CHƯƠNG 1 TÀI NGUYÊN DU LỊCH Mục tiêu: Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: - Nêu được các khái niệm cơ bản về Tài nguyên du lịch. - Nêu được ý nghĩa, vai trò của tài nguyên du lịch. - Xác định và phân tích được đặc điểm của tài nguyên du lịch. - Trình bày được các nội dung về quan niệm và nguyên tắc phát triển du lịch bền vững.
- Liên hệ thực tiễn đặc điểm tài nguyên du lịch của Việt Nam Nội dung: Chương này đề cập đến những vấn đề sau: - Khái niệm tài nguyên du lịch. - Ý nghĩa, vai trò và đặc điểm của tài nguyên du lịch. - Đặc điểm tài nguyên du lịch - Phát triển du lịch bền vững.1 Quan niệm về Tài nguyên du lịch 1.1 Quan niệm về tài nguyên Tài nguyên hiểu theo nghĩa rộng bao gồm tất cả các nguồn năng lượng, nguyên liệu, các thông tin có trên trái đất và trong không gian vũ trụ có liên quan mà con người có thể sử dụng để phục vụ cho cuộc sống và sự phát triển của mình. Từ sự hình thành, tài nguyên được phân thành hai loại: Tài nguyên thiên nhiên gắn liền với các nhân tố tự nhiên và tài nguyên văn hóa gắn liền với các nhân tố con người và xã hội.
Dựa vào khả năng tái tạo, tài nguyên được phân thành tài nguyên tái tạo được và tài nguyên không tái tạo được: Tài nguyên tái tạo được là những tài nguyên có thể duy trì hoặc tự bổ sung một cách liên tục nếu được khai thác và quản lý tốt như: năng lượng mặt trời, gió, nước, sinh vật, đất đai. 5 Địa lý du lịch Tài nguyên không tái tạo được tồn tại một cách hữu hạn, sẽ bị mất đi hoặc hoàn toàn bị biến đổi, không còn giữ được tính ban đầu sau quá trình khai thác và sử dụng. Phần lớn các nhiên liệu, khoáng sản, các thông tin di truyền đã bị biến đổi. là các tài nguyên không tái tạo được.2 Khái niệm tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm thoả mãn nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.
(Luật du lịch, 2005) Như vậy, tài nguyên du lịch là một dạng đặc sắc của tài nguyên nói chung, bao gồm hai dạng là tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Khái niệm tài nguyên du lịch luôn gắn với khái niệm du lịch, tài nguyên du lịch được xem như tiền đề để phát triển du lịch. Thực tế cho thấy, tài nguyên du lịch càng phong phú, càng đặc sắc bao nhiêu thì sức hấp dẫn và hiệu quả hoạt động du lịch càng cao bấy nhiêu. Tài nguyên du lịch bao gồm các đối tượng, hiện tượng vốn có trong môi trường tự nhiên hoặc do con người tạo nên trong quá trình phát triển lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội.
Chúng luôn luôn tồn tại, gắn liền với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội đặc thù của mỗi địa phương, mỗi quốc gia, tạo nên những nét đặc sắc cho mỗi địa phương, mỗi quốc gia đó. Khi các yếu tố này được phát hiện, được khai thác và được sử dụng cho mục đích phát triển du lịch thì chúng trở thành tài nguyên du lịch. Ví dụ như rừng nguyên sinh Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của nước ta (năm 1966). Cũng từ thời điểm đó, khi tính đa dạng sinh học của vườn quốc gia được khai thác phục vụ cho mục đích du lịch thì khu rừng nguyên sinh này đã trở thành một điểm tài nguyên du lịch đặc sắc, một điểm du lịch có sức hấp dẫn cao đối với khách du lịch trong nước và quốc tế.
Năm 1993, động Thiên Cung - một động đá vôi nguyên sơ, kỳ ảo ở vịnh Hạ Long - đã được phát hiện, khai thác, sử dụng và trở thành một điểm du lịch mới hấp dẫn, làm tăng thêm giá trị của tài nguyên du lịch của khu du lịch nổi tiếng này… Tài nguyên du lịch gồm tài nguyên du lịch đang khai thác và tài nguyên du lịch chưa khai thác. Mức độ khai thác tiềm năng tài nguyên du lịch phụ thuộc vào: 6 Địa lý du lịch - Khả năng nghiên cứu phát hiện và đánh giá các tiềm năng tài nguyên vốn có và còn tiềm ẩn. - Yêu cầu phát triển các sản phẩm du lịch nhằm thoả mãn nhu cầu của khách du lịch. Các nhu cầu này ngày càng lớn và đa dạng, phụ thuộc vào mức sống và trình độ dân trí.
Ví dụ: vào những năm 60, du lịch biển ở nước ta chủ yếu là tắm và nghỉ dưỡng thì ngày nay các sản phẩm du lịch biển đã đa dạng hơn, bao gồm cả bơi lội, lướt ván, chèo thuyền, lặn tham quan các hệ sinh thái biển. - Trình độ phát triển công nghệ khoa học kỹ thuật đã tạo ra các điều kiện, phương tiện để khai thác các tiềm năng tài nguyên. Ví dụ, nhờ có các tàu ngầm chuyên dụng khách du lịch có thể tham quan khám phá những điều kỳ diệu của đại dương một cách dễ dàng. Như vậy, cũng giống như các dạng tài nguyên khác, tài nguyên du lịch là một phạm trù lịch sử với xu hướng ngày càng được mở rộng.
Sự mở rộng này tuỳ thuộc ít nhiều vào yêu cầu phát triển du lịch, vào những tiến bộ khoa học kỹ thuật, vào sự đầu tư, vào các sáng kiến và sở thích của con người. Bên cạnh những tài nguyên đã và đang được khai thác, nhiều dạng tài nguyên còn đang tồn tại dưới dạng tiềm năng do: - Chưa được nghiên cứu, điều tra và đánh giá đầy đủ. - Chưa có nhu cầu khai thác. - Tính đặc sắc của tài nguyên thấp chưa đủ tiêu chuẩn cần thiết để tiến hành khai thác, hình thành các sản phẩm du lịch.
- Các điều kiện tiếp cận hoặc phương tiện khai thác còn hạn chế, do đó chưa có khả năng hoặc gặp nhiều khó khăn trong khai thác. - Chưa đủ khả năng đầu tư để khai thác. Trong thực tế, ở nước ta, nhiều di tích lịch sử, văn hoá, di tích cách mạng mặc dù đã được xếp hạng song chưa được khai thác để phục vụ du lịch. Nhiều khu rừng nguyên sinh với tính đa dạng sinh học cao, nhiều bãi biển đẹp ở miền Trung, nhiều lễ hội hấp dẫn v.
vẫn còn tồn tại ở dạng tiềm năng du lịch do chưa có đủ điều kiện khai thác để đưa vào sử dụng. Ngược lại, tài nguyên du lịch cũng có thể bị biến dạng hoặc mất đi không còn có khả năng phục vụ du lịch do nhiều nguyên nhân khác nhau như thiên tai, chiến tranh hoặc do ý thức khai thác, sử dụng của con người. Đặc biệt, sự ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và sự khai thác tài nguyên quá mức đang diễn ra rất phức tạp đã và đang có tác động xấu tới tài nguyên và môi trường nói chung. 7 Địa lý du lịch 1.2 Ý nghĩa, vai trò của Tài nguyên du lịch 1.1 Ý nghĩa Tài nguyên du lịch là nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển du lịch.
Thật khó hình dung, nếu không có tài nguyên du lịch hoặc tài nguyên du lịch quá nghèo nàn mà hoạt động du lịch lại có thể phát triển mạnh mẽ.2 Vai trò Vai trò của tài nguyên du lịch đối với các hoạt động du lịch được thể hiện ở các mặt sau: - Tài nguyên du lịch là yếu tố cơ bản để tạo thành các sản phẩm du lịch. Sản phẩm du lịch được tạo nên bởi nhiều yếu tố, song trước hết phải kể đến tài nguyên du lịch. Để đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của khách du lịch, các sản phẩm du lịch không thể đơn điệu, nghèo nàn, kém hấp dẫn mà phải phong phú, đa dạng, đặc sắc và mới mẻ. Chính sự phong phú của tài nguyên du lịch đã tạo nên sự đa dạng của sản phẩm du lịch.
Tài nguyên du lịch càng đặc sắc độc đáo thì giá trị của sản phẩm du lịch và sự hấp dẫn khách du lịch càng tăng. Có thể nói chất lượng của tài nguyên du lịch là yếu tố cơ bản tạo nên chất lượng của sản phẩm du lịch và hiệu quả của hoạt động du lịch. - Tài nguyên du lịch là cơ sở quan trọng để phát triển các loại hình du lịch. Trong quá trình phát triển du lịch để không ngừng đáp ứng các yêu cầu và thoả mãn các mục đích của khách du lịch, các loại hình du lịch mới cũng không ngừng xuất hiện và phát triển.
Các loại hình du lịch ra đời đều phải dựa trên cơ sở của tài nguyên du lịch. Chính sự xuất hiện của các loại hình du lịch đã làm cho nhiều yếu tố của điều kiện tự nhiên và xã hội trở thành tài nguyên du lịch. Không có những hang động ngầm bí ẩn, những đỉnh núi cao hiểm trở, những cánh rừng nguyên sinh âm u, hoang vắng thì không thể xuất hiện loại hình du lịch thám hiểm. Không có những rạn san hô và thế giới sinh vật thuỷ sinh muôn màu muôn vẻ ngập chìm dưới làn nước trong xanh thì không thể có loại hình du lịch ngầm dưới biển.
- Tài nguyên du lịch là một bộ phận cấu thành quan trọng của tổ chức lãnh thổ du lịch. Trong phạm vi một lãnh thổ cụ thể, mọi hoạt động du lịch đều phản ánh một tổ chức không gian du lịch nhất định. 8 Địa lý du lịch Hệ thống lãnh thổ du lịch thể hiện mối quan hệ về mặt không gian của các yếu tố có quan hệ mật thiết với nhau cấu tạo nên nó. Các yếu tố đó là khách du lịch, tài nguyên du lịch, cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch, đội ngũ cán bộ công nhân viên và tổ chức điều hành, quản lý du lịch.
Hệ thống lãnh thổ du lịch có nhiều cấp phân vị khác nhau, từ điểm du lịch tới trung tâm du lịch và vùng du lịch. Dù ở cấp phân vị nào thì tài nguyên du lịch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức lãnh thổ du lịch, cũng là yếu tố cơ bản để hình thành các điểm du lịch, khu du lịch nhằm tạo ra sự hấp dẫn du lịch, tạo điều kiện để khai thác một cách có hiệu quả nhất các tiềm năng của nó. Do đặc điểm phân bố của tài nguyên du lịch, trong tổ chức lãnh thổ du lịch đã hình thành nên các điểm du lịch, các khu du lịch, các trung tâm du lịch và các tuyến du lịch.