MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thế giới công nghệ số - mạng internet giống như một phần của cuộc sống, internet ngày càng phổ biến và không thể phủ nhận rằng mạng xã hội mang lại rất nhiều lợi ích cho học sinh. Internet là ngôi nhà của tất cả các loại nội dung thú vị thu hút học sinh sử dụng, tiếp nhận internet giống như môi trường giao tiếp, kết nối và chia sẻ cuộc sống của mình như: Học tập trực tuyến, giải trí trên mạng xã hội, trò chơi và phương tiện truyền thông xã hội. Tuy nhiên việc học sinh sử dụng mạng internet với nhiều mục đích khác nhau còn tồn tại rất nhiều rủi ro tiềm ẩn.
Trong một cuộc khảo sát của GCF – diễn đàn an ninh mạng toàn cầu cho thấy có tới 93% trẻ em từ 8-17 tuổi truy cập internet và 3 trong số 4 trẻ được hỏi cho biết đã gặp phải ít nhất một mối đe doạ mạng (1). Ủy ban về Quyền trẻ em cũng chỉ ra rằng “thế giới kỹ thuật số có thể bao gồm thông tin sai lệch, chứa định kiến giới, phân biệt đối xử, phân biệt chủng tộc, bạo lực, khiêu dâm hoặc bóc lột và sử dụng ngôn từ kích động thù địch, cũng như sai sự thật, tường thuật thông tin sai lệch , bóp méo quyền của trẻ em, tổn hại đến các quyền khác, chẳng hạn như quyền được bảo vệ, quyền riêng tư và không bị phân biệt đối xử.” (1) UNICEF cùng với các đối tác cũng đã đưa ra cảnh báo về việc mất an toàn không gian mạng đối với trẻ em và đưa ra văn bản chuyên môn mới để hối thúc (2) cần cảnh giác, có các biện pháp khẩn cấp để giảm thiểu những nguy cơ có thể xảy đến, và đảm bảo an toàn không gian mạng cho trẻ. Trước thực trạng trên, có thể thấy rằng việc giáo dục kỹ năng đảm bảo an toàn môi trường mạng cho học sinh là vô cùng cần thiết. Song trên thực tế, hoạt động này vẫn chưa nhận triển khai hiệu quả tại cộng đồng.
Là một sinh viên được đào tạo để trở thành một nhân viên CTXH chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng vượt qua khó khăn, hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn, tôi luôn trăn trở trước vấn đề xã hội trên. Bản thân là một người yêu trẻ, tôi luôn trăn trở làm thể nào để trẻ có đủ các kiến thức, hiểu biết và các kỹ năng cần thiết để bảo vệ bản thân chúng trước những nguy cơ và rủi ro tiềm ẩn đó. 9 Trường tiểu học Xuân Thu, Huyện Sóc Sơn, TP Hà Nội là một trong số những trường tiểu học trên cả nước đã đưa việc giáo dục kỹ năng sống là môn học trong tiết dạy ngoài giờ lên lớp. Tuy nhiên, vấn đề giáo dục kỹ năng an toàn trên không gian mạng vẫn chưa thực sự được chú trọng trong môn học giáo dục kỹ năng sống.
Giáo dục kỹ năng an toàn trên không gian mạng cho trẻ chỉ được triển khai dưới dạng một tiết học nhỏ trong giáo trình giáo dục kỹ năng sống bên cạnh giáo dục các kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng làm việc ứng xử…Với tất cả lý do trên, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài:" Công tác xã hội nhóm trong giáo dục kỹ năng an toàn trên không gian mạng cho học sinh". Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.1 Trên Thế Giới Ở các quốc gia phát triển, giáo dục kỹ năng an toàn trên không gian mạng là chủ đề rất được quan tâm và nó được nghiên cứu dựa trên nhiều phương diện cụ thể đó là những nghiên cứu, báo cáo khoa học, những điều Luật, dự án và chương trình hành động cụ thể như: Đạo luật COPPA (1998) – Children’s Online Privacy Act of 1998 là luật của liên bang Hoa Kỳ trong đó cấm việc thu thập trực tuyến các thông tin cá nhân từ trẻ em dưới 9 tuổi bởi những người hoặc các đơn vị thuộc thẩm quyền của Hoa Kỳ. Nó vạch ra chi tiết những gì một nhà điều hành trang web phải bao gồm trong chính sách bảo mật, khi nào và làm thế nào để được sự chấp thuận kiểm chứng từ cha mẹ hoặc người giám hộ, và trách nhiệm một nhà điều hành để bảo vệ sự riêng tư và an toàn của trẻ em trực tuyến bao gồm hạn chế về tiếp thị cho những người dưới 9 tuổi. Đạo luật bảo vệ quyền riêng tư của trẻ em trên mạng (COPPA) giúp bảo vệ trẻ em dưới 13 tuổi khi chúng trực tuyến.
Nó được thiết kế để ngăn không cho bất kỳ ai lấy được thông tin cá nhân của trẻ khi chưa có sự đồng ý của cha mẹ. "Công ước quyền trẻ em" của Liên Hợp Quốc năm 1989. Công ước đã nhắc lại trong Tuyên ngôn Toàn Thế giới về Quyền con người, Liên Hợp Quốc đã công bố rằng trẻ em có quyền được hỗ trợ và chăm sóc đặc biệt và ghi nhớ trẻ em cần được chăm sóc và bảo vệ đặc biệt, thích hợp mặt pháp lý trước và sau khi ra đời. 10 Chủ đề xuyên suốt trong khuôn khổ chiến dịch tuyên truyền của Hiệp hội viễn thông quốc tế (ITV) năm nay là " Bảo vệ trẻ em trên mạng".
Child Helpine International (CHI) là đường dây hỗ trợ trẻ em quốc tế, là giúp đỡ trẻ em toàn cầu. Hoạt động này được lan rộng tại 150 quốc gia, CHI cho rằng trẻ em và thanh niên không chỉ có quyền mà bản thân họ còn là những người thích hợp nhất để phát hiện vấn đề nếu có trong tay những công cụ thích hợp. Trong một nghiên cứu thực hiện bởi NetSmartz (2022) cho thấy thực tế là trẻ em lên mạng nhiều hơn bao giờ hết 93% trẻ em từ 10 đến 17 tuổi sử dụng mạng và 75% trẻ em cùng độ tuổi có điện thoại di động, 73% thanh thiếu niên có hồ sơ mạng xã hội trên các trang như Facebook, với gần một nửa tải lên hình ảnh của chúng lên mạng. Điều này có thể gây mất an toàn môi trường mạng cho chúng, tạo các liên hệ không mong muốn như bắt nạt trên mạng, kẻ xấu lừa đảo, đánh cắp thông tin cá nhân.
Trẻ có thể bắt gặp các nội dung không phù hợp với độ tuổi như nội dung khiêu dâm, nội dung bạo lực hoặc phản cảm, nội dung tục tĩu,… các nội dung trên là mối nguy hại đến sự phát triển tâm sinh lí của học sinh. NetSmartz cho rằng cần “Quản lý và giám sát truy cập internet của con bạn” gồm có 2 dạng chính: Phần mềm kiểm soát của phụ huynh - thường đi kèm với các giải pháp bảo mật Internet và cung cấp cho cha mẹ trẻ khả năng quản lý thời gian mà trẻ sử dụng trực tuyến hoặc các chương trình phần mềm chống virut - giúp cha mẹ giải quyết các vấn đề như phần mềm gián điệp và vi-rút từ các trang web mà con họ có thể vô tình truy cập. Chuyên gia bảo mật – Phóng viên an toàn và công nghệ Rebeca Edwards của SafeWise (Uỷ ban An toàn điện tử của Úc) đã làm cuộc khảo sát (2022) về các mối đe doạ trực tuyến hàng đầu đối với trẻ em. Thực trạng cho thấy trẻ em tại Úc đang phải đối mặt với các mối nguy hiểm tiềm ẩn trên không gian mạng cụ thể như: 44% trẻ em ở úc có trải nghiệm trực tuyến tiêu cực trong vòng 6 tháng bị bắt nạt trên mạng -hoạt động gây hấn, đe dọa hoặc ác ý nào được thực hiện thông qua giao tiếp điện tử (email, bài đăng trên mạng xã hội, tin nhắn văn bản, bị kẻ xấu lợi dụng trực tuyến - lôi kéo trẻ em vào mục đích bóc lột tình dục hoặc các hình thức lạm dụng khác hoặc Tiếp xúc với nội dung không phù hợp - mọi thứ từ 11 ngôn ngữ thô tục và lời nói căm thù đến hình ảnh bạo lực hoặc tình dục đều có thể có tác động có hại đối với một đứa trẻ.
Trong cuộc nghiên cứu đã đưa ra thực tế đáng báo động về việc mất an toàn trên không gian mạng và đưa ra các cảnh báo tới cha mẹ của trẻ. Đồng thời nghiên cứu trên đã đưa ra các biện pháp nhằm giúp đảm bảo an toàn trực tuyến qua video truyền thông có tên “Kids internet safety” được thực hiện bởi bà Rebeca Edwards Trong năm 2021 một nghiên cứu của internet matters.org đã nghiên cứu khảo sát thực trạng mất an toàn trên không gian mạng ở trẻ em 6-10 tuổi cho thấy có tới 42% trẻ em trong độ tuổi này tiếp xúc với mạng kỹ thuật số và 49% bố mẹ trẻ được khảo sát nhận thấy con mình gặp các nguy hiểm trên không gian mạng. Thật không may, trẻ em trong độ tuổi 6 – 10 tuổi còn quá non nớt để nhận ra đâu là mối nguy hiểm đang đe doạ đến chúng. Chúng có thể bắt gặp nội dung không phù hợp, chia sẻ thông tin cá nhân hoặc bắt đầu sao chép những gì trẻ lớn hơn làm trực tuyến, điều này có thể khiến chúng gặp rủi ro.org đã nghiên cứu ứng dụng Supporting young children nhằm giúp trẻ có môi trường “online safety” cha mẹ hiểu, cài đặt giới hạn nội dung,… những gì trẻ có thể làm để mang lại cho trẻ nhỏ từ 6-10 tuổi trải nghiệm tốt nhất khi truy cập trực tuyến.
CyberSafeKids là một tổ chức từ thiện của Ireland (2015) hoạt động nhằm trao quyền cho trẻ em, phụ huynh và giáo viên điều hướng thế giới trực tuyến một cách an toàn và có trách nhiệm. CyberSafeKids nghiên cứu chuyên sâu về các công cụ trợ giúp trong trường học để trẻ em có thể học tập trực tuyến an toàn. Thông qua các chương trình giáo dục, nghiên cứu và vận động sáng tạo giúp trẻ em mạnh mẽ hơn, thông minh hơn và an toàn hơn trong thế giới trực tuyến. Tổ chức CyberSafeKids đã góp phần tạo ra bộ các cuộc nói chuyện tương tác đề cập đến cách cả trẻ em và người lớn có thể điều hướng thế giới trực tuyến và có thể được gửi trực tiếp hoặc thông qua một nền tảng hội thảo trên web an toàn, thiết kế một công cụ tự đánh giá mức độ an toàn mạng và tổ chức các khoá học về an toàn trực tuyến.2 Việt Nam Trong xu thế toàn cầu, thế hệ Việt Nam được tiếp cận internet từ sớm và đặc biệt chuộng internet.
Vì vậy, vấn đề đảm bảo an toàn trên không gian mạng cũng nhận được sự quan tâm của cộng đồng và của những nhà khoa học.