phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo. Luận văn gồm có 03 chương. - Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về vai trò của Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ ghĩa Việt Nam trong quá trình toàn cầu hoá 5 z - Chƣơng 2: Thực trạng tác động của toàn cầu hoá đến đời sống kinh tế, văn hoá xã hội của Việt Nam và vai trò của Nhà nƣớc trong bối cảnh toàn cầu hoá - Chƣơng 3: Nâng cao hiệu quả việc thực hiện vai trò của Nhà nƣớc ta trong bối cảnh toàn cầu hoá 6 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƢỚC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH TOÀN CẦU HOÁ Nhà nước là hiện tượng lịch sử, ngay từ khi nó ra đời đã có vai trò to lớn trong xã hội có giai cấp và trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại. Nhà nước, một mặt là tổ chức công quyền, thực hiện công quản, quản lý mọi mặt đời sống xã hội.
Mặt khác, chính thông qua quản lý xã hội có hiệu quả mà Nhà nước thực hiện được sự thống trị của giai cấp cầm quyền với toàn xã hội. Nhà nước CHXHCNVN ra đời là thành quả của cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ của cả dân tộc. Ngay từ khi mới giành được độc lập cho đến nay, Nhà nước luôn luôn khẳng định được vai trò to lớn của mình trong xã hội. Đặc biệt trong công cuộc đổi mới và hội nhập của nước ta hiện nay, việc nhận thức và xác định đúng đắn vai trò của Nhà nước càng trở nền cần thiết và có ý nghĩa quan trọng, góp phần to lớn vào việc thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới và hội nhập của đất nước, đồng thời góp phần khẳng định vị thế, vai trò của Nhà nước trong xã hội nói chung và trong quan hệ quốc tế nói riêng.
Vai trò của Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1. Khái niệm về vai trò của Nhà nước Vai trò của Nhà nước là một trong những vấn đề lý luận cơ bản của lý luận về nhà nước và pháp luật, là một khái niệm phức tạp luôn gắn với những phạm trù khác như bản chất, nhiệm vụ, các hình thức và phương pháp hoạt động của Nhà nước. Lịch sử đã chứng minh rằng bất kỳ Nhà nước nào cũng đều giữ một vai trò nhất định trong xã hội. Với vị trí là chủ thể đặc biệt trong 7 z đời sống chính trị xã hội, Nhà nước có vai trò to lớn đối với sự phát triển của xã hội nói chung và của mỗi quốc gia dân tộc nói riêng.
Nghiên cứu về vai trò của Nhà nước nói chung, trong lịch sử nhân loại, đã có nhiều nhà tư tưởng vĩ đại với những góc độ tiếp cận khác nhau đã đưa ra những luận điểm khác nhau về nguồn gốc, bản chất cũng như vai trò của Nhà nước đối với xã hội. Theo quan điểm của các nhà triết học Hy lạp và La mã cổ đại, mà đại diện là Arixtốt (384- 322 trước CN), ông quan niệm về “sứ mệnh” của Nhà nước rằng: “Sứ mệnh của Nhà nước không chỉ bảo đảm cho mọi người sống bình thường, mà còn phải làm sao để con người sống hạnh phúc. Tiêu chuẩn đánh giá Nhà nước đó là mức độ phúc lợi mà nó đem lại cho các công dân trong xã hội. Tức là đạt được cuộc sống ưu việt nhất, mà theo ông, không chỉ về phương diện vật chất mà còn bảo đảm công lý” [88, 207].
Như vậy, Arixtốt bước đầu đã xác định được vai trò của Nhà nước trong xã hội, tuy nhiên điểm hạn chế lớn nhất của ông là ông coi nô lệ không phải công dân mà chỉ là công cụ biết nói. Vì thế, Nhà nước và những phúc lợi của Nhà nước vẫn chỉ dành cho một bộ phận thành viên nhất định trong xã hội chứ chưa chú ý đến đại bộ phận quần chúng nhân dân. Đối với Saclơ Đờ Môngtexkiơ (1689 - 1775), là một trong những nhà sáng lập ra triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII đã lý giải về vai trò của Nhà nước: “Nhà nước ra đời có nhiệm vụ điều chỉnh các mối quan hệ giữa các quốc gia và giữa mọi người trong xã hội… Nhà nước phải có nghĩa vụ bảo đảm cho mọi thành viên các phương tiện sinh tồn, thức ăn, quần áo - những thứ có lợi cho sức khỏe” [88, 351]. Như vậy, xuất phát từ quan niệm về “nhiệm vụ” của Nhà nước đối với quốc gia và con người, cũng như từ “nghĩa vụ” thiêng liêng cao cả của Nhà nước, Môngtexkiơ đã gián tiếp khẳng định vị trí đứng đầu của Nhà nước trong các mối quan hệ xã hội.
8 z Cũng bàn về trách nhiệm của Nhà nước, Gian Giắc Rutxô (1712- 1778) lại lập luận: “Mục đích của một tập thể chính trị là gì? Chính là sự bảo toàn và phát triển xã hội. Một chính phủ mà để cho dân ngày càng hao mòn, ngày càng giảm sút, đó là một chính phủ tồi tệ nhất” [88, 353]. Các đại biểu của nền triết học cổ điển Đức mà tiêu biểu là Imanuen Cantơ (1724-1804), một trong những nhà triết học vĩ đại nhất của lịch sử tư tưởng phương Tây trước C.Mác, quan niệm “Nhà nước là sự liên kết của mọi người trong khuôn khổ luật pháp nhằm giám sát và đảm bảo bình đẳng cho mọi công dân… Nhà nước ra đời nhằm giải quyết những đối kháng xã hội, điều hòa sự phát triển của xã hội theo hướng ngày càng hoàn thiện vì lợi ích con người. Vì vậy, sứ mệnh của nhà nước, cũng như tất cả các luật pháp, quy luật đạo đức đều nhằm mục đích phục vụ con người” [88, 407].
Rõ ràng, Cantơ cũng đã thừa nhận “sứ mệnh” to lớn hay nói chính xác hơn là thừa nhận vai trò của Nhà nước đối với xã hội nói chung và đối với lợi ích của con người nói riêng đó là: vai trò thiết lập trật tự xã hội và vai trò phục vụ lợi ích của con người. Có thể nói, mặc dù các nhà tư tưởng tư sản đều có điểm hạn chế nhất định khi lý giải về nguồn gốc, bản chất cũng như vai trò của Nhà nước, bởi lẽ các ông đều lý giải vấn đề này dựa trên cơ sở của phương pháp luận của chủ nghĩa duy tâm. Song, ở khía cạnh nào đó, quan điểm của các nhà tư tưởng lúc bấy giờ đã bộc lộ những tiến bộ đáng kể, đã xác định được “sứ mệnh” lịch sử quan trọng của Nhà nước trong việc đảm bảo cuộc sống no ấm, đầy đủ và công bằng cho mọi người. Những quan điểm của các ông dã tạo tiền đề lí luận để các thế hệ sau nghiên cứu và phát triển hơn nữa vai trò của Nhà nước trong xã hội.
Khác với các quan điểm trên, đứng trên lập trường tư tưởng duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, Chủ nghĩa Mác - Lênin đã lý giải về nguồn gốc, bản chất và vai trò to lớn của Nhà nước một cách khoa học rằng: Sự ra 9 z đời của Nhà nước là một tất yếu khách quan, do nhu cầu khách quan của xã hội, nhằm quản lý các công việc chung của đời sống xã hội “Nhà nước không phải là một quyền lực từ bên ngoài áp đặt vào xã hội”, mà là “một lực lượng tựa hồ đứng trên xã hội”, có nhiệm vụ “làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng trật tự” [7, 245]. Kế thừa luận điểm trên của C. Ăngghen về vai trò của Nhà nước V. Lênin đã khẳng định: “Theo Mác, Nhà nước là một cơ quan thống trị giai cấp, là một cơ quan áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác; đó là một sự kiến lập ra một “trật tự”, trật tự này hợp pháp hóa và củng cố sự áp bức kia bằng cách làm dịu xung đột giai cấp” [10, 10].
Các ông cũng đã chứng minh vai trò to lớn của Nhà nước thông qua các chức năng cơ bản của Nhà nước như: Chức năng thống trị về chính trị của giai cấp cầm quyền, chức năng đối nội, đối ngoại của Nhà nước. Mặc dù cả C. Lênin đều không đưa ra khái niệm cụ thể về vai trò của Nhà nước, tuy nhiên, qua những lý giải của các ông về nguồn gốc, bản chất và các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước theo lập trường chủ nghĩa duy vật biện chứng đã đem lại cơ sở nhận thức luận cho việc xác định vai trò của Nhà nước trong lịch sử. Ở Việt Nam, cho đến nay, việc nghiên cứu cụ thể lí luận về vai trò của Nhà nước vẫn còn là một vấn đề hết sức mới mẻ, phần lớn các nhà khoa học tiếp cận, nghiên cứu vai trò của Nhà nước thông qua các khía cạnh khác nhau như trên cơ sở nghiên cứu chức năng của Nhà nước trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội mà chưa trực tiếp nghiên cứu và làm rõ lí luận về vai trò của Nhà nước nói chung thông qua tất cả các mặt hoạt động cảu Nhà nước.
Do đó, việc đưa ra khái niệm, nhận thức vai trò của Nhà nước cũng chỉ mới thể hiện được vai trò của Nhà nước trong từng lĩnh vực cụ thể mà chưa bao quát hết 10 z vai trò to lớn của Nhà nước trong xã hội. Bởi vậy đến nay vẫn chưa có một khái niệm cụ thể nào về vai trò của Nhà nước, phản ánh một cách toàn diện, đầy đủ các mặt hoạt động của Nhà nước và ý nghĩa của nó đối với xã hội. Theo ngôn ngữ Tiếng Việt, “vai trò” là một danh từ dùng để chỉ “chức năng, tác dụng của cái gì hoặc của ai trong sự vận động, phát triển của nhóm, tập thể nói chung” [22, 4567]. Như vậy có thể thấy rằng phạm trù “vai trò” nói chung là một khái niệm rất rộng và có tính trừu tượng cao.
Trong khi đó Nhà nước được xác định là một trong những thiết chế quan trọng của đời sống chính trị - xã hội, ngay từ khi mới ra đời đã được xem như là “công cụ để giữ gìn trật tự kỉ cương và đảm bảo công bằng xã hội”. Do đó việc xác định vai trò của Nhà nước cũng là một vấn đề hết sức phong phú và đa dạng, không chỉ thể hiện ở những mặt những hoạt động trong từng lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội giống như các thiết chế xã hội khác mà bao trùm hầu hết tất cả các lĩnh vực.