vi dựa trên phản xạ thần kinh và chất dẫn truyền hóa học qua khớp synape.
• Khung phân tích chuẩn hóa: Khung đánh giá hành vi bất thường và hành vi lệch chuẩn (phân biệt sai lệch thụ động do nhận thức và sai lệch chủ động do cố ý); Bảng phân loại chức năng và hậu quả tổn thương các vùng não bộ (Bảng 1); Khung thiết lập Biểu đồ sinh thái (Eco-Map) để đo lường các mức độ tương tác mạnh, yếu, phụ thuộc, tương tác một chiều hoặc hai chiều giữa cá nhân với các thiết chế xã hội.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng phân tích chuyên môn: Nhận diện và phân loại chính xác các dạng hành vi ngôn ngữ, phi ngôn ngữ, hành vi hợp chuẩn và lệch chuẩn; giải thích căn nguyên sinh học (tổn thương thần kinh, mất cân bằng hoóc-môn) và căn nguyên xã hội (áp lực nhóm, bầu không khí tâm lý gia đình) dẫn đến rối nhiễu hành vi.
• Kỹ năng đánh giá hệ thống: Thu thập thông tin và trực quan hóa các mối liên kết xã hội của thân chủ thông qua việc vẽ và đọc biểu đồ Eco-Map; đánh giá mức độ bất hòa nhận thức và các xung đột tâm lý xã hội trong các giai đoạn chuyển giao lứa tuổi.
• Kỹ năng thực hành can thiệp: Ứng dụng các nguyên lý tâm lý học hành vi để hỗ trợ giải quyết xung đột gia đình, nhận diện đặc điểm suy giảm chức năng ở người cao tuổi, thiết lập kế hoạch trợ giúp xã hội cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phù hợp với các thiết chế văn hóa và pháp luật hiện hành.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận đa ngành và hệ thống hóa (Interdisciplinary Systems Approach). Kiến thức được giảng dạy thông qua việc kết hợp giữa thuyết trình lý thuyết cấu trúc với phân tích mô hình trực quan:

[Kích thích / Dữ liệu môi trường] 
             │
             ▼
[Cấu trúc sinh học thần kinh (Não bộ, Nơron, Synape)] 
             │
             ▼
[Tiến trình nhận thức & Thái độ (Leon Festinger, Erikson)] 
             │
             ▼
[Bộc lộ hành vi & Tương tác môi trường (Eco-Map, Hệ thống xã hội)]

Phương pháp giảng dạy chú trọng đối chiếu liên tục giữa các trường phái lý thuyết (như so sánh quan điểm y tế, phân tâm học, nhận thức và văn hóa xã hội khi nhìn nhận về một hành vi bất thường) nhằm rèn luyện tư duy phản biện cho người học.

Bài tập và nghiên cứu tình huống

Giáo trình tích hợp nhiều ví dụ thực chứng và tình huống đời sống cụ thể để phục vụ thảo luận trên lớp:

• Tình huống phân tích phản ứng hành vi cá nhân trong môi trường giao thông tắc nghẽn giờ cao điểm nhằm làm rõ ảnh hưởng của môi trường vật lý (nhiệt độ, tiếng ồn) và đặc điểm khí chất đến hành vi.
• Trường hợp hành vi lau dọn nhà cửa để phân biệt nguyên nhân xuất phát từ hoàn cảnh bên ngoài (đổ vỡ chai nước mắm) với nguyên nhân xuất phát từ nét tính cách nội tại (người ngăn nắp, kỹ tính).
• Phân tích hiện tượng tâm lý bất hòa nhận thức qua ví dụ người hút thuốc lá hiểu rõ nguy cơ ung thư phổi nhưng vẫn tiếp tục hành vi hút thuốc, hoặc sinh viên nhận thức được quy chế thi nhưng vẫn vi phạm do áp lực kết quả.
• Tình huống tự vệ của người lái xe taxi để giải thích phản xạ hành vi ứng phó trước kích thích xâm phạm bất ngờ.

Bài tập thực hành và tự học

• Thực hành lập và phân tích Biểu đồ sinh thái (Eco-Map) cho các cá nhân mẫu nhằm xác định các dòng năng lượng, thông tin và mức độ tương tác giữa thân chủ với các tiểu hệ thống (y tế, giáo dục, tôn giáo, gia đình, bạn bè).
• Bài tập tra cứu Bảng 1 để đối chiếu triệu chứng hành vi lâm sàng với các rối loạn chức năng tại thùy trán, thùy đỉnh, thùy thái dương, thùy chẩm hoặc hệ viền.
• Hệ thống câu hỏi ôn tập được bố trí tại cuối mỗi chương (Trang 60, Trang 129, Trang 257) định hướng người học tự củng cố khái niệm, so sánh các luận điểm lý thuyết và vận dụng giải quyết các vấn đề xã hội thực tế.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Đáp ứng sự thiếu hụt tài liệu chuyên ngành: Giáo trình được xuất bản nhằm trực tiếp giải quyết thực trạng khan hiếm nguồn học liệu chuẩn hóa về Tâm lý học hành vi ứng dụng trong ngành Công tác xã hội tại Việt Nam ở thời điểm năm 2009 - 2010.
• Tích hợp liên ngành giữa Sinh học thần kinh và Khoa học xã hội: Khác với các tài liệu tâm lý học đại cương thuần túy, giáo trình cung cấp mô tả giải phẫu học chi tiết về cấu trúc 4 thùy não, hoạt động nơron, cơ chế bao Myelin và dẫn truyền synape kết hợp với các nghiên cứu xã hội học vi mô (tương tác biểu trưng, trao đổi và lựa chọn hợp lý).
• Cập nhật các nghiên cứu hành vi kinh điển và hiện đại: Tài liệu trích dẫn và tổng hợp dữ liệu từ các công trình nghiên cứu nổi tiếng:
  • Nghiên cứu 4 giai đoạn phản ứng tình dục của William Masters và Virginia Johnson (1966, 1975).
  • Nghiên cứu tâm lý học môi trường của Kurt Lewin (1943), Henry Murray (1938), Egon Brunswick (1943), Roger Barker và Herbert Wright (1955).
  • Thuyết bất hòa nhận thức của Leon Festinger và mô hình quan hệ cá nhân - xã hội của Harry Stack Sullivan.
• Tính ứng dụng nghề nghiệp cao: Giáo trình chuyển hóa các khái niệm lý thuyết trừu tượng thành công cụ thực hành cụ thể như Biểu đồ sinh thái (Eco-Map) và khung phân tích 7 giai đoạn phát triển lứa tuổi, gắn chặt với nghiệp vụ can thiệp của nhân viên công tác xã hội trong môi trường gia đình và các nhóm bảo trợ xã hội.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Mục đích và phương thức sử dụng	Yêu cầu điều kiện tiên quyết (Prerequisites)
Sinh viên đại học & Học viên cao học	Học tập chính khóa các học phần Hành vi con người và môi trường xã hội, Tâm lý học ứng dụng trong ngành Công tác xã hội, Xã hội học, Bảo trợ xã hội.	Đã học qua các học phần: Nhập môn Công tác xã hội, Tâm lý học đại cương, Xã hội học đại cương.
Giảng viên đại học	Sử dụng làm khung giáo trình chuẩn để biên soạn đề cương chi tiết môn học, thiết kế bài giảng lý thuyết, bài tập thảo luận tình huống và đề thi đánh giá năng lực.	Nắm vững phương pháp giảng dạy liên ngành và kiến thức thực hành công tác xã hội.
Nhân viên công tác xã hội & Cán bộ thực địa	Sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiệp vụ để phân tích ca, lập biểu đồ sinh thái (Eco-Map) và đánh giá hành vi thân chủ tại các cơ sở bảo trợ xã hội, trung tâm tư vấn.	Có kiến thức nền tảng về công tác xã hội cá nhân và kỹ năng tham vấn tâm lý.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho giảng viên, sinh viên và học viên cao học thuộc ngành Công tác xã hội, Xã hội học, Tâm lý học, cũng như nhân viên xã hội thực hành và các cán bộ làm việc trong lĩnh vực bảo trợ, tư vấn tâm lý xã hội.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Người học cần trang bị kiến thức cơ bản về Tâm lý học đại cương (các hiện tượng nhận thức, tình cảm, ý chí), Sinh học người cơ bản (cơ chế phản xạ thần kinh) và Xã hội học đại cương (khái niệm thiết chế, chuẩn mực, cơ cấu xã hội).

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình tâm lý học thông thường là gì?

Giáo trình không chỉ nghiên cứu tâm lý nội tâm cá nhân đơn lẻ mà đặt hành vi con người trong mối tương quan hữu cơ với các hệ thống môi trường xung quanh (môi trường vật lý, gia đình, tổ chức, văn hóa). Giáo trình cung cấp công cụ trực quan hóa tương tác (Eco-Map) và phân tích hành vi hướng đến mục đích can thiệp, trợ giúp xã hội.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình này đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên tuân thủ lộ trình tuyến tính: nắm chắc cơ sở sinh học và các định nghĩa hành vi tại Chương I, nghiên cứu so sánh các trường phái lý thuyết tại Chương II, sau đó ứng dụng các lý thuyết này vào việc phân tích đặc điểm tâm sinh lý qua 7 giai đoạn phát triển lứa tuổi và vai trò can thiệp xã hội tại Chương III. Đồng thời, cần trả lời đầy đủ các câu hỏi ôn tập cuối mỗi chương.

5. Giáo trình có cung cấp tài liệu bổ trợ hoặc danh mục tham khảo không?

Cuối giáo trình (Trang 258) có cung cấp danh mục tài liệu tham khảo bao gồm các công trình nghiên cứu chuyên khảo trong và ngoài nước về tâm lý học hành vi, thuyết phát triển con người và các tài liệu chuyên ngành công tác xã hội để người học tiếp tục tra cứu mở rộng.

---

Kết luận

Giáo trình Hành vi con người và môi trường xã hội của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nga là tài liệu học thuật cơ sở cung cấp hệ thống tri thức đa ngành toàn diện về bản chất, cơ chế sinh học thần kinh và các yếu tố xã hội chi phối hành vi con người. Thông qua việc tích hợp các học thuyết hành vi, lý thuyết hệ thống sinh thái cùng công cụ phân tích Biểu đồ sinh thái (Eco-Map), tài liệu định hình phương pháp đánh giá khoa học về sự tương tác giữa cá nhân và môi trường sống.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững cơ sở lý luận chung tại Chương I, phân tích hệ thống học thuyết nền tảng tại Chương II và vận dụng vào đánh giá 7 giai đoạn phát triển vòng đời cùng các kỹ năng can thiệp chuyên nghiệp tại Chương III. Để mở rộng kiến thức, người học có thể kết hợp nghiên cứu các tài liệu tham khảo chuyên khảo về Công tác xã hội cá nhân và Tâm lý học phát triển được chỉ dẫn tại trang 258 của giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. Những vấn đề chung về hành vi. hiện tại được điều khiển bởi các kích thích của môi trường. Ví dụ, tiếp cận hành vi giải thích sự tránh né người lạ của một người là do thiếu kỹ năng xã hội.

Điều này có thể khắc phục bằng cách dạy cho cá nhân các kỹ năng giao tiếp, đàm thoại. Quan điểm nhận thức: Quan điểm nhận thức hành vì bất thường. Đúng ra là chỉ xét hành v1 bên ngoài, như trong các tiếp cận hành vi truyền thống, tiếp cận nhận thức cho rằng, nhận thức (suy nghĩ và niềm tin của con người) là tâm điểm của hành vi bất thường của con người. Chẳng hạn, nghiên cứu một sinh viên có nhận thức sai lầm, "Kỳ thi này quyết định tương lai em", do vậy, bất kỳ khi nào sinh viên đó đi thi cũng đầy ắp sự lo lắng rằng mình không thể làm bài tốt.

Theo cách tiếp cận nhận thức, sinh viên cần học cách tư duy thực tế hơn. Ví dụ, có thể dạy cho sinh viên suy nghĩ thay thế: "Cả tương lai của em không lệ thuộc vào kỳ thi này". Mặc dù các nguyên tắc cơ bản của thuyết học tập được áp dụng, nhưng mục đích thay đổi, nhận thức thay đổi thì hành vi sẽ thay đổi. Quan điểm nhân uăn: Tính bất thường tập trung vào những gì chỉ có ở con người, được định hướng vào những gì chỉ có ở con người và xã hội.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI 23 Giáo trình Hành vi con người và môi trường xã hội Trong nhiều cách, các tiếp cận nhân văn về hành vi bất thường đều tập trung vào mối quan hệ giữa cá nhân và thế giới. Quơn điểm uăn hóa xã hội: Quan điểm văn hóa xã hội tính bất thường giả định rằng hành vi con người - cả bất thường lẫn bình thường - được định hình bằng loại nhóm gia đình, xã hội và văn hóa. Theo quan điểm văn hóa xã hội tính bất thường, thì nhiều loại căng thẳng và xung đột con người trải qua - không phải theo nghĩa tiến trình tiểm thức, mà là một bộ phận trong tương tác hàng ngày của họ với môi trường - có thể thúc đẩy và duy trì hành vi bất thường hay gọi là hành vi lệch chuẩn. Hanh vi lệch chuẩn: Khi bàn đến hành vi lệch chuẩn, trước tiên cần hiểu như thế nào là hành vi hợp chuẩn.

Hành vi hợp chuẩn là hành vi khi xem xét dưới góc độ thống kê, phần lớn-những hành vi của cá nhân được lặp lại nhiều lần trong cộng đồng giống nhau trong tình huống cụ thể. Những hành vi đó được coi là chuẩn mực khi nó phù hợp với qui ước do cộng đồng qui định. Loại chuẩn mực này được đưa ra trên cơ sở yêu cầu chung của cộng đồng, các hành vi của cá nhân phải tuân theo. Những cá nhân trong cộng đồng có hành vi khác với các khuôn mẫu và chuẩn mực đó thì được coi là hành vi lệch chuẩn.

24 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI Chương I. Những vấn đề chung về hành ví. Chuẩn mực hành vi của mỗi cá nhân khi hành động đều xác định mục đích hành động, tuy nhiên có những rối loạn hành vi đặc trưng như là những hành vi chống đối xã hội được lặp lại nhiều lần và kéo dài. Những hành vi như vậy trong hình thái cực độ sẽ đưa đối tượng đến chỗ vi phạm các qui tắc xã hội, chủ yếu trong ứng xử và rối nhiễu nhân cách.

Các hành vi lệch chuẩn thường xuất hiện trong môi trường tâm lý xã hội, gia đình bất lợi bao gồm những mối quan hệ gia đình không hoà hợp hoặc thất bại trong học tập, trong tình yêu, trong công việc. Múc độ của hành ui lệch chuẩn: gồm hai mức độ - Sự sai lệch chuẩn hành vi ở mức độ thấp và chỉ xây ra ở một số hành vi nhất định. Cá nhân có thể có những hành vi không bình thường nhưng không gây tác hại hoặc ảnh hưởng đến các hoạt động và đời sống của cộng đồng và gia đình. - ai lệch chuẩn ở mức độ cao, các biểu hiện thường là những hành vi càn quấy quá đáng, độc ác với súc vật và với người khác, phá hoại nặng nề tài sản của bản thân và của những người khác, hành vi gây cháy, trộm cắp tài sản của người khác, nói dối nhiều lần, trén hoc, bo nha di.

Ngoài ra, trong hầu hết các hành vi trong sinh hoạt, học tập vui chơi đều bị lệch chuẩn nghiêm trọng, có thể có những cơn giận dữ bất thường xảy ra, tác phong khiêu khích bướng bỉnh, không vâng lời trầm trọng dai dang cha TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI 25 Giáo trình Hành vi con người và môi trường xã hội mẹ và người lớn. Những hành vi đó ảnh huởng đến đời sống của đối tượng, của gia đình và cộng đồng. Đây là những loại hành vì bệnh lý. Các loại hành u¡ lệch chuẩn: Căn cứ mức độ nhận thức và khả năng chấp nhận chuẩn mực xã hội, có thể chia hành vi lệch chuẩn thành hai loại + Loại thứ nhất: Sai lệch chuẩn mực hành vi thụ động Loại hành vi này là những hành vị cá nhân sai léch do nhận thức không đầy đủ hoặc nhận thức sai chuẩn mực xã hội, nhận thức sai về các quan hệ trong môi trường sống.

Ví dụ, khi đến chơi nhà bạn không uống nước vì ngại cốc của chủ nhà rửa không sạch. + Loại thứ hai: Sai lệch chuẩn mực hành vi chủ động. Đây là loại hành vi cốý làm khác so với chuẩn mực. Hanh vi xa hoi va sự lệch chuẩn của hành uì xã hội `.

~ As ` ^ lv ` ` ~ As Hành vi của cá nhân vừa mang tính khách quan vừa mang tính chủ quan. Nói cách khác hành vi xã hội của một cá nhân được biểu hiện trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội. Hành vi xã hội ở trong bối cảnh văn hoá xã hội khác nhau sẽ có những hành vi văn hoá xã hội khác nhau. Giữa hành vị xã hội cá nhân và hành vì xã hội tập thể có sự khác biệt, vì hành vi xã hội của một nhóm xã hội 26 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI Chương I.

Những vấn đề chung về hành ví. sẽ có chung mục đích, có cùng tổ chức và có cùng cơ chế điều hành. Hiệu quả của hành vi tập thể phụ thuộc vào hành vi của mỗi cá nhân trong tập thể đó. Các hành vi cá nhân trong tập thể luôn luôn phải tuân thủ các chuẩn mực hành vi xã hội.

Các chuẩn mực hành vi xã hội là một trong những phương tiện nhằm định hướng, kiểm soát hành vi xã hội của cá nhân hay những nhóm xã hội khác. Chuẩn mực xã hội là yếu tố quan trọng trong việc thực hiện quản lý xã hội. Sự lệch chuẩn hành vi xã hội diễn ra rất đa dạng và có thể xem xét hành vi lệch chuẩn ở những góc độ khác nhau (số lượng hành vi, động cơ thái độ hành vi, cường độ diễn ra hành vi. Có một số nguyên nhân dẫn đến hành vi lệch chuẩn đó là do sai lệch nhận thức về chuẩn mực hành vi, cũng có thể cá nhân không chấp nhận một chuẩn mực hành vi xã hội mà cá nhân đó cho rằng không phù hợp với quan niệm sống của họ.

Một nguyên nhân khác dẫn đến hành vi lệch chuẩn đó là do cá nhân mặc dù biết rõ hành vi của mình là sai, là lệch chuẩn mực hành vi xã hội nhưng vẫn cố tình vi phạm; do không tự kiềm chế được những ham muốn của bản thân dẫn đến không kiểm soát được hành vi cá nhân. Ví dụ, một thanh niên khi tham gia giao thông, có tín hiệu đèn đỗ nhưng vẫn phóng xe vượt đèn đỏ. TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI 27 Giáo trình Hành vĩ con người và môi trường xã hội Một nguyên nhân khác có thể do chuẩn mực xã hội đã lỗi thời, đã lạc hậu không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại và các chuẩn mực của xã hội mới. Ngoài ra, còn có thể kể đến một nguyên nhân là do có vấn đề về mặt tâm thần dẫn đến rối nhiễu hành vi.

Hậu quỏ của những sơi lệch hành u¡ xã hột: + Làm chức năng điều tiết xã hội bị suy giảm. + Gây ton that vat chat, tinh than cho gia đình và xã hội. + Hành vi lệch chuẩn như: nghiện hút, mại dâm, hành vi tham nhũng để lại hậu quả trực tiếp và gián tiếp lâu dài cho bản thân, gia đình và xã hội. Một số biện pháp khắc phục sai lệch hành ui xã hội: + Tuyên truyền giáo dục và cung cấp các kiến thức về pháp luật, giới tính và kỹ năng sống.

cho các đối tượng xã hội nhằm giúp cho mỗi cá thể có thói quen thực hiện những hành vi phù hợp với chuẩn hành vi xã hội và đấu tranh, ngăn chặn những hành vi lệch chuẩn. + Thiết lập mối liên kết chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức đoàn thể ở địa phương nhằm tạo ra một môi trường xã hội phù hợp với sự phát triển nhân cách của mỗi cá thể trong từng giai đoạn nhất định. 28 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI Chương I. Những vấn đề chung về hành vi.

Cơ sở sinh học của hành 0ï nr ed Ww, N ~ a `. x “ ~ Để hiểu biết cặn kẽ về hành v1 con người, cần nắm vững kiến thức về cấu tạo não và các ảnh hưởng của cấu trúc sinh học và chức năng của nó đối với hành vi con người. Não bộ ¬ Não bộ của con người nặng chừng 1,3kg. Nó là các mô thần kinh xốp, mềm, màu hồng, xám, trong đó chứa hàng tỷ nơron thần kinh.

Cấu trúc của não có: não sau, não giữa và não trước. Não được chia làm hai phần: bán cầu não trái và bán cầu não phải. Chúng được nối với nhau bằng một bó lớn các dây thần kinh, gọi là thể Callosum. Chức năng của bán cầu não phải: xúc giác trái - tư duy sáng tạo, óc tưởng tượng, cảm nhận hội hoạ, cảm nhận âm nhạc, xây dựng các hình tượng không gian.

Chức năng của bán cầu não trái: xúc giác phải - lời nói, khả năng viết, tư duy logic, tư duy toán học, khoa học và ngôn ngữ. Ba đường rãnh sâu phân chia đại não thành các thuỷ. Các rãnh có tên là rãnh dọc (Longitudinal) chia đôi hai bán cầu đại não; rãnh bên (Läteral ñssure hay còn gọi là Silvius); ranh trung tam (Central fissure hay còn gọi là rãnh giữa Rolando).