Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Chương này nhằm cung cấp cho các thầy, cô giáo và các bạn sinh viên khái niệm địa phương và lịch sử địa phương. Trên cơ sở đó nắm được đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy lịch sử địa phương. Thấy được mối quan hệ chặt chẽ nhưng không đông nhất giữa lịch sử dân tộc với lịch sử địa phương trong nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy lịch sử địa phương. Nhận thức được vị trí, tầm quan trọng và tác dụng của công tác nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương: nắm bắt được những thành tựu và hạn chế hiện nay trong công tác này để học tập và giảng dạy có chất lượng chương trình lịch sử địa phương trong nhà trường Đại học Sư phạm và Trung học phổ thông.
KHÁI NIỆM LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG 1. Khái niệm “địa phương”, “lịch sử địa phương” Khái niệm “địa phương”: Theo Từ điển tiếng Việt thì “Địa phương là những vùng, khu vực trong quan hệ với những vùng và những khu vực khác trong nude,. Khái niệm “địa phương” có thể hiểu theo hai khía cạnh: cụ thể và trừu tượng. Với nghĩa cụ thể, có thể gọi địa phương là những đơn vị hành chính 0® Từ điển tiếng Việt - Trung tâm Từ điển Ngôn ngữ, Hà Nội, 1992, tr.
của một quốc gia như thành phố, tỉnh, huyện, xã, thôn, bản, làng, buôn, ấp, mường v. Với nghĩa thứ hai, hiểu một cách khái quát hơn, địa phương được hiểu là một vùng đất, khu vực nhất định, được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên hay địa giới hành chính để phân biệt với các địa phương khác. Ví dụ miền Bắc, miển Trung, miển Nam, Việt Bắc, Tây Bắc, Tây Nguyên v. đều thuộc phạm vi địa phương.
Từ nhận thức như vậy, chúng ta có thể hiểu rằng lịch sử địa phương là lịch sử của các đơn vịchành chính, như lịch sử của làng, xã, huyện, tỉnh, vùng, miền. Lịch sử địa phương cồn bao hàm lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp. Tuy nhiên, về mặt chuyên. môn, kĩ thuật, có thể xếp nó vào dạng lịch sử chuyên ngành.
Khái niệm lịch sử địa phương như vậy rất đa đạng, phong phú cả về nội dung và thể loại. Đối tượng nghiên cứu lách sử địa phương chưa phải là một ngành khoa học độc lập, mà chỉ là một bộ phận của việc nghiên cứu lịch sử dân tộc. Tuy vậy nó cũng có đối tượng nghiên cứu cụ thể. lách sử địa phương có ba đối tượng nghiên cứu chủ yếu sau đây: ~ Nghiên cứu các đơn vị hành chính của một quốc gia như các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố v.
Với các đối tượng này, lịch sử địa phương nghiên cứu toàn điện các mặt chính trị, kinh tế, văn hoá, quân sự. ở một địa phương trong tiến trình lịch sử của địa phương đó từ thời điểm ra đời đến thời điểm nghiên cứu hoặc trong một thời kì lịch sử nhất định. Mặt khác, nó được nghiên cứu gắn liền với mối quan hệ với hoàn cảnh lịch sử chung của đất nước, dân tộc trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể tương ứng. Trên cơ sở đó khai thác, rút ra nét đặc thù, độc đáo của địa phương, những giá trị văn hoá ˆ vật chất và tỉnh thần, những thành tựu, đóng góp quý báu của địa phương để xây đựng truyền thống chung, bổ sung, hoàn chỉnh lịch sử dân tộc.
Đối với đối tượng này, khi nghiên cứu cần phải nghiên cứu toàn điện cả mặt tích cực, cả những mặt hạn chế, tiêu cực trong quá trình phát triển của địa phương. Nghiên cứu đối tượng này có nhiều thể loại phong phú như: +-Thông sử địa phương (lịch sử của một địa phương về tất cả các mặt theo tiến trình lịch sử từ khi thành lập đến thời điểm nghiên cứu, hay trong một 10 thời kì lịch sử cụ thể, như trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, thời cận đại, hiện đại). + Lịch sử Đảng bộ, các đoàn thể, các tổ chức, lực lượng vũ trang của địa phương. - + lách sử phong trào cách mang ở địa phương như phong trào yêu nước chống Pháp xâm lược, kháng chiến chống đế quốc Mĩ xâm lược.
+ Lịch sử phát triển kinh tế, văn hoá, giáo dục, tôn giáo, tín ngưỡng ở địa phương. + Những truyền thống của địa phương trong lịch sử. — Đối tượng thứ bai của lịch sử địa phương là nghiên cứu các sự kiện lịch sử ở một địa phương có liền quan đến những sự kiện, biến cố trong lịch sử dân tộc. Ví dụ: Phong trào Cần Vương ở địa phương trong phong trào Cần Vương của lịch sử dân tộc, sự kiện Nhật đảo chính Pháp, sự kiện Cách mạng tháng Tám năm 1945 v.
Những đối tượng như vậy thường được đi sâu nghiên cứu, trình bày dưới dạng các chuyên khảo. — Nghiên cứu các đơn vị sản xuất (nông trường, lâm trường, xí nghiệp, nhà máy, hợp tác xã), nghiên cứu các cơ quan, ngành, trường học, các tổ chức (ngành bưu điện, giao thông, Mặt trận Tổ quốc v. Đây là lịch sử ngành. 6 loại đối tượng này thường trình bày về lịch sử phát triển hay lịch sử truyền thống ngành.
VỊ TRÍ, TÁC DỤNG CUA CONG TÁC NGHIÊN CỨU, BIÊN SOẠN, GIẢNG DẠY, HỌC TẬP MÔN LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG ỞCÁC TRƯỜNG Ð ĐẠI HỌC SƯ PHẠM, TRUNG HOC PHO THONG ` 1. Mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc Đây là mối quan hệ biện chứng không thể tách rời nằm trong cặp phạm trù “cái chưng và cái riêng”. Tri thức lịch sử địa phương là những biểu hiện cụ thể, sinh động, đa đạng của tri thức lịch sử đân tộc. Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc.
Lịch sử dân tộc, đất nước được hình thành, xây dựng và phát triển trên nền tảng khối lượng trì thức lịch sử địa phương được tổng hợp, khái quất ở mức độ cao. Bat: cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xây ra đều mang tính địa - phương, bởi nó gắn liền với một vị trí không gian cụ thể một hoặc một số địa phương nhất định. Tuy nhiên, những sự kiện, hiện tượng đó có tính chất 11 it quy mô, mức độ ảnh hưởng khác nhau. Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng, ảnh hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp của một địa phương, nhưng có những sự kiện, hiện tượng xảy ra có mức độ ảnh hưởng vượt ra ngoài giới hạn địa phương, mang ý nghĩa rộng đối với quốc gia, gắn liển với lịch sử cả nước, thậm chí, có những sự kiện, hiện tượng lịch sử xảy ra có ảnh hưởng đến lịch sử của nhiều quốc gia.
Không chỉ đối với các nhà sử học, nói chung, mỗi người ở những mức độ kbác nhau đều có nhu cầu tìm hiểu về lịch sử của địa phương mình và lịch sử đất nước, mối quan hệ giữa lịch sử quê hương với lịch sử dân tộc. Tri thức lịch sử sẽ làm giàu thêm tri thức của cuộc sống con người. Bài học lịch sử luôn luôn là kinh nghiệm để cho con người biết cách hành động đúng đắn. Bồi vậy, có thể nói rằng: Lịch sử là “cô giáo của cuộc sống”.
Sự am hiểu về lịch sử đân tộc cồn bao hàm cả sự hiểu biết cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc. Những tri thức về lịch sử dân tộc sẽ góp phần quan trọng và hữu ích vào việc nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy lịch sử địa phương một cách đầy đủ, hoàn chỉnh, sâu sắc, sinh động hơn, khoa học hơn. Nếu nghiên cứu lịch sử địa phương mà tách rời, thoát li khỏi lịch sử cả nước tức là tách rời hoàn cảnh lịch sử đân tộc trong từng giai đoạn lịch sử tương ứng có quan hệ với lịch sử địa phương thì sẽ không sâu sắc, thiếu tính khoa học. Mặt khác, tri thức lịch sử địa phương góp phần quan trọng, bổ sung cho sự hiểu biết đầy đủ về lịch sử đân tộc, đất nước; bổ sung tư liệu lich sử để dạy và học lịch sử đân tộc sinh 'động, hấp dẫn hơn.
Đối với các địa phương khác Lịch sử mỗi địa phương có quan hệ qua lại với một số địa phương khác ở một số trường hợp sau đây: Thứ nhất, có quan hệ về mặt không gian do thay đổi địa giới hành chính. "Trong tiến trình lịch sử của nhiều địa phương, địa giới hành chính và tên gọi có sự thay đối tách, nhập với địa phương khác. Có những địa phương được sắp nhập một bộ phận đàng, xã, huyện) của địa phương khác vào hay được tách ra ' từ một địa phương do chủ trương của Nhà nước. Nói một cách khác, trong từng thời kì lịch sử, do chủ trương của Nhà nước, địa giới hành chính của một số địa phương có sự thay đổi.
Bởi vậy, khi nghiên cứu lịch sử của một địa phương cụ thể phải nghiên cứu đầy đủ về phạm vi không gian của địa phương đó. Hiện tại có những làng, xã, huyện, phường, quận đã tách thành một đơn vị 18 hành chính khác, nhưng trong giai đoạn lịch sử được xác định để nghiên cứu lại nằm trong phạm vi dia giới hành chính của địa phương nghiên cứu, thì cũng phải nghiên cứu cả những địa phương đã tách ra. Ví dụ, nghiên cứu, biên soạn lịch sử của huyện Từ Liêm (Thành phố Hà Nội) thời kì 1954 — 1984. Trong thời kì này địa giới hành chính của huyện Từ Liêm bao gồm cả nhiều xã của quận Cầu Giấy hiện tại.
Vậy cũng phải nghiên cứu lịch sử của những xã đã tách ra để thành lập quận mới — quận Cầu Giấy. Như vậy, việc nghiên cứu mới đầy đủ về phạm vi không gian nghiên cứu của để tài. Thứ hơi, có những sự kiện, biến cố diễn ra ở một địa phương nhưng lại có quan hệ mật thiết, tác động đến một số địa phương khác. Bởi vậy, khi nghiên cứu cũng phải chú ý tìm hiểu về mối quan hệ tác động đó.
Đối với địa phương nơi trường đóng Việc nghiên cứu lịch sử địa phương nơi trường đồng sẽ có tác dụng tích cực để gấn nhà trường với địa phương, gắn việc học tập, nghiên cứu trong nhà trường với việc đóng góp, xây dựng địa phương; gắn học tập với thực hành, tập dượt phương pháp nghiên cứu cho sinh viên, học sinh; phát huy được vai trò trung tâm văn hoá, giáo dục của địa phương; bổ sung thêm nguồn tài liệu phong phú để biên soạn bài giảng lịch sử dân tộc, lịch sử địa phương theo chương trình quy định của Bộ Giáo Dục - Đào tạo.