CHƯƠNG 1 - CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ XÃ HỘI HÓA HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC 1. Khái niệm về xã hội hóa, xã hội hóa hoạt động giáo dục 1. Xã hội hóa Xã hội hóa là một trong những khái niệm cơ bản của Xã hội học, dưới góc độ Xã hội học, Xã hội hóa là quá trình biến chuyển con người cá thể thành con người xã hội đó là quá trình giáo dục mỗi cá nhân từ một thực thể sinh vật- người trở thành một thành viên xã hội có năng lực, phẩm chất tham gia vào các mặt hoạt động, biết cách ứng xử với tự nhiên, xã hội, con người, công việc, bản thân. để hợp tác, hòa nhập với cộng đồng.
Xã hội hóa có thể được định nghĩa theo nhiều cách: - Xã hội hóa bao gồm tất cả các quá trình tiếp diễn văn hóa giao tiếp, học hỏi qua đó cá nhân con người phát triển bản chất xã hội và có khả năng tham gia vào đời sống xã hội. [31; 87] - Xã hội hóa là quá trình tương tác giữa cá nhân và xã hội quá đó mà cá nhân học hỏi và thực hành những tri thức, những kỹ năng và những phương thức cần thiết để hội nhập với xã hội [ 30 ; 110] Mặc dầu có nhiều cách định nghĩa như trên nhưng cốt lõi của xã hội hóa là sự tương tác, mối liên hệ, thuộc tính von có của con người, của cộng đồng nhằm tác động vào xã hội đồng thời chịu ảnh hưởng của xã hội. Hoạt động của con người, của cộng đồng diễn ra trên tất cả các lĩnh vực đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, trong mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau. Xã hội hóa không phải là một quá trình thụ động, bắt buộc mà phải là một quá trình hội nhập có vai trò chủ động, tích cực, tự giác và sáng tạo của cá nhân.
Hiểu theo góc độ Nhà nước thì xã hội hóa là một cuộc vận động rộng rãi quần chúng nhằm làm cho mỗi người được hưởng đầy đủ mọi quyền lợi, đồng thời nâng cao vai trò, trách nhiệm của cá nhân, tập thể đối với lĩnh vực được xã hội hóa. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn vận dụng và phát triển vấn đề xã hội hóa, coi trọng việc phát huy lực lượng toàn xã hội vào tiến trình thực hiện nhiệm vụ chính trị. Đến Đại hội VIII (tháng 6/1996) thì xã hội hóa trở thành một trong những quan điểm để hoạch định hệ thông các chính sách xa hội: " Các vần đề xã hội đều được giải quyết theo tinh thần xã hội hóa. Nhà nước giữ vai trò nòng cốt, đồng thời mỗi người dân, các doanh nghiệp, các tổ chức nước ngoài cùng tham gia giải quyết những vân đề xã hội" [ 3 ;114].
Như vậy, trong quá trình đổi mới thuật ngữ "xã hội hóa" đã được sử dụng chính thức trong Văn kiện quan trọng của Đảng, nó chứa đựng tư tưởng chiến lược, quan điểm chỉ đạo của Đảng đối với sự phát triển của đất nước. Xã hội hóa hoạt động giáo dục (XHHHĐGD) Xã hội hóa hoạt động giáo dục theo nghĩa nguyên của từ là làm cho giáo dục có đầy đủ tính xã hội, giáo dục liên hệ hữu cơ với xã hội. Xã hội hóa hoạt động giáo dục là thực hiện bản chất xã hội của giáo dục. Bản chất XHHHĐGD XHHHĐGD về bản chất là một hệ thống các hoạt động của các cá nhân và tổ chức nhằm trả lại chức năng giáo dục của xã hội cho xã hội và trả lại chức năng xã hội của giáo dục cho chính giáo dục.
Như vậy đó là những hoạt động có tính quy luật, là yêu cầu khách quan để thực hiện mối liên hệ phổ biến giữa hoạt động giáo dục và cộng đồng xã hội, phát huy mạnh mẽ bản chất của giáo dục, làm cho giáo dục ngày càng đáp ứng yêu cầu, phù hợp với sự phát triển xã hội, đồng thời xã hội luôn tạo ra môi trường, điều kiện, phương tiện cùng với một hệ thống biện pháp và tổ chức đồng bộ, lâu dài hỗ trợ, khuyến khích hoạt động giáo dục. Bản chất của quy luật này là mọi người tham gia hoạt động giáo dục để giáo dục cho mọi người. XHHHĐGD là sự duy trì cân bằng động giữa hoạt động giáo dục và xã hội, trong mối quan hệ này con người là trung tâm, giữ vai trò quyết định vì con người vừa là mục đích vừa là tác nhân của sự phát triển. Tóm lại, XHHHĐGD suy cho cùng là phấn đấu xây dựng một nền giáo dục xã hội hóa, làm cho giáo dục không còn bị rơi vào thế đơn độc, khép kín, không bị hành chính hóa mà sẽ luôn thích ứng với sự phát triển kinh tế xã hội, tạo nên xã hội học tập với 2 đặc trưng cơ bản: Mỗi thành viên xã hội đều là người học, người được giáo dục.
Mỗi tổ chức, lực lượng xã hội đều làm giáo dục, đều chăm lo đầu tư cho giáo dục tất cả vì mục tiêu : "Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài" cho địa phương, cho đất nước. Quan điểm về XHHHĐGD của Đảng và Nhà nước ta Cách đây nhiều thập kỷ Bác Hồ đã khẳng định : "Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng, cần phải phát huy đầy đủ dân chủ Xã hội chủ nghĩa (XHCN), xây dựng mối quan hệ thật tốt, đoàn kết giữa Thầy và Thầy, giữa Thầy và trò, giữa trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó" [ 10 ; 258], bởi vì " Giáo dục trong nhà trường chỉ là một phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình để cho việc giáo dục trong nhà trường tốt hơn", [lo ;157]. Chính vì vậy Bác Hồ và Đảng ta đã đúc kết và phổ biến phương châm "Giáo dục là sự nghiệp của quần chúng", "Nhà nước và nhân dân cùng làm giáo dục", nguyên lý kết hợp nhà trường - gia đình - xã hội đã được quán triệt rộng rãi đến các cấp ủy Đảng, chính quyền và toàn dân cùng thực hiện. Đã có lúc, có nơi thực hiện khá tốt những quan điểm này, trong những năm 60 và đầu thập kỷ 70 có những đơn vị điển hình về XHHHĐGD như xã Cẩm Bình (Hà Tĩnh) , xã Cát Hanh (Nghĩa Bình), xã Ngô Luông (Hòa Bình).
Nhưng do nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp, trách nhiệm của gia đình, xã hội trong giáo dục học sinh chưa xác định đầy đủ, thiếu cơ chế thực hiện chủ trương : "Nhà nước và nhân dân cùng làm giáo dục", quan hệ giữa giáo dục -kinh tế chưa được hiểu đúng mức,. nên việc giáo dục gần như phó thác cho nhà trường. Để thực hiện tốt sự phối hợp nhà trường - gia đình - xã hội đã có nhiều văn bản chỉ đạo quan trọng và nhiều Hội nghị được tổ chức sau đó: - Ngày 19/3/1981, Hội đồng Bộ trưởng ra Quyết định số 124/CP về việc thành lập Hội đồng giáo dục ở các cấp chính quyền địa phương. - Ngày 9/12/1981, Bộ trưởng Giáo dục ra Quyết định số 1765/QĐ ban hành Điều lệ tổ chức và hoạt động của Hội đồng giáo dục các cấp chính quyền địa phương.
- Ngày 5/4/1982 Bộ Giáo dục ra Thông tư số 05/TT hướng dẫn thực hiện Điều lệ tổ chức và hoạt động của Hội đồng giáo dục các cấp chính quyền địa phương. -Tháng 1/1989 : Bộ Giáo dục đã tổ chức Hội nghị mô hình phát triển giáo dục gắn với kinh tế xã hội ở các tỉnh phía Nam (tại TP. - Tháng 7/1089, Bộ Giáo dục và Công đoàn Việt Nam mở cuộc vận động dân chủ hóa quản lý nhà trường theo hướng tự quản XHCN tại Nha Trang. - Ngày 10/10/1990, Bộ Giáo dục và Công đoàn Giáo dục Việt Nam ra Thông tư Liên tịch số 35/TT-LT về việc tham mưu mở Đại hội giáo dục cấp cơ sở.
- Tháng 1/1992, Bộ Giáo dục và Công đoàn giáo dục Việt Nam mở Hội thảo Đại hội Giáo dục cơ sở tại Hà Nội (Tháng 3/1992 mở tại TP.HCM cho các tỉnh phía Nam) - Nghị quyết 4 của Hội nghị TW khoa VII của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 14/1/1993 đã chỉ rõ bản chất của XHHHĐGD là "Huy động toàn xã hội làm giáo dục, động viên các tầng lớp nhân dân góp sức xây dựng nền giáo dục quốc dân dưới sự quản lý của Nhà nước" [ 2; 11] - Nghị quyết TW 2 khóa VIII (tháng 12/1996) của Đảng tiếp tục khẳng định: "Phát triển giáo dục là sự nghiệp của toàn xã hội, của Nhà nước và mỗi cộng đồng, từng gia đình và mỗi công dân. Kết hợp tốt giáo dục học đường với giáo dục gia đình, giáo dục xã hội" [ 3; 47 ] - Nghị quyết 90/CP ngày 21/8/1999 của Chính Phủ đã cụ thể hoá quan điểm XHHHĐGD là quá trình vận động và tổ chức sự tham gia rộng rãi của nhân dân, của toàn xã hội vào sự phát triển của sự nghiệp giáo dục, là sự cộng đồng trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân để xây dựng và phát triển một môi trường giáo dục lành mạnh, là đa dạng hóa sự đầu tư và các hình thức giáo dục dưới sự quản lý của Nhà nước. Như vậy, Đảng và Nhà nước ta đã ngày càng khẳng định XHHHĐGD là một tư tưởng chiến lược coi sức mạnh tổng hợp của toàn dân, của xã hội tham gia vào công tác giáo dục là điều kiện tiên quyết để phát triển toàn diện và có hiệu quả sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ nói riêng và nền giáo dục quốc dân nói chung. Là tư tưởng chiến lược, vì nó mang giá tri chỉ đạo quá trình phát triển giáo dục một cách lâu dài.
Đây không phải là một giải pháp tình thế khi đất nước còn nghèo, điều kiện đầu tư cho giáo dục còn eo hẹp, mà là một đường lối chỉ đạo của Đảng đối với sự phát triển giáo dục nhằm làm cho giáo dục thực sự là sự nghiệp của dân, do dân và vì dân. Vấn đề XHHHĐGD ở một số nước trên thế giới Giáo dục luôn đóng vai trò chủ yếu trong việc giữ gìn, phát triển và truyền bá nền văn minh nhân loại. Trong thời đại cách mạng khoa học - công nghệ ngày nay giáo dục - đào tạo đang trở thành động lực chính để phát triển kinh tế- xã hội, là một trong những chìa khóa để vượt qua những thách thức của thế kỷ mới, là nhân tố quyết định vị thế của mỗi quốc gia trên trường quốc tế và sự thành đạt của con người trong cuộc sông.
