Giáo trình Địa lý Du lịch Phần 1: Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội (2018)

Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng về địa lý du lịch, tập trung vào thực tiễn Hà Nội. Tài liệu học tập quan trọng cho sinh viên ngành du lịch.

• Tác giả: Mai Quốc Tuấn
• Trường học: Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản trị lữ hành, Hướng dẫn du lịch
• Đề tài: Địa lý du lịch
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan giáo trình địa lý du lịch phần 1

Giáo trình Địa lý du lịch phần 1 do Trường Cao đẳng Du lịch Hà Nội biên soạn. Hai tác giả là ThS. Mai Quốc Tuấn và TS. Nguyễn Lan Anh. Sách được chỉnh lý từ Giáo trình Địa lý và tài nguyên du lịch năm 2008. Bản tái bản ra mắt năm 2018. Giáo trình phục vụ ngành Quản trị Lữ hành và Hướng dẫn du lịch. Nó là môn cơ sở chuyên ngành cho hệ cao đẳng và trung cấp. Toàn bộ tài liệu gồm ba phần và bảy chương. Phần một trình bày quan niệm về tài nguyên du lịch. Phần này nêu rõ đặc điểm và ý nghĩa từng loại tài nguyên. Nội dung kế thừa các tài liệu giảng dạy trước đó. Tác giả chọn lọc và hệ thống hóa kiến thức theo lãnh thổ. Tư liệu được thu thập từ nhiều nguồn tin cậy. Cách trình bày ngắn gọn và trọng tâm. Sách phản ánh bức tranh địa lý du lịch Việt Nam và thế giới thời hiện đại.

1.1. Mục tiêu và đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình hướng tới sinh viên ngành Quản trị Lữ hành và Hướng dẫn du lịch. Đối tượng gồm hệ cao đẳng và trung cấp. Mục tiêu chính là trang bị kiến thức lý luận cơ bản về tài nguyên du lịch. Sinh viên nắm được đặc điểm của từng loại tài nguyên. Họ hiểu ý nghĩa của tài nguyên trong hoạt động du lịch. Giáo trình kết hợp tốt với các môn học khác trong chương trình. Nó đóng vai trò môn cơ sở chuyên ngành. Kiến thức được sắp xếp phù hợp trình độ người học. Nội dung bám sát chương trình đào tạo của nhà trường.

1.2. Kết cấu ba phần và bảy chương

Giáo trình có kết cấu rõ ràng gồm ba phần. Phần một bàn về tài nguyên du lịch và đặc điểm chung. Phần này liên hệ trực tiếp với thực tiễn Việt Nam. Phần hai trình bày địa lý du lịch Việt Nam. Nó phản ánh thực trạng phát triển du lịch nước ta. Phần này tập trung nghiên cứu các yếu tố của từng vùng du lịch. Phần ba giới thiệu du lịch thế giới. Sách nêu địa lý du lịch của một số nước tiêu biểu. Cuối sách có chín phụ lục với bảng tư liệu hệ thống theo lãnh thổ.

II. Phân tích tài nguyên du lịch trong giáo trình

Phần một của giáo trình tập trung vào tài nguyên du lịch. Đây là nội dung lý luận cốt lõi. Tài nguyên du lịch chia thành nhiều loại khác nhau. Mỗi loại có đặc điểm và giá trị riêng. Giáo trình phân tích cả tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn. Hang động là một dạng tài nguyên tự nhiên nổi bật. Phong Nha - Kẻ Bàng được UNESCO công nhận năm 2003. Hang Sơn Đoòng là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới. Hang dài ít nhất 5km, rộng hơn 91m, vòm cao gần 244m. Bãi biển là dạng tài nguyên hấp dẫn khách đông đảo. Biển hội tụ nhiều yếu tố tự nhiên tốt cho sức khỏe. Nghề thủ công mỹ nghệ là tài nguyên nhân văn quý giá. Việt Nam có nhiều làng nghề truyền thống lâu đời. Mỗi sản phẩm mang giá trị văn hóa và triết lý sâu sắc. Giáo trình hệ thống các tài nguyên này theo lãnh thổ rõ ràng.

2.1. Tài nguyên du lịch tự nhiên tiêu biểu

Tài nguyên tự nhiên gồm hang động, bãi biển và cảnh quan. Hang Sơn Đoòng hình thành cách đây 2 đến 5 triệu năm. Nước sông chảy qua vùng đá vôi tạo nên đường hầm khổng lồ. Phong Nha - Kẻ Bàng được đánh giá là hang nước đẹp nhất thế giới. Bãi biển có không gian thoáng mát và nước trong xanh. Cát trải dài, phẳng và sạch tạo sức hút lớn. Biển phù hợp du lịch nghỉ dưỡng và thể thao nước. Du khách có thể bơi lội, lặn, lướt sóng và chèo thuyền. Giới sinh vật biển phong phú làm tăng giá trị du lịch.

2.2. Tài nguyên du lịch nhân văn đặc sắc

Tài nguyên nhân văn gồm làng nghề và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Nghề thủ công Việt Nam có truyền thống lâu đời. Truyền thống gắn liền với tên các làng nghề và phố nghề. Sản phẩm mang nét độc đáo, tinh xảo và hoàn mỹ. Nhiều tác phẩm chứa giá trị văn hóa và triết lý sâu sắc. Hình dáng và chạm khắc dựa theo điển tích và phong thủy. Các nghề tiêu biểu gồm chạm khắc đá, đúc đồng và gốm. Nghề kim hoàn, mộc, mây tre đan và dệt cũng nổi bật. Mỗi nghề có lịch sử phát triển riêng và khá độc đáo.

III. Phương pháp học giáo trình địa lý du lịch

Học giáo trình địa lý du lịch cần phương pháp khoa học. Người học nên nắm vững phần lý luận trước. Kiến thức cơ bản về tài nguyên du lịch là nền tảng. Sinh viên cần hiểu rõ khái niệm và đặc điểm từng loại. Sau đó họ liên hệ lý thuyết với thực tiễn Việt Nam. Việc học theo lãnh thổ giúp ghi nhớ hiệu quả. Người học nên gắn kiến thức với từng vùng du lịch cụ thể. Bản đồ và phụ lục là công cụ hỗ trợ quan trọng. Chín phụ lục cuối sách cung cấp bảng tư liệu chi tiết. Sinh viên cần tra cứu thường xuyên khi học. Việc cập nhật thông tin du lịch mới rất cần thiết. Ngành du lịch thay đổi nhanh trong gần một thập kỷ qua. Người học nên kết hợp giáo trình với nguồn tài liệu khác. Cách học này bảo đảm tính thực tiễn và toàn diện. Phương pháp đúng giúp sinh viên vận dụng kiến thức vào nghề.

3.1. Học theo cấu trúc lãnh thổ

Giáo trình hệ thống hóa kiến thức theo lãnh thổ. Người học nên bám sát cách tổ chức này. Mỗi vùng du lịch có đặc điểm tài nguyên riêng. Sinh viên cần ghi nhớ tài nguyên gắn với từng địa phương. Cách học này giúp hình dung bức tranh tổng thể. Việc nối kết vùng và tài nguyên tạo logic rõ ràng. Bản đồ du lịch hỗ trợ định vị không gian. Người học dễ so sánh giữa các vùng khác nhau. Phương pháp lãnh thổ phù hợp đặc thù môn địa lý du lịch.

3.2. Kết hợp lý thuyết với thực tiễn

Lý thuyết cần đi đôi với thực tiễn để học hiệu quả. Sinh viên liên hệ kiến thức với các điểm đến cụ thể. Ví dụ minh họa giúp hiểu sâu khái niệm tài nguyên. Hang Sơn Đoòng và Phong Nha là dẫn chứng sinh động. Làng nghề truyền thống minh họa tài nguyên nhân văn. Người học nên cập nhật thông tin du lịch mới nhất. Việc tham khảo nhiều nguồn tin cậy là cần thiết. Kết hợp này bảo đảm kiến thức vừa vững vừa thực tế. Sinh viên sẽ vận dụng tốt khi làm nghề lữ hành.

IV. Ứng dụng giáo trình vào ngành du lịch

Giáo trình địa lý du lịch có giá trị ứng dụng cao. Nó phục vụ trực tiếp ngành Quản trị Lữ hành. Ngành Hướng dẫn du lịch cũng sử dụng giáo trình này. Kiến thức về tài nguyên giúp xây dựng tour hợp lý. Hướng dẫn viên nắm rõ đặc điểm điểm đến. Họ giới thiệu tài nguyên du lịch một cách chính xác. Hiểu biết về hang động và bãi biển làm tăng chất lượng tour. Kiến thức về làng nghề giúp khai thác sản phẩm du lịch văn hóa. Người làm du lịch định vị tài nguyên theo từng vùng. Việc này hỗ trợ thiết kế hành trình khoa học. Giáo trình giúp nhìn nhận du lịch nước ta khách quan. So sánh với du lịch thế giới mở rộng tầm nhìn. Sinh viên ra trường vận dụng kiến thức vào công việc thực tế. Giáo trình là nền tảng vững chắc cho nghề nghiệp. Đây là tài liệu cơ sở quan trọng của ngành du lịch.

4.1. Giá trị cho nghề lữ hành và hướng dẫn

Giáo trình trang bị kiến thức nền cho nghề lữ hành. Nhân viên thiết kế tour cần hiểu tài nguyên từng vùng. Họ chọn điểm đến phù hợp nhu cầu khách hàng. Hướng dẫn viên dùng kiến thức để thuyết minh hấp dẫn. Họ kể câu chuyện về hang động và làng nghề. Hiểu biết địa lý du lịch tăng uy tín nghề nghiệp. Kiến thức giúp xử lý tình huống trên hành trình. Người làm nghề tư vấn chính xác cho du khách. Giáo trình là công cụ làm việc thiết thực hàng ngày.

4.2. Định hướng phát triển du lịch bền vững

Giáo trình giúp hiểu giá trị tài nguyên du lịch. Nhận thức này hỗ trợ khai thác có trách nhiệm. Tài nguyên tự nhiên như hang động cần được bảo vệ. Di sản UNESCO đòi hỏi quản lý chặt chẽ. Làng nghề truyền thống cần bảo tồn bản sắc văn hóa. Người làm du lịch cân bằng khai thác và gìn giữ. Phát triển bền vững bảo đảm lợi ích lâu dài. Giáo trình nhắc nhở trách nhiệm với tài nguyên quốc gia. Đây là định hướng quan trọng cho ngành du lịch tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TÀI NGUYÊN DU LỊCH Mục tiêu: Sau khi học xong chương này, người học có khả năng: - Nêu được các khái niệm cơ bản về Tài nguyên du lịch. - Nêu được ý nghĩa, vai trò của tài nguyên du lịch. - Xác định và phân tích được đặc điểm của tài nguyên du lịch. - Trình bày được các nội dung về quan niệm và nguyên tắc phát triển du lịch bền vững.

- Liên hệ thực tiễn đặc điểm tài nguyên du lịch của Việt Nam Nội dung: Chương này đề cập đến những vấn đề sau: - Khái niệm tài nguyên du lịch. - Ý nghĩa, vai trò và đặc điểm của tài nguyên du lịch. - Đặc điểm tài nguyên du lịch - Phát triển du lịch bền vững.1 Quan niệm về Tài nguyên du lịch 1.1 Quan niệm về tài nguyên Tài nguyên hiểu theo nghĩa rộng bao gồm tất cả các nguồn năng lượng, nguyên liệu, các thông tin có trên trái đất và trong không gian vũ trụ có liên quan mà con người có thể sử dụng để phục vụ cho cuộc sống và sự phát triển của mình. Từ sự hình thành, tài nguyên được phân thành hai loại: Tài nguyên thiên nhiên gắn liền với các nhân tố tự nhiên và tài nguyên văn hóa gắn liền với các nhân tố con người và xã hội.

Dựa vào khả năng tái tạo, tài nguyên được phân thành tài nguyên tái tạo được và tài nguyên không tái tạo được: Tài nguyên tái tạo được là những tài nguyên có thể duy trì hoặc tự bổ sung một cách liên tục nếu được khai thác và quản lý tốt như: năng lượng mặt trời, gió, nước, sinh vật, đất đai. 5 Địa lý du lịch Tài nguyên không tái tạo được tồn tại một cách hữu hạn, sẽ bị mất đi hoặc hoàn toàn bị biến đổi, không còn giữ được tính ban đầu sau quá trình khai thác và sử dụng. Phần lớn các nhiên liệu, khoáng sản, các thông tin di truyền đã bị biến đổi. là các tài nguyên không tái tạo được.2 Khái niệm tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên, di tích lịch sử - văn hóa, công trình lao động sáng tạo của con người và các giá trị nhân văn khác có thể được sử dụng nhằm thoả mãn nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.

(Luật du lịch, 2005) Như vậy, tài nguyên du lịch là một dạng đặc sắc của tài nguyên nói chung, bao gồm hai dạng là tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. Khái niệm tài nguyên du lịch luôn gắn với khái niệm du lịch, tài nguyên du lịch được xem như tiền đề để phát triển du lịch. Thực tế cho thấy, tài nguyên du lịch càng phong phú, càng đặc sắc bao nhiêu thì sức hấp dẫn và hiệu quả hoạt động du lịch càng cao bấy nhiêu. Tài nguyên du lịch bao gồm các đối tượng, hiện tượng vốn có trong môi trường tự nhiên hoặc do con người tạo nên trong quá trình phát triển lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội.

Chúng luôn luôn tồn tại, gắn liền với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội đặc thù của mỗi địa phương, mỗi quốc gia, tạo nên những nét đặc sắc cho mỗi địa phương, mỗi quốc gia đó. Khi các yếu tố này được phát hiện, được khai thác và được sử dụng cho mục đích phát triển du lịch thì chúng trở thành tài nguyên du lịch. Ví dụ như rừng nguyên sinh Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của nước ta (năm 1966). Cũng từ thời điểm đó, khi tính đa dạng sinh học của vườn quốc gia được khai thác phục vụ cho mục đích du lịch thì khu rừng nguyên sinh này đã trở thành một điểm tài nguyên du lịch đặc sắc, một điểm du lịch có sức hấp dẫn cao đối với khách du lịch trong nước và quốc tế.

Năm 1993, động Thiên Cung - một động đá vôi nguyên sơ, kỳ ảo ở vịnh Hạ Long - đã được phát hiện, khai thác, sử dụng và trở thành một điểm du lịch mới hấp dẫn, làm tăng thêm giá trị của tài nguyên du lịch của khu du lịch nổi tiếng này… Tài nguyên du lịch gồm tài nguyên du lịch đang khai thác và tài nguyên du lịch chưa khai thác. Mức độ khai thác tiềm năng tài nguyên du lịch phụ thuộc vào: 6 Địa lý du lịch - Khả năng nghiên cứu phát hiện và đánh giá các tiềm năng tài nguyên vốn có và còn tiềm ẩn. - Yêu cầu phát triển các sản phẩm du lịch nhằm thoả mãn nhu cầu của khách du lịch. Các nhu cầu này ngày càng lớn và đa dạng, phụ thuộc vào mức sống và trình độ dân trí.

Ví dụ: vào những năm 60, du lịch biển ở nước ta chủ yếu là tắm và nghỉ dưỡng thì ngày nay các sản phẩm du lịch biển đã đa dạng hơn, bao gồm cả bơi lội, lướt ván, chèo thuyền, lặn tham quan các hệ sinh thái biển. - Trình độ phát triển công nghệ khoa học kỹ thuật đã tạo ra các điều kiện, phương tiện để khai thác các tiềm năng tài nguyên. Ví dụ, nhờ có các tàu ngầm chuyên dụng khách du lịch có thể tham quan khám phá những điều kỳ diệu của đại dương một cách dễ dàng. Như vậy, cũng giống như các dạng tài nguyên khác, tài nguyên du lịch là một phạm trù lịch sử với xu hướng ngày càng được mở rộng.

Sự mở rộng này tuỳ thuộc ít nhiều vào yêu cầu phát triển du lịch, vào những tiến bộ khoa học kỹ thuật, vào sự đầu tư, vào các sáng kiến và sở thích của con người. Bên cạnh những tài nguyên đã và đang được khai thác, nhiều dạng tài nguyên còn đang tồn tại dưới dạng tiềm năng do: - Chưa được nghiên cứu, điều tra và đánh giá đầy đủ. - Chưa có nhu cầu khai thác. - Tính đặc sắc của tài nguyên thấp chưa đủ tiêu chuẩn cần thiết để tiến hành khai thác, hình thành các sản phẩm du lịch.

- Các điều kiện tiếp cận hoặc phương tiện khai thác còn hạn chế, do đó chưa có khả năng hoặc gặp nhiều khó khăn trong khai thác. - Chưa đủ khả năng đầu tư để khai thác. Trong thực tế, ở nước ta, nhiều di tích lịch sử, văn hoá, di tích cách mạng mặc dù đã được xếp hạng song chưa được khai thác để phục vụ du lịch. Nhiều khu rừng nguyên sinh với tính đa dạng sinh học cao, nhiều bãi biển đẹp ở miền Trung, nhiều lễ hội hấp dẫn v.

vẫn còn tồn tại ở dạng tiềm năng du lịch do chưa có đủ điều kiện khai thác để đưa vào sử dụng. Ngược lại, tài nguyên du lịch cũng có thể bị biến dạng hoặc mất đi không còn có khả năng phục vụ du lịch do nhiều nguyên nhân khác nhau như thiên tai, chiến tranh hoặc do ý thức khai thác, sử dụng của con người. Đặc biệt, sự ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và sự khai thác tài nguyên quá mức đang diễn ra rất phức tạp đã và đang có tác động xấu tới tài nguyên và môi trường nói chung. 7 Địa lý du lịch 1.2 Ý nghĩa, vai trò của Tài nguyên du lịch 1.1 Ý nghĩa Tài nguyên du lịch là nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển du lịch.

Thật khó hình dung, nếu không có tài nguyên du lịch hoặc tài nguyên du lịch quá nghèo nàn mà hoạt động du lịch lại có thể phát triển mạnh mẽ.2 Vai trò Vai trò của tài nguyên du lịch đối với các hoạt động du lịch được thể hiện ở các mặt sau: - Tài nguyên du lịch là yếu tố cơ bản để tạo thành các sản phẩm du lịch. Sản phẩm du lịch được tạo nên bởi nhiều yếu tố, song trước hết phải kể đến tài nguyên du lịch. Để đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của khách du lịch, các sản phẩm du lịch không thể đơn điệu, nghèo nàn, kém hấp dẫn mà phải phong phú, đa dạng, đặc sắc và mới mẻ. Chính sự phong phú của tài nguyên du lịch đã tạo nên sự đa dạng của sản phẩm du lịch.

Tài nguyên du lịch càng đặc sắc độc đáo thì giá trị của sản phẩm du lịch và sự hấp dẫn khách du lịch càng tăng. Có thể nói chất lượng của tài nguyên du lịch là yếu tố cơ bản tạo nên chất lượng của sản phẩm du lịch và hiệu quả của hoạt động du lịch. - Tài nguyên du lịch là cơ sở quan trọng để phát triển các loại hình du lịch. Trong quá trình phát triển du lịch để không ngừng đáp ứng các yêu cầu và thoả mãn các mục đích của khách du lịch, các loại hình du lịch mới cũng không ngừng xuất hiện và phát triển.

Các loại hình du lịch ra đời đều phải dựa trên cơ sở của tài nguyên du lịch. Chính sự xuất hiện của các loại hình du lịch đã làm cho nhiều yếu tố của điều kiện tự nhiên và xã hội trở thành tài nguyên du lịch. Không có những hang động ngầm bí ẩn, những đỉnh núi cao hiểm trở, những cánh rừng nguyên sinh âm u, hoang vắng thì không thể xuất hiện loại hình du lịch thám hiểm. Không có những rạn san hô và thế giới sinh vật thuỷ sinh muôn màu muôn vẻ ngập chìm dưới làn nước trong xanh thì không thể có loại hình du lịch ngầm dưới biển.

- Tài nguyên du lịch là một bộ phận cấu thành quan trọng của tổ chức lãnh thổ du lịch. Trong phạm vi một lãnh thổ cụ thể, mọi hoạt động du lịch đều phản ánh một tổ chức không gian du lịch nhất định. 8 Địa lý du lịch Hệ thống lãnh thổ du lịch thể hiện mối quan hệ về mặt không gian của các yếu tố có quan hệ mật thiết với nhau cấu tạo nên nó. Các yếu tố đó là khách du lịch, tài nguyên du lịch, cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch, đội ngũ cán bộ công nhân viên và tổ chức điều hành, quản lý du lịch.

Hệ thống lãnh thổ du lịch có nhiều cấp phân vị khác nhau, từ điểm du lịch tới trung tâm du lịch và vùng du lịch. Dù ở cấp phân vị nào thì tài nguyên du lịch cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức lãnh thổ du lịch, cũng là yếu tố cơ bản để hình thành các điểm du lịch, khu du lịch nhằm tạo ra sự hấp dẫn du lịch, tạo điều kiện để khai thác một cách có hiệu quả nhất các tiềm năng của nó. Do đặc điểm phân bố của tài nguyên du lịch, trong tổ chức lãnh thổ du lịch đã hình thành nên các điểm du lịch, các khu du lịch, các trung tâm du lịch và các tuyến du lịch.