Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU PHAP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHAP LAO ĐỘNG TAP THE VE LỢI ÍCH 1. Khái quát chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Tinh hình nghiên cứu của các tác gia nwớc ngoài Trong phạm vi tiếp cận được của nghiên cứu sinh, hiện nay có một công trình nghiên cứu về vấn đề giải quyết TCLĐTT tại Việt Nam của tác giả nước ngoài. Đó là bài tham luận hội thảo “Quan hệ lao động và vấn dé giải quyết TCLD tại Việt Nam” của tác gia Chang Hee Lee được công bố vào năm 2006 (tài liệu Dự án Quan hệ lao động ILO/Việt Nam).
Tài liệu này được tác giả Chang Hee Lee (chuyên gia cao cấp của ILO về quan hệ lao động và đối thoại xã hội, người đã có nhiều năm làm việc tại Việt Nam) đưa ra nhằm mục đích hỗ trợ Chính phủ và các đối tác xã hội trong việc cân nhắc các chính sách và chiến lược trong tương lai. Trong công trình này, tác giả Chang Hee Lee đã phân tích tình hình quan hệ lao động giai đoạn trước năm 2006 tại Việt Nam và đưa ra một số đề xuất nhằm cải thiện quan hệ lao động tại Việt Nam. Thông qua việc nghiên cứu số liệu các cuộc đình công đã xảy ra ở Việt Nam từ năm 1995 đến năm 2004, tác giả Chang Hee Lee cho rằng quan hệ lao động ở Việt Nam thời gian trên là quan hệ lao động mang đậm nét đình công tự phát. Số liệu các cuộc đình công tự phát đang tăng lên một cách nhanh chóng cho thấy các chủ thể của quan hệ lao động chưa thành công trong việc tạo dựng và củng cô được hệ thống của quan hệ lao động mới dé có thé xử lý được những lợi ích có tính chất xung đột giữa NLD và NSDLĐ một cách có hiệu qua thông qua TLTT và đối thoại xã hội ở các cấp khác nhau.
Do đó, tác giả Chang Hee Lee đã khuyến nghị về việc tăng cường vấn đề TLTT và đối thoại xã hội như là một phương thức quan trọng dé hạn chế thấp nhất các cuộc đình công tự phát, hướng tới xây dựng quan hệ lao động hài hòa ở Việt Nam. Như vậy, công trình này chủ yếu tập trung nghiên cứu quan hệ lao động tập thê thông qua thực tế các cuộc đình công. Việc giải quyết TCLĐTT về lợi ích chỉ được được đề cập đến dưới góc độ cách thức phòng ngừa, hạn chế đình công tự phát, biểu hiện về hình thức của TCLĐTT về lợi ích. Bên cạnh đó còn có cuốn sách “Conciliation and Arbitration Procedures in Labour Disputes: A Comparative study” xuất bản năm 1995 của tác giả Eladio Daya — chuyên gia của Ban Luật lao động và Quan hệ lao động của ILO.
Cuốn sách này được dịch sang tiếng Việt Nam với tiêu đề “Thi tuc hòa giải và trọng tài các TCLĐ”. Cụ thé, Conciliation and Arbitration Procedures in Labour Disputes: A Comparative study đã đề cập đến một số van dé chung về TCLD và giải quyết TCLĐ; sự cần thiết phải có chính sách quan hệ lao động hoàn chỉnh trong việc giải quyết TCLĐ và mối quan hệ giữa vấn đề giải quyết TCLĐ với quyền công đoàn; giải quyết TCLĐ và TLTT; giải quyết TCLĐ, đình công và đóng cửa doanh nghiệp; sự cần thiết phải liên kết các tổ chức của NSDLD và NLD trong quá trình xây dựng chính sách và thực thi chính sách quốc gia về giải quyết TCLĐ; thủ tục hòa giải và trọng tài tự nguyện; hệ thống hòa giải và trọng tài do Chính phủ thiết lập và chức năng, nhiệm vụ, quy trình tiễn hành các thủ tục hòa giải, trọng tài đó. Như vậy, nội dung cuốn sách không nghiên cứu trực tiếp về pháp luật giải quyết TCLĐTT về lợi ích ở Việt Nam mà chủ yếu đề cập đến hòa giải, trọng tài như là những phương thức giải quyết TCLĐTT đang được áp dụng ở nhiều nước trên thé giới. Tình hình nghiên cứu của các tác giả trong nước Các công trình khoa học của các tác giả trong nước nghiên cứu về pháp luật giải quyết TCLĐTT về loi ích được công bé thời gian qua chủ yếu được thực hiện dưới hình thức các bài viết khoa học đăng trên các tạp chí, giáo trình, sách chuyên khảo, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ luật học.
Bài viết khoa học Một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên (sau khi BLLĐ được ban hành năm 1994) có liên quan đến pháp luật giải quyết TCLĐTT về lợi ích là bài viết “Một số van đề về TCLĐCN và TCLĐTT” của tác giả Trần Thị Thúy Lâm đăng trên Tạp chí Luật học, số 5/1996. Trong bài viết này, tác giả Trần Thị Thúy Lâm đã đề cập đến khái niệm TCLDCN và TCLĐTT cũng như sự chuyên hóa từ TCLĐCN thành TCLĐTT. Bài viết nêu ra 03 tiêu chí cơ bản (tiêu chí về chủ thể; tiêu chí về nội dung và tiêu chí về tính chất) để phân biệt giữa TCLĐCN và TCLĐTT. Mặc dù cơ chế giải quyết TCLĐ đã được quy định từ năm 1990 (trong Pháp lệnh hợp đồng lao động ngày 30/8/1990) và sau đó lại được ghi nhận trong BLLĐ năm 1994 song trên thực tế, vì nhiều ly do khác nhau mà việc triển khai cơ chế giải quyết TCLĐ ở Việt Nam còn rất hạn chế.
Vì lý do này, tác giả Nguyễn Hữu Chí đã có bài viết “Hỏa giải và trọng tài trong giải quyết TCLD” đăng trên Tạp chí Luật học, số 4/1997. Trên cơ sở quy định của pháp luật hiện hành cũng như tham khảo và sử dụng một số tài liệu về giải quyết TCLĐ của Đội chuyên gia tổng hợp vùng Đông Á thuộc ILO, bài viết đã trình bày một số vấn đề cơ bản về hòa giải và trọng tài khi giải quyết TCLD theo tinh thần của BLLD năm 1994. Từ ngày 1/7/1996, Pháp lệnh thủ tục giải quyết các TCLĐ có hiệu lực pháp luật. Hệ thong Toa lao động thuộc Toa án nhân dân đã được thành lập từ cấp tỉnh trở lên.
Tuy nhiên, việc giải quyết các TCLĐ vẫn còn là công việc mới của hầu hết các thâm phán tại nhiều Tòa án. Với mục đích góp phần vào việc tìm kiếm các biện pháp tháo gỡ những vướng mắc khi giải quyết TCLĐ tại Tòa án, tác giả Nguyễn Thị Kim Phụng đã có bài viết “Cách tháo gỡ một số vướng mắc khi giải quyết các TCLĐ tai Tòa án” trên Tạp chí Luật học, số 1/1999. Ngoài việc dé cập đến việc xác định thẩm quyền của Tòa án với các TCLĐCN đặc biệt, bài viết còn đề cập đến thâm quyền của Tòa án trong việc giải quyết các TCLĐTT. Sau khi phân tích về những bat cập của pháp luật (không quy định rõ thé nào là TCLDCN, TCLĐTT), tác giả Nguyễn Thị Kim Phụng đã đưa ra quan điểm của mình liên quan đến các dấu hiệu dé phân biệt TCLĐCN và TCLĐTT.
Tiếp theo, vào năm 2001, tác giả Lưu Bình Nhưỡng đã có bài viết “Vẻ TCLĐTT và việc giải quyết TCLĐTT” đăng trên Tạp chí Luật học, số 2/2001. Trong bài viết này, tác giả Lưu Bình Nhưỡng đề cập đến 02 nội dung: các dấu hiệu cơ bản để xác định một TCLĐTT; một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết TCLĐTT tại HĐTTLĐ và Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Ngày 2/4/2002 kỳ họp thứ 11 Quốc hội khóa X đã thông qua Luật sửa đôi, bố sung một số điều của BLLĐ. Luật này có hiệu lực thi hành ké từ ngày 01/01/2003.
Với việc ban hành Luật sửa đôi, bố sung một số điều của BLLĐ năm 2002, một số bat cập trong quy định của pháp luật hiện hành về TCLĐ và giải quyết TCLĐ đã được khắc phục cơ bản. Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể có thê thấy những bắt cập trong quy định của pháp luật về TCLĐ và giải quyết TCLĐ vẫn tồn tại. Tác giả Nguyễn Hữu Chí đã có bài viết “Những điểm mới của Luật sửa đổi, bồ sung một số điều của BLLĐ về tranh chấp và giải quyết TCLĐ” đăng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 12/2002. Sau khi nêu những điểm mới có liên quan đến Hội đồng hòa giải lao động cơ sở, HGVLĐ, thâm quyền của Tòa án nhân dân và thời hiệu yêu cầu giải quyết TCLD, tác giả Nguyễn Hữu Chí đã đề xuất một số van dé cần làm rõ trong quá trình triển khai, áp dụng các quy định của Luật sửa đôi, bố sung một số điều của BLLĐ năm 2002.
Năm 2003, tác giả Lưu Bình Nhưỡng một lần nữa thé hiện sự quan tâm của mình đối với vấn đề TCLD khi thực hiện bài viết “Ban thém về TCLĐ”. Bài viết được đăng trên Tạp chí Luật học, số 3/2003. Bài viết đã trình bày các khía cạnh khác nhau về khái niệm TCLD, phân tích các dấu hiệu cơ ban để phân biệt giữa TCLDCN và TCLDTT. 10 Xuất phát từ sự bất cập của các quy định pháp luật có liên quan đến thủ tục giải quyết TCLĐ tại Tòa án, tác giả Đỗ Ngân Bình đã đề xuất một số kiến nghị nhằm sửa đổi, b6 sung và từng bước hoàn thiện pháp luật về giải quyết TCLĐ và đình công ở Việt Nam (bổ sung khái niệm cơ bản về TCLĐTT, đình công; thống nhất thời điểm bắt đầu tính thời hiệu khởi kiện TCLĐ giữa BLLĐ và Pháp lệnh thủ tục giải quyết các TCLD; kéo dài các loại thời hạn tố tụng trong giải quyết TCLD; không nên quy định Viện kiểm sát có quyền khởi tổ vụ án lao động) trong bài viết “Một số điểm can sửa đổi, bồ sung trong Pháp lệnh thủ tục giải quyết các TCLĐ” đăng trên Tạp chí Luật học, số 4/2003.
Cũng liên quan đến van dé TCLĐ, tác giả Nguyễn Thị Kim Phụng đã có bài viết “Giải quyết TCLĐ và đình công” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 4/2004. Bài viết này được thực hiện vào thời điểm Bộ luật tố tụng dân sự đang được xây dựng với việc hợp nhất các quy định về thủ tục giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh tế, lao động tại Tòa án nhân dân. Trong bài viết, tác giả đã phân tích và đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự như: không nên đưa thủ tục giải quyết đình công vào Bộ luật tố tụng dân su; quy định vai trò của Tòa án nhân dân đối với việc thực hiện thỏa thuận hòa giải; nên có hội thẩm đại diện cho giới lao động và giới sử dụng lao động ở cả hai cấp xét xử; nên có quy định hỗ trợ NLD trong thực hiện nghĩa vụ chứng minh và quy định rõ bên TCLD trong vu án lao động bao gồm cả TTLĐ. Hòa giải là một trong những phương thức giải quyết TCLĐ quan trọng.