Chương 1 tập trung nghicn cứu các vàn dê vè kinh tê thi trường vả vai trò cua chinh phù gôm chính phu và sự ra dời cùa chính phu. quan diêm cùa cãc tnrờng phái kinh Ic ve vai trò cùa chính phú. Nội dung thứ hai cùa chương tập trung giãi quyết vấn đề vì sao chính phú lại can thiệp vào thị trướng thông qua trã lởi các câu hôi về hiệu quủ sử dung nguồn lục, hai định lý co bán về phúc lợi kinh tế và sứa chừa nhùng thất bại cùa thị trưởng. Chức nủng của chinh phú và nhừng nguyên tắc co bán cho sự can thiệp cùa chính phú.
những hạn ché cùa chinh phu trong việc can thiệp vào thị trưởng được giai thích ờ phan cuõi cùa chương. KINH TÊ THỊ TRƯỜNG VÀ VAI TRÒ CỦA CHÍNH PHỦ 1. Chính phú và thị trường Chính phũ Tất cã các quốc gia trên the giói trong quá trinh phát triền luôn tìm kiếm, thay đổi mô hình tô chức nhã nước, cai cách tò chức bộ máy của minh nhâm hoàn thiện và phù hợp với các giai doạn phát iricn cua nen kinh tề. Thực tiền cài cách cua các quốc gia cho thày, khi chính phú yêu kém trong quàn trị nhà nước sc dan đen hậu quà tàl yêu cùa khùng hoang kinh tê, chính trị - xã hội; côn dàt nước có một chính phu mạnh, quàn trị tôt sẽ dản dât dàt nước đến sự phồn vinh.
Khái niệm vẽ chính phú duọc hiêu ràl khác nhau, tùy vảo góc độ xem xét cùa người nghiên cứu. Tuy nhiên, trong khuôn khổ cùa môn học kinh tế công, chúng ta chi xem xét vai trỏ điẽu íiẻt kinh tẽ cứa chinh phu. Theo quan diêm đó. chinh phu là một tô chức được thiết lập đê thực thi những quyền lục nhắt định, điều tiết hành vi cùa các cá nhân song trong xã hội vã hãnh vi cua các tô chức nhăm phục vụ cho lợi ích chung cùa xã hỏi dó và hồ trợ cho việc cung câp những hãng hóa, dịch vụ thief yêu mà xã hội dó có nhu câu Ngay tứ khi Nhà nước ra đời thì chính phu vói tư cách lã một thè chè điêu hành quòc gia.
đà có những vai trò không thè phú nhận như xây dựng và bào vệ các khuôn khó pháp lý. đánh thuê và chi tiêu cùa chính phũ. tạo lập môi trường cho nguôi dàn và doanh nghiệp hoạt động. Tuy nhiên, chính phú cỏ nén có một vai trỏ tích cực.
chú động trong điều tiết kinh tế quốc dân hay không (hì còn là một vấn đề gây tranh cãi từ nhiều thế kỹ nay. Tùy theo quan diêm có châp nhận vai trò kinh te cua chính phú hay không mã các mô hình kinh tê khác nhau dã ra dời Ó dãy, chúng ta sẽ di sâu xem xẽt ba mó hình kinh te diên hình. Đó là nen kinh te thi trường, nên kinh tè ké hoạch hóa tập trung và nên kinh tè hồn họp Dõi vói tàt cả các nen kinh tẽ, dù ờ trinh độ phát triên nào thì nguòn lực là có hạn. Câu hói dặt ra là chúng ta sè phán bồ các nguồn lực đó như the nào? Làm thề nào đề phân bỗ 13 nguồn lục đó một cách hiệu quá nhất? Câu trá lời cho hai vấn đề này vàn có the thông qua một trong ha mô hình kinh tế điên hình.
- Mô hình kinh tế thị trường thuần túy (tnróng phái cố điền, A. Smith): Dó lã một nền kinh tế mà mọi hàng hóa và dịch vụ đều do khu vực tư nhân sân xuất và mọi hoạt động mua bán giao dịch đều diễn ra trên thị tnròng. với giá cà là kết quá cùa sự tương tác giữa cung và câu Mọi cá nhân đcu có thè tự do mua bán mọi loại hàng hóa tùy theo sơ thích và năng lực kinh tế của họ Trong một nền kinh te như the. vai trò cùa chinh phú là tối thiêu.
Tuy nhiên, trường phái nãy không giúp giái thích được rất nhiều trưởng hợp mil thị trường thát bại. không thê tự khác phục được. Nhiêu trưởng phải đà tò ra hoài nghi vè sức mạnh vạn nàng cùa kinh tế thị trường. Thậm chí, nhiều người cho rang nguyên nhân sâu xa cùa những cân bệnh khung hoàng kinh niên trong nền kinh tế là do hoạt động hoàn loàn tụ phát theo các quy luật cùa thi trường, thay vì có diêu tict có ý thức cua chính phu Chính phù sỗ tham gia xây dựng kẻ hoạch vã thiết lập mọi cân đối trong nen kinh tế quõc dán.
làm cho nên kinh tể được vận hãnh một cách nhịp nhàng. Đó là nên tang tư tương cùa mỏ hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung. - Mó hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung: Trong mô hình kinh tế kề hoạch hóa tập trung, mọi quyét định vê sàn xuãt và phân phôi sán phàm đêu do một cơ quan trung ương cùa chính phu quyct định, thay vì các lục lượng thị trường. Điêu này dã gãy ra một sụ tùy úộn, chu quan rat lởn trong việc áp dật giá và sán lượng, thu tiêu cọnh tranh vã dan den thu liêu động lực phấn đấu cúa cá nhân vã tố chức gây ra sự lâng phí.
phi hiệu quà nghiêm trọng các nguồn lực xã hội. phân phôi sai lêch kết quá hoạt động cùa cắc chú thê tham gia nên kinh tẽ và loàn xà hội. Dứng trước nguy cơ đó, nhièu quòc gia trước đây đi theo mò hình kinh lê kê hoạch hóa tập trung, trong đỏ có Việt Nam, dã phai tiên hành cai cách mạnh mẽ nén kinh tê cùa mình theo hướng chãp nhộn sư vận hãnh cua cơ chc th) trường nhưng phái có sư diêu liet có ý Ihức cùa nhà nước. Dó là nen táng tư tướng cùa mô hĩnh kinh te hon hợp.
• Mô hình kinh tế hỗn họp: Thực tế. hầu hết các quốc gia hiện nay đều vận hành nen kinh tẽ theo mô hình hỗn hợp, có sự lương tác vả hỗ trọ lần nhau cũa cá thị trưởng và chính phù. Tuy nhiên, mỗi quốc gia khác nhau thì vai trò của chính phú lại là không giống nhau Các quòc gia phát trièn đã chuyên mạnh vai trò và chúc nâng cùa chính phu sang kiên tạo phát triên thông qua xây dưng và ban hành hộ thông chinh sách tợo lặp môi trường phát trién, thúc dãy phúc lợi kinh te vã tạo điẽu kiện de người dân vã tô chức phát huy cao nhât năng lực của bán thân đế tụ phát triển theo qui luật và nguyên lý cùa ihị trường. Vai trò điều tiết, nhát là điêu tiết trực tiếp giâm thiêu, lững bước được xóa bó nhàm tự do hóa nên kinh te và thúc đây sự tự tương tác, hỗ trọ xà hội.
Ngược lại. tại các quốc gia đang trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa hay những nên kinh té chuyên dõi. đang phái triỏn, vai trò và chúc nãng cùa chính phu van thiên VC dicu tiẽt nén kinh te bâng các công cụ chính sách. Sư thiên vê diêu liet kinh tê.
nhát là bâng các công cụ can thiệp trục liêp vào thị trường sẽ có the dan den 14 nhũng sai lệch và làm giám vai (rò cùa chính phú nhưng sè tác động đến khá nàng đạt được những mục liêu kinh tè mà chính phú hướng đen. Trong kinh tê công, vai (rò cùa chính phu sê thê hiện thõng qua kiên tạo phát triên và điêu ciet đê sưa chữa những that bại cua thi trường. Trong đỏ, dicti tiết thi trường đê bao dám sứ dụng có hiệu quá nguồn lục. thúc dấy phúc lợi kinh te và sữa chữa những thất bại cùa thị trương thông qua sứ dụng các công cụ như hàng hóa công, thuê và trự cấp, bào hiem, v.
sê là trọng tâm nghiên cứu của kinh tế công. Thị tnrờng Nhiệm vụ cản ban cùa mồi hộ thống kinh te là xác định xem san xuắt hàng hóa nào. sán xuất chúng như thè nào. và ai sô nhộn dược chúng.
Các nhà kinh lê lin răng một hẻ thòng các thị trường cạnh tranh có xu hưởng thực hiện tỏt nhiêm vụ nãy với chi phí hợp lý hon. Thi trường sẽ góp phàn giái quyêt tôt hon hai vân de co bán: - Cách phân bô hàng hóa cho mọi người và (trong nền kinh tê sàn xuất» phân hố các nhân tố sân xuất cho các doanh nghiệp nâo đê đạt hiệu quã phân bõ các nguồn lực khan hiếm cao nhắt? - Các phân bổ nào xây ra đối VÓI mọi người và (trong nền kinh tể sân xuất) các doanh nghiệp tham gia giao dịch trong các thi trưởng cạnh tranh? Tuy nhiên, thị trường cạnh tranh cũng dần đen nhừng kết cục không thỡa dáng, đỏ là những thất bại thị trưởng. Trong điều kiện đó. can thiệp chính phu có thẻ dần tói các kết quà tốt hon.
Việc các nhà kinh lề lán thành các thị trường cạnh tranh được suy ra lù việc phát hiện ra các phân hố cạnh tranh là giống hệt như các phân bổ mong muốn. Việc các nhà kinh tế chãp nhận can thiệp có chọn lọc cùa chính phu được suy ra từ nhộn thức cùa họ ràng các nen kinh tê thực lê khác biệt với những nên kinh tê mõ hình theo những cách thức rât quan trọng, và sự tưong đồng giửa các phân bỏ mong muốn và phân bố cạnh tranh dường như không xây ra trong thực tề. Trong nền kinh tê thị trường, chính phú và thị trưởng là hai bộ phận quan trụng liên kết chặt chẽ VỚI nhau, trong đó, chinh phũ là chủ thê phân phối và quăn lý kinh tè. thị trường là co sơ đế phân phối các loại tài nguyên kinh tế.
sán phẩm sàn xuất ra và các hoạt động giao dịch vói hãng hóa khác Nên kinh te thị trường Các thị trường trái rộng theo qui mô và độ phức tợp từ chợ địa phương tới các th) trường khu vục, thi trường toàn câu, nhưng tât cá các thị trương tón tạt vì cũng một nguyên nhân Một số giao dịch hàng hóa vã dịch vụ giữa hai hoặc nhiêu người là đỏi bẽn cùng có lợi, theo nghĩa chúng lãm lủng phúc lợi cùa mồi bẽn tham gia giao dịch Các thị trưởng lù một cư chẽ thòng qua đó mọi ngươi nhận biết các giao dịch này và thục hiện chúng. 15 Các giao dịch đôi bên cùng cõ lợi đon giàn nhài chi liên quan tới hai người, ví dụ, một người nỏng dãn chán nuôi bỏ sữa vã một nông dãn chăn nuôi gia cảm trao đòi pho mát và trúng. Bán chất cua những giao dịch này là một sự trùng hợp kép về nhu cẩu: mỗi người muốn có thứ hàng hóa mã người kia đang muốn tử bó. Trũng hợp kép là tương đối hiem, và một người làm dịch vụ lễ tang hoặc luật sư ly dị dựa vào những trùng hợp kcp này đế lên kế hoạch cho hoạt dỏng cùa anh ta một cách hoàn hao nhai.