Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nghiên cứu trong kinh doanh do TS. Đàm Trí Cường làm chủ biên, cùng đội ngũ tác giả gồm TS. Nguyễn Thành Long, ThS. Đỗ Thị Thanh Huyền, ThS. Nguyễn Vũ Vân Anh, ThS. Lưu Xuân Danh và ThS. Phạm Ngọc Kim Khánh biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh xuất bản vào tháng 10 năm 2023. Trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học thuộc khối ngành kinh tế - quản trị, giáo trình đóng vai trò là học liệu nền tảng về phương pháp luận và kỹ thuật thực hiện nghiên cứu khoa học ứng dụng trong tổ chức kinh doanh.

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng đến việc trang bị cho người học hiểu biết toàn diện về bản chất của nghiên cứu trong kinh doanh; phân loại chính xác các loại hình nghiên cứu; làm chủ 7 giai đoạn trong quy trình nghiên cứu khoa học; nắm vững kỹ thuật chọn mẫu, thiết kế công cụ đo lường; áp dụng thuần thục các công cụ phân tích dữ liệu định tính và định lượng; cũng như hoàn thiện kỹ năng viết và trình bày báo cáo nghiên cứu phục vụ việc ra quyết định quản trị.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo tiến trình tuyến tính gồm 7 chương logic, đi từ tổng quan lý thuyết, xác định vấn đề, tiếp cận phương pháp định tính và định lượng, thu thập dữ liệu, phân tích số liệu trên phần mềm chuyên dụng, cho đến trình bày kết quả. Điểm đặc sắc của tài liệu là cách tiếp cận tích hợp giữa cơ sở lý luận học thuật quốc tế và hướng dẫn kỹ thuật thực hành cụ thể. Mỗi chương đều được chuẩn hóa với mục tiêu học tập rõ ràng, nội dung diễn giải chi tiết, tóm tắt chương, hệ thống câu hỏi ôn tập và các tình huống thảo luận thực tiễn.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 7 chương chính và 1 chuyên đề đọc thêm mở rộng:

  • Chương 1: Tổng quan nghiên cứu trong kinh doanh (TS. Đàm Trí Cường và TS. Nguyễn Thành Long biên soạn). Trình bày các định nghĩa về nghiên cứu và nghiên cứu trong kinh doanh; phân loại 4 nhóm loại hình nghiên cứu chính; 7 giai đoạn của quá trình nghiên cứu; các tiêu chuẩn của một nghiên cứu tốt; các yếu tố ảnh hưởng và các xu hướng kinh doanh hiện đại tác động đến hoạt động nghiên cứu.
  • Chương 2: Chọn chủ đề nghiên cứu, xác định vấn đề nghiên cứu và tổng quan tài liệu (TS. Đàm Trí Cường và TS. Nguyễn Thành Long biên soạn). Tập trung vào kỹ thuật hình thành và tinh chỉnh ý tưởng nghiên cứu; xác định vấn đề, mục tiêu, câu hỏi, đối tượng, phạm vi và giả thuyết nghiên cứu; vai trò của lý thuyết; quy trình tìm kiếm, viết tổng quan tài liệu và quản lý trích dẫn học thuật.
  • Chương 3: Nghiên cứu định tính (TS. Đàm Trí Cường, TS. Nguyễn Thành Long, ThS. Đỗ Thị Thanh Huyền và ThS. Lưu Xuân Danh biên soạn). Hệ thống hóa khái niệm nghiên cứu định tính; kỹ thuật chọn mẫu định tính; phương pháp thu thập dữ liệu qua thảo luận nhóm và phỏng vấn chuyên gia; quy trình quản lý, mã hóa và phân tích dữ liệu định tính; cách thức kết hợp giữa định tính và định lượng.
  • Chương 4: Nghiên cứu định lượng (ThS. Đỗ Thị Thanh Huyền và ThS. Lưu Xuân Danh biên soạn). Cung cấp bức tranh toàn cảnh về nghiên cứu định lượng; phương pháp và phương thức khảo sát; các bước triển khai; phân loại nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp; giới thiệu các công cụ phân tích mô tả, khám phá và so sánh nhóm.
  • Chương 5: Chọn mẫu trong nghiên cứu định lượng, đo lường và cấp độ thang đo trong nghiên cứu, thiết kế bảng câu hỏi (ThS. Nguyễn Vũ Vân Anh biên soạn). Hướng dẫn xác định tổng thể và tổng thể mục tiêu; các kỹ thuật lấy mẫu xác suất và phi xác suất; xác định kích cỡ mẫu; các cấp độ thang đo lường; quy trình từng bước thiết kế, kiểm tra trước và quản lý bảng câu hỏi khảo sát.
  • Chương 6: Phân tích dữ liệu định lượng (ThS. Phạm Ngọc Kim Khánh biên soạn). Hướng dẫn quy trình chuẩn bị, làm sạch, lập sổ mã, nhập và kiểm tra dữ liệu; trình bày dữ liệu dạng bảng biểu; thực hiện các kiểm định thống kê gồm: đánh giá độ tin cậy thang đo bằng Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và mô hình hồi quy tuyến tính. Chương này bổ sung bài đọc thêm về Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM và PLS-SEM).
  • Chương 7: Viết báo cáo và trình bày báo cáo (ThS. Nguyễn Vũ Vân Anh và ThS. Phạm Ngọc Kim Khánh biên soạn). Hướng dẫn các bước chuẩn bị, cấu trúc sắp xếp nội dung văn bản báo cáo nghiên cứu học thuật và ứng dụng; kỹ năng lập kế hoạch, sử dụng phương tiện trực quan và thực hiện thuyết trình báo cáo trước hội đồng hoặc nhà quản lý.

Progression logic của giáo trình tuân thủ nghiêm ngặt tiến trình nghiên cứu khoa học thực nghiệm: bắt đầu từ nhận thức luận và khái niệm cơ bản (Chương 1), chuyển sang định hình đề tài và cơ sở lý thuyết (Chương 2), lựa chọn và thiết kế công cụ phương pháp (Chương 3, 4, 5), tiến hành xử lý phân tích dữ liệu (Chương 6), và kết thúc ở khâu công bố kết quả (Chương 7).

flowchart LR
    C1["Chương 1: Tổng quan"] --> C2["Chương 2: Ý tưởng & Tổng quan"]
    C2 --> C3["Chương 3: Nghiên cứu định tính"]
    C2 --> C4["Chương 4: Nghiên cứu định lượng"]
    C3 & C4 --> C5["Chương 5: Chọn mẫu & Thang đo"]
    C5 --> C6["Chương 6: Phân tích dữ liệu"]
    C6 --> C7["Chương 7: Viết & Trình bày báo cáo"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng hệ thống tri thức dựa trên các lý thuyết và nguyên lý phương pháp luận đã được thẩm định trong giới học thuật quốc tế:

  • Hệ thống định nghĩa chuẩn mực: Đồng thuận với quan điểm của Collis & Hussey (2021) khi định nghĩa nghiên cứu là một quá trình tìm hiểu, điều tra có hệ thống và có phương pháp nhằm nâng cao kiến thức; và tiếp cận theo Sreejesh & cộng sự (2014) về nghiên cứu trong kinh doanh là quá trình thu thập, ghi chép, phân tích dữ liệu có hệ thống và khách quan để cung cấp thông tin hỗ trợ quyết định kinh doanh.
  • Khung phân loại 4 chiều (Collis & Hussey, 2021):
    1. Theo mục đích: Nghiên cứu khám phá (exploratory), mô tả (descriptive), giải thích (explanatory), và dự báo (predictive).
    2. Theo quá trình: Nghiên cứu định tính (thu thập từ ngữ, ý nghĩa, diễn giải) và định lượng (thu thập dữ liệu số, phân tích thống kê).
    3. Theo kết quả: Nghiên cứu ứng dụng (giải quyết vấn đề thực tiễn cụ thể) và nghiên cứu cơ bản/hàn lâm (đóng góp vào tri thức lý thuyết tổng quát).
    4. Theo logic: Nghiên cứu suy diễn (chuyển từ lý thuyết chung sang kiểm định thực nghiệm) và nghiên cứu quy nạp (từ quan sát thực tế xây dựng nên quy luật chung).
  • Tiêu chuẩn khoa học của một nghiên cứu tốt (Cooper & Schindler, 2014; Litman, 2019): Mục tiêu rõ ràng, quy trình chi tiết cho phép lặp lại, thiết kế nghiên cứu chặt chẽ, áp dụng tiêu chuẩn đạo đức cao, bộc lộ thẳng thắn hạn chế, phương pháp phân tích thỏa đáng, phát hiện rõ ràng và kết luận có căn cứ thực nghiệm.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kỹ thuật tìm kiếm tài liệu học thuật có hệ thống; kỹ thuật thiết kế bảng câu hỏi theo thang đo chuẩn hóa; kỹ thuật xây dựng sổ mã dữ liệu (codebook); thao tác nhập liệu, làm sạch và xử lý dữ liệu thực nghiệm trên phần mềm thống kê (như SPSS); kỹ thuật chạy và đọc kết quả Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy tuyến tính và tiếp cận mô hình SEM/PLS-SEM.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích so sánh các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp; phân tích định tính từ biên bản phỏng vấn chuyên gia và thảo luận nhóm thông qua mã hóa dữ liệu thành danh mục chính/danh mục con; nhận diện và kiểm soát các sai lệch nghiên cứu (như hiệu ứng Hawthorne, thành kiến người quan sát, sai lệch chọn mẫu theo Streefkerk, 2023).
  • Năng lực thực hành chuyên môn (Practical competencies): Năng lực chuyển hóa bài toán quản trị kinh doanh thành câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu cụ thể; lập kế hoạch chọn mẫu phù hợp với ngân sách và thời gian; soạn thảo báo cáo nghiên cứu khoa học đáp ứng yêu cầu học thuật hoặc báo cáo quản trị súc tích phục vụ nhà quản lý.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng cách tiếp cận sư phạm định hướng thực hành (action-oriented learning), kết hợp giữa cung cấp khung lý thuyết phương pháp luận và hướng dẫn thực thi từng bước.

Hệ thống tài liệu sư phạm tích hợp trong giáo trình bao gồm:

  • Tình huống thảo luận thực tiễn (Case studies): Đặt ở cuối các chương nhằm kết nối lý thuyết với thực tế kinh doanh toàn cầu. Ví dụ: Tình huống thảo luận 1.1 trích dẫn thách thức của ngành nước giải khát trị giá 187 tỷ USD (với các trường hợp thực tế của Coke, Diet Coke, Pepsi trong việc nghiên cứu chất làm ngọt mới trước xu hướng lo ngại về sức khỏe và sụt giảm doanh số - theo Sekaran & Bougie, 2016); Tình huống thảo luận 1.2 phân tích các rào cản thu thập dữ liệu quốc tế, sự khác biệt văn hóa khi phỏng vấn tại Nam Mỹ, Châu Á, Đức và vấn đề dịch thuật bảng câu hỏi (theo Hair & cộng sự, 2020).
  • Hệ thống bảng biểu và sơ đồ trực quan: Giáo trình trực quan hóa quy trình nghiên cứu thông qua sơ đồ các giai đoạn nghiên cứu (Hình 1.1), quy trình tìm kiếm tài liệu, sơ đồ phân tích dữ liệu định tính, cấu trúc luồng sự kiện, các biểu đồ phân tích và giao diện nhập liệu ma trận dữ liệu thực tế trên phần mềm SPSS.
  • Bài tập và câu hỏi ôn tập: Cuối mỗi chương đều có hệ thống câu hỏi yêu cầu người học phân biệt các khái niệm đối lập (định tính - định lượng, cơ bản - ứng dụng, suy diễn - quy nạp), giải thích quy trình kỹ thuật và tự đề xuất mô hình nghiên cứu cho một vấn đề quản trị cụ thể.
  • Phương pháp đánh giá và tự học: Giáo trình cung cấp các bảng đối chiếu tiêu chí (như Bảng 1.3 so sánh chi tiết giữa một nghiên cứu tốt và một nghiên cứu sơ sài) giúp người học và giảng viên sử dụng làm rubric đánh giá tính chuẩn mực của một đề cương hoặc báo cáo nghiên cứu. Người tự học có thể bám sát mục tiêu học tập ở đầu mỗi chương để tự kiểm tra mức độ đạt được kiến thức sau khi hoàn thành việc đọc và giải quyết các tình huống thảo luận.

Điểm nổi bật và cập nhật

Nội dung giáo trình được biên soạn với sự tổng hợp từ các tài liệu tham khảo học thuật quốc tế mới, phản ánh những cập nhật quan trọng của phương pháp nghiên cứu hiện đại:

  • Cập nhật nền tảng lý thuyết quốc tế: Tích hợp các quan điểm và khung lý thuyết từ các ấn phẩm nghiên cứu uy tín như Hair & cộng sự (2020), Collis & Hussey (2021), Creswell & Creswell (2022), Saunders & cộng sự (2023), Buys & Oberholzer (2023), Ratten (2023).
  • Tích hợp các xu hướng công nghệ mới: Phân tích sự tác động của Cuộc cách mạng thông tin đến nghiên cứu kinh doanh:
    • Truyền thông điện tử và kết nối mạng: Việc quản lý bảng câu hỏi trực tuyến qua các nền tảng số (như Qualtrics, Dynata Inc.), ứng dụng mạng nội bộ (Intranet) để trích xuất dữ liệu tài chính và chuỗi cung ứng theo thời gian thực mà không qua thủ tục giấy tờ.
    • Kho dữ liệu đám mây (Cloud-based data warehouse): Giảm chi phí lưu trữ và tăng tốc độ truy xuất dữ liệu sẵn có (dữ liệu điều tra dân số, cổng thông tin Tổng cục Thống kê).
    • Học tập tổ chức và khai thác dữ liệu (Data Mining): Sử dụng các thuật toán thống kê tự động phân tích hàng trăm biến số đồng thời trên các tập dữ liệu lớn (Big Data).
    • Công nghệ định vị và vệ tinh (GPS): Thu thập dữ liệu di chuyển thời gian thực phục vụ tối ưu hóa hệ thống vận tải, logistics và định giá dịch vụ.
  • Gắn kết thực tiễn kinh doanh và marketing hiện đại: Giáo trình phân tích ảnh hưởng của xu hướng marketing cá nhân hóa và marketing mối quan hệ (trích dẫn Reichheld, 2001) trong việc định hình đối tượng nghiên cứu, giúp doanh nghiệp phân khúc chính xác khách hàng sinh lời để tối ưu hóa nguồn lực.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được thiết kế nhằm phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong môi trường học thuật và doanh nghiệp:

Nhóm đối tượng Mục đích và phương thức sử dụng
Sinh viên đại học năm 3, năm 4 Thuộc các ngành Kinh doanh, Quản trị kinh doanh, Marketing, Tài chính - Ngân hàng, Quản trị nhân sự, Quản lý sản xuất. Sử dụng làm giáo trình chính khóa cho học phần Phương pháp nghiên cứu trong kinh doanh/Kinh tế, phục vụ trực tiếp cho việc viết đề cương nghiên cứu, khóa luận tốt nghiệp, tiểu luận chuyên ngành.
Học viên cao học (Thạc sĩ) Khối ngành kinh tế và quản trị sử dụng để chuẩn hóa khung phương pháp luận, xây dựng mô hình nghiên cứu, thiết kế thang đo và chạy các phân tích định lượng chuyên sâu cho luận văn thạc sĩ.
Giảng viên đại học Sử dụng làm khung bài giảng chuẩn cho học phần phương pháp nghiên cứu; khai thác hệ thống mục tiêu học tập, câu hỏi ôn tập và các tình huống thực tế để tổ chức thảo luận nhóm trên lớp.
Chuyên viên nghiên cứu & Nhà quản lý Dùng làm tài liệu tra cứu kỹ thuật để xây dựng dự án nghiên cứu thị trường nội bộ, đánh giá tính khả thi và độ tin cậy của các báo cáo nghiên cứu do đối tác cung cấp trước khi ra quyết định kinh doanh.

Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về quản trị học đại cương, các chức năng hoạt động doanh nghiệp (marketing, tài chính, sản xuất, nhân sự) và kiến thức nền tảng về nguyên lý thống kê.


Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình phù hợp với sinh viên đại học từ năm thứ ba trở đi, học viên cao học khối ngành kinh tế - quản trị kinh doanh, cùng các nhà nghiên cứu thực tế tại doanh nghiệp cần một tài liệu tra cứu có hệ thống về quy trình và kỹ thuật nghiên cứu.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?

Người học cần nắm vững kiến thức quản trị học căn bản (hiểu các hoạt động marketing, nhân sự, vận hành, tài chính) và các khái niệm thống kê mô tả cơ bản để tiếp thu thuận lợi các nội dung về chọn mẫu, thang đo và phân tích dữ liệu ở Chương 4, 5, 6.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu phương pháp nghiên cứu khác là gì?

Giáo trình phân định rõ ràng và cân bằng giữa hai nhánh nghiên cứu định tính (Chương 3) và định lượng (Chương 4, 5, 6); đồng thời cung cấp hướng dẫn thực hành kỹ thuật từ lập sổ mã, nhập liệu SPSS đến các phân tích thống kê chuyên sâu (EFA, hồi quy, SEM/PLS-SEM) đi kèm các tiêu chí phân biệt cụ thể giữa nghiên cứu tốt và nghiên cứu sơ sài (Bảng 1.3).

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu hiệu quả với giáo trình?

Người tự học nên học tuần tự theo 7 chương tương ứng với 7 giai đoạn nghiên cứu; sau mỗi chương lý thuyết cần hoàn thành các câu hỏi ôn tập và tự trả lời các câu hỏi tình huống thực tế (như tình huống ngành cola hoặc nghiên cứu quốc tế) để rèn luyện tư duy phương pháp luận.

5. Giáo trình có đề cập đến phần mềm và công cụ kỹ thuật nào hỗ trợ xử lý số liệu không?

Giáo trình minh họa trực quan quá trình xử lý dữ liệu trên phần mềm thống kê SPSS (từ ma trận dữ liệu, cửa sổ nhập liệu, trích xuất bảng kết quả), hướng dẫn kiểm định Cronbach’s Alpha, EFA, hồi quy tuyến tính, và bổ sung chuyên đề đọc thêm về kỹ thuật phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và PLS-SEM.


Kết luận

Giáo trình Nghiên cứu trong kinh doanh (NXB Đại học Công nghiệp TP.HCM, 2023) xác lập một hệ thống tri thức chuẩn mực và khách quan về phương pháp luận nghiên cứu khoa học ứng dụng trong kinh doanh. Giá trị cốt lõi của tài liệu nằm ở tính sư phạm chặt chẽ, việc tổng hợp các khung lý thuyết quốc tế cập nhật và việc cung cấp chi tiết từng bước kỹ thuật từ hình thành ý tưởng, thu thập dữ liệu, phân tích thống kê đến báo cáo kết quả. Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự qua 7 chương, kết hợp thực hành xử lý dữ liệu trên phần mềm chuyên dụng và khai thác hệ thống tài liệu tham khảo học thuật đi kèm để hoàn thiện năng lực nghiên cứu độc lập.