Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MỘT SỨC KHỎE 7 trường đại học nông lâm thái nguyên thiểu các nguy cơ, tăng cường phát hiện sớm, dự phòng và phản ứng nhanh, đồng thời xây dựng các đối tác bền vững. Chương trình APSED hiện đang trong quá trình cập nhật cho giai đoạn 5 năm tiếp theo và sẽ là một tài liệu quan trọng làm cơ sở đối chiếu với kế hoạch quốc gia phòng chống bệnh truyền lây từ động vật sang người. Chương trình an ninh y tế toàn cầu thúc đẩy việc ứng dụng mô hình Một sức khỏe trong việc phòng chống, phát hiện và ứng phó với các dịch bệnh mới nổi. Các gói hành động phòng chống bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người vẫn đang được thiết lập cho phù hợp, đồng thời các trung tâm ứng phó khẩn cấp vẫn đang trong quá trình thiết lập và tích hợp các mục tiêu thiết thực cho giai đoạn 5 năm tiếp theo.
Hội nghị Quốc tế các bộ trưởng về cúm động vật và đại dịch (Internationnal Ministerial Conference on Animal and Pandemic Influenza - IMCAPI, 2010) tổ chức tại Hà Nội năm 2010 đã đưa ra 16 lĩnh vực quan trọng cho các nỗ lực cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu; kêu gọi các nước thành viên xây dựng chiến lược quốc gia, kế hoạch hành động và những biện pháp can thiệp, nhằm huy động toàn xã hội, các ban ngành, nhiều lĩnh vực và hoạt động của cộng đồng nhằm đối phó với sự đe dọa của bệnh phát sinh trong mối tương tác con người - động vật - hệ sinh thái. Đồng thời coi trọng việc xây dựng kế hoạch hoạt động liên tục trong các ngành chủ chốt, thúc đẩy các bên liên quan tăng cường thể chế và cơ chế thực thi để hỗ trợ sự hợp tác, làm việc, nâng cao hiệu quả truyền thông về nguy cơ ở tất cả các cấp, đặc biệt ở cộng đồng. Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đã tổ chức hội nghị về “Hợp tác trong lĩnh vực Thú y và phòng chống bệnh truyền nhiễm lây từ động vật sang người: Cúm gia cầm độc lực cao và các dịch bệnh khác”, cung cấp một khung chương trình tương tự cho việc hợp tác giữa hai lĩnh vực Y tế và Thú y trong việc phòng chống các bệnh truyền lây từ động vật đang được ưu tiên trong số nhiều bệnh truyền nhiễm khác như cúm gia cầm, bệnh dại, bệnh xoắn khuẩn, bệnh có nguồn gốc do thực phẩm nhiễm Salmonella và bệnh sảy thai truyền nhiễm. Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đang hỗ trợ Việt Nam thông qua dự án an ninh y tế tiểu vùng thượng lưu sông Mê Kông (2017 - 2022) để tăng cường (1) kiểm soát các bệnh truyền lây qua biên giới, đặc biệt đối với cư dân qua lại và dọc các hành lang kinh tế; (2) giám sát các bệnh truyền nhiễm, bao gồm các hệ thống thông báo điện tử và khả năng ứng phó ổ dịch; (3) dịch vụ phòng thí nghiệm cấp huyện và các quy trình phòng chống nhiễm khuẩn trong các bệnh viện tuyến huyện.
Dự án được thiết kế nhằm hỗ trợ các hợp phần của APSED. Ở cấp độ toàn cầu đã có nhiều cơ chế của các tổ chức liên Chính phủ, nhiều kế hoạch hành động và nhiều chương trình được thành lập và đóng góp cho nỗ lực Một sức khỏe, trong đó phải kể đến sự phối hợp toàn cầu của FAO - OIE - WHO nhằm giải quyết vấn đề sức khỏe trong mối tương tác con người - động vật - hệ sinh thái; Sáng kiến hướng tới thế giới an toàn hơn (Towards a safer world - TASW); Sáng kiến an ninh y tế toàn cầu (Global Health Security), liên minh sức khỏe - sinh thái (Eco - Health Alliance); Chương trình các mối đe dọa đại dịch mới nổi của Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID), 8 ©2017 Giáo trình Một sức khỏe trường đại học nông lâm thái nguyên (USAID’s Emerging Pandemic Threats - EPT) và chương trình an ninh y tế toàn cầu. Ở khu vực, những nỗ lực tập trung ở khối liên minh chính phủ như ASEAN và APEC, các chương trình, mạng lưới đa bên như chương trình của liên minh Châu Âu về nâng cao năng lực khu vực trong phòng chống, loại trừ những bệnh có tác nhân độc lực cao và mới nổi (HPED), trong đó có cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) ở khu vực ASEAN và các quốc gia trong Hiệp hội Nam Á vì sự hợp tác khu vực (SAARC). Ở cấp quốc gia, một số nước đi đầu trong việc xây dựng các diễn đàn/đối tác quốc gia về Một sức khỏe như Ủy ban Quốc gia về kiểm soát cúm gia cầm và phòng đại dịch cúm của Indonesia (FBPI), đối tác phòng chống cúm gia cầm và cúm ở người tại Việt Nam (PAHI), từ năm 2016 đã đổi là Đối tác Một sức khỏe (OHP), ở Bangladesh và Thái Lan cũng đã phát triển chiến lược/lộ trình Một sức khỏe quốc gia và nhiều sáng kiến khác từ các nước châu Phi.
CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE TẠI VIỆT NAM Bộ trưởng Bộ NN&PTNT kiêm Trưởng ban chỉ đạo Phòng chống Cúm gia cầm, đại diện Chính phủ Việt Nam cùng đối tác quốc tế và các bên liên quan tham gia xây dựng và ký khung đối tác Một sức khỏe phòng chống dịch bệnh từ động vật sang người, hướng dẫn tăng cường và áp dụng phương thức tiếp cận Một sức khỏe tại Việt Nam. Khung đối tác này được xây dựng trên cơ sở đối tác cúm gia cầm và cúm ở người đã hoạt động nhiều năm ở Việt Nam, với các nội dung sau: Khu vực châu Á, trong đó có Việt Nam được xác định là một trong năm “điểm nóng” toàn cầu có nguy cơ rất cao xuất hiện các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm mới nổi, bao gồm các bệnh lây truyền từ vật nuôi, động vật hoang dã hoặc hệ sinh thái. Những bệnh truyền nhiễm mới nổi đã ghi nhận ở Việt Nam trong thập kỷ qua bao gồm Hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS, 2003), Cúm gia cầm (Cúm A/H5N1, 2009). Trong cùng thời kỳ, các dịch bệnh trên vật nuôi như Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn - bệnh tai xanh (PRRS), Lở mồm long móng (FMD), Cúm lợn cổ điển (CSF) đã gây ra những tổn thất lớn về kinh tế, trong đó một số dịch bệnh có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe con người, vật nuôi và động vật hoang dã được xác định là một mối nguy cơ tiềm tàng.
Quá trình toàn cầu hóa, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, sự giao lưu của con người bằng những phương tiện giao thông hiện đại là cơ hội cho các ổ dịch bệnh truyền nhiễm mới nổi từ động vật lây sang người trong hiện tại, hoặc có thể trong tương lai, mặc dù bệnh phát sinh ở bên ngoài biên giới quốc gia cũng có thể là mối đe dọa đối với Việt Nam. Trong những năm qua, hai Ban chỉ đạo quốc gia đã được thành lập, bao gồm đại diện các Bộ/Ngành tham gia ứng phó các bệnh dịch truyền nhiễm ở người và động vật. Đó là Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống cúm gia cầm (NSCHP), được thành lập trên cơ sở Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống SARS, 2003. Đối tác phòng chống cúm gia cầm và cúm ở người được thành lập năm 2006 với tổng số 26 thành viên (trong nước và quốc tế) nhằm hỗ trợ điều phối các nỗ lực của Chính phủ và quốc tế ở Việt Nam trong khuôn khổ Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MỘT SỨC KHỎE 9 trường đại học nông lâm thái nguyên Chương trình hành động quốc gia phòng chống cúm gia cầm và cúm ở người giai đoạn 2006 - 2010, sau đó được gia hạn 05 năm nhằm hỗ trợ chương trình phối hợp hành động quốc gia phòng chống cúm gia cầm, dự phòng đại dịch và các bệnh truyền nhiễm mới nổi (AIPED) giai đoạn 2011 - 2015.
Các chương trình hoạt động đã được triển khai với sự phối hợp liên ngành, liên lĩnh vực trong phòng chống bệnh truyền nhiễm, với sự hỗ trợ của Liên Hiệp Quốc (UN), Các cơ quan kỹ thuật quốc tế, Ngân hàng Thế giới, Chính phủ Hoa Kỳ (USG), Liên minh châu Âu, các đối tác quốc tế, đa phương, song phương và các đối tác xã hội dân sự. Nhiều nhóm kỹ thuật đã được thành lập, hoạt động như nhóm công tác về an ninh sinh học (BSWG). Mạng lưới truyền thông Một sức khỏe (OHCN), mạng lưới các trường Đại học Một sức khỏe các trường Đại học Việt Nam (VOHUN) đã tập hợp được các chuyên gia về sức khỏe con người, sức khỏe động vật, vật nuôi, động vật hoang dã và sức khỏe hệ sinh thái từ các viện nghiên cứu, các trường đại học trong cả nước. Nhóm đối tác Y tế Liên Hiệp Quốc - Chính phủ tại Việt Nam (HPG) cũng đã thành lập Tiểu ban về bệnh truyền nhiễm, nằm trong phạm vi hoạt động Một sức khỏe.
Mô hình Một sức khỏe đã được triển khai thành công ở Việt Nam, thông qua sự phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế trong phòng chống cúm gia cầm giai đoạn 2007 - 2011 và dự án phòng chống cúm gia cầm và cúm người (VAHIP) do Ngân hàng Thế giới tài trợ. Ngày 27/5/2013, Bộ Y tế và Bộ NN&PTNT đã ban hành Thông tư liên tịch số 16/2013/ TTLT-BYT-BNN&PTNT hướng dẫn việc phối hợp phòng chống dịch bệnh lây truyền từ động vật sang người. Song song với chương trình phối hợp hành động quốc gia về cúm gia cầm, dự phòng đại dịch và các bệnh truyền nhiễm mới nổi (AIPED), Chính phủ Việt Nam cũng tiếp tục xây dựng các kế hoạch và chuyên đề ngành, như Kế hoạch Quốc gia phòng ngừa và kiểm soát Cúm gia cầm từ năm 2014 đến năm 2018 (Bộ NN&PTNT, tháng 3/2014) và chính sách y tế dự phòng. Thống nhất với công bố của tại hội nghị Bộ trưởng quốc tế về phòng chống cúm gia cầm và đại dịch cúm (IMCAPI) năm 2010 tại Hà Nội, Chính phủ Việt Nam đã xây dựng chương trình phối hợp hành động quốc gia phòng chống Cúm gia cầm, dự phòng đại dịch và các bệnh truyền nhiễm mới nổi (AIPED) giai đoạn 2011 - 2015.
AIPED thể hiện mong muốn của Chính phủ Việt Nam trong việc áp dụng phương thức tiếp cận Một sức khỏe và kêu gọi rà soát chuyển đổi đối tác PAHI nhằm mở rộng các mục tiêu Một sức khỏe, nới rộng trọng tâm sang các dịch bệnh lây từ động vật mới nổi nói chung, thay cho trọng tâm duy nhất về dịch cúm gia cầm trong sách Xanh.