MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong suốt mấy chục thập kỷ kể từ khi LHQ ra đời, hoạt động của tổ chức này đã tác động sâu sắc đến cuộc sống của hàng triệu con ngƣời. Chiến tranh có thời đƣợc coi là công cụ bình thƣờng trong nghệ thuật lãnh đạo đất nƣớc, thì bây giờ đã bị cấm hoàn toàn, trừ một vài trƣờng hợp cá biệt. Dân chủ từng bị thách thức bởi chủ nghĩa chuyên quyền độc đoán dƣới nhiều chiêu bài khác nhau, thì bây giờ không chỉ thắng trận trên phần lớn thế giới mà còn dần đƣợc nhìn nhận nhƣ một hình thức chính phủ hợp pháp và đƣợc trông đợi nhất.
LHQ hiện là tổ chức chính trị quốc tế lớn nhất thế giới. Các thể chế của LHQ đã đóng góp một vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển các quy định toàn cầu, trong đó việc giữ gìn hòa bình và an ninh quốc tế là mục đích hàng đầu đƣợc ghi nhận ngay từ lời nói đầu của HCLHQ. Theo đó, “Chúng tôi, nhân dân các nƣớc liên hợp lại, quyết tâm: phòng ngừa cho những thế hệ mai sau khỏi thảm họa của chiến tranh đã hai lần trong khoảng thời gian một đời ngƣời gây cho nhân loại những đau thƣơng không kể xiết… Biểu thị sự khoan nhƣợng cùng nhau sống hòa bình trên tinh thần láng giềng thân thiện, cùng nhau góp sức để duy trì hòa bình và an ninh quốc tế”. Sau khi trở thành thành viên LHQ năm 1977, Việt Nam gia đóng góp tích cực, có trách nhiệm và đạt đƣợc thành công lớn khi đƣợc bầu vào vị trí ủy viên không thƣờng trực của HĐBA nhiệm kỳ 2008-2009.
Sự kiện này đánh dấu hơn 3 thập kỷ quan hệ Việt Nam - LHQ, thành tựu của việc thực hiện đƣờng lối đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phƣơng hóa quan hệ quốc tế. Năm 2013, Việt Nam tuyên bố sẵn sàng tham gia lực lƣợng gìn giữ hòa bình của LHQ. Việc Việt Nam tham gia tích cực và hiệu quả tại LHQ là cơ hội để Việt Nam có thể nhận đƣợc sự ủng hộ của các nƣớc tại các diễn đàn và các cơ 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan của LHQ nhằm nâng cao vị thế quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia của Việt Nam. Tháng 5/2009, biển và đại dƣơng trên thế giới nhƣ nóng hơn lên sau sự kiện các quốc gia trƣớc ngày 13/5/2009 phải đệ trình hồ sơ tuyên bố quyề n sƣ̉ dụng và khai thác biển lên Ủy ban Ranh giới Thề m lu ̣c điạ (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS) của LHQ.
Đã có cả thảy 48 quố c gia trên toàn thế giới đƣa ra tuyên bố toàn bô ̣ của miǹ h và hơn 10 nƣớc khác thì nộp tuyên bố sơ bộ. Phó Chủ tịch Ủy ban Ranh giới Thề m lu ̣c điạ (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS) của LHQ, ông Harald Brekke nói với hãng Reuters: " Đây là một sự biế n đổ i mạnh , mà sau đó thì đường ranh giới trên biển được đi ̣nh rõ .(đây sẽ là ) sự sửa đổ i chung cuộc lớn lao đố i với bản đồ thế giới. Chúng tôi đang thấy nhiều báo cáo nộp lên chồng chéo nhau (về vùng biển)". Không còn gì phải hoài nghi về tầm quan trọng chiến lƣợc của biển và đại dƣơng trong tƣơng lai của nhân loại.
Thế giới đã chứng kiến rất nhiều cuộc chiến tranh về lãnh thổ trên đất liền và giờ đây là những tích tụ tranh chấp trên biển. Hàng loạt hồ sơ của các nƣớc châu Âu và châu Á đang đặt ra câu hỏi các tranh chấ p sẽ đƣơ ̣c giải quyế t ra sao vào thời điể m công nghê ̣ khai thác nguồn lợi tài nguyên đáy biển ngày càng tốt hơn. Việt Nam phải làm gì trong xu thế vũ bão tiến ra biển và làm chủ biển, đặc biệt là bảo vệ thành công chủ quyền của mình trên hai quần đảo vì chủ quyền quốc gia trên biển không chỉ là vấn đề của hiện tại mà còn ảnh hƣởng mạnh mẽ đến sự phát triển của đất nƣớc của các thế hệ mai sau. Lịch sử hoạt động của LHQ, những cơ chế hoạt động thành văn và bất thành văn của tổ chức này chứng tỏ rằng LHQ là tổ chức chính trị quốc tế lớn 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất hành tinh, đã có nhiều đóng góp lớn lao trong việc gìn giữ hòa bình và an ninh thế giới, trong đó có việc giải quyết các tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ, cả đất liền và trên biển.
Cơ chế giải quyết tranh chấp của các thể chế LHQ là những cơ hội và thách thức mà Việt Nam có thể nắm bắt, sử dụng hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của mình trên Biển Đông. Xuất phát từ những nhận thức nhƣ trên, học viên đã chọn vấn đề “Các thể chế của LHQ và vấn đề giải quyết tranh chấp của Việt Nam trên Biển Đông” làm đề tài luận văn thạc sỹ. Việc nghiên cứu nhằm minh định rõ cơ chế và thực tiễn hoạt động của các thể chế LHQ trong việc giải quyết tranh chấp, xác định xem liệu Việt Nam có thể áp dụng, hay có cơ hội nhƣ thế nào trong việc giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ của mình trên Biển Đông thông qua các thể chế của LHQ. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu - Mục tiêu nghiên cứu Luận văn nghiên cứu về vị trí, vai trò, thủ tục hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp của LHQ, bao gồm: ĐHĐ, HĐBA, TAQT, TTK LHQ, mối quan hệ của các cơ quan này trong việc thực hiện thẩm quyền của mình và thực tiễn hoạt động giải quyết tranh chấp quốc tế thông qua các thiết chế LHQ.
Mục tiêu của luận văn nhằm (1) tìm hiểu rõ các cơ chế giải quyết tranh chấp tại các thể chế LHQ; (2) phục vụ cho việc Việt Nam vận dụng cơ chế giải quyết tranh chấp tại các thể chế của LHQ trong việc giải quyết tranh chấp chủ quyền lãnh thổ trên Biển Đông. - Nhiệm vụ nghiên cứu Phân tích những thuận lợi, bất cập trong các quy định của HCLHQ về vị trí, vai trò, thủ tục hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp của LHQ và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn hoạt động của các thiết chế có ảnh hƣởng đến việc giải quyết các tranh chấp quốc tế. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nghiên cứu cách thức hoạt động của các thể chế có thẩm quyền giải quyết tranh chấp của LHQ dƣới các góc độ. Thứ nhất, nhằm khai thác những cơ hội và thách thức trong việc giải quyết tranh chấp thông qua các thể chế của LHQ, qua đó tìm hiểu khả năng phát huy vai trò của các thể chế này đến đâu.
Thứ hai, tìm hiểu cách thức Việt Nam có thể tiếp cận việc sử dụng các thể chế của LHQ trong việc đấu tranh bảo vệ chủ quyền trên Biển Đông. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn là các thể chế có thẩm quyền giải quyết tranh chấp của LHQ, trong đó tập trung vào các quy định của Hiến chƣơng, Quy chế TAQT, Thủ tục hoạt động và thực tiễn hoạt động của các cơ quan này. - Phạm vi nghiên cứu Có nhiều yếu tố có thể tác động đến vai trò, chức năng, hoạt động của các thể chế của LHQ trong quá trình xem xét, giải quyết một vụ việc cụ thể. Tuy nhiên, mục tiêu của luận văn không mở rộng phạm vi nghiên cứu về tất cả các chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan thuộc LHQ mà chỉ tiếp cận vấn đề giải quyết các tranh chấp quốc tế trên nền tảng nghiên cứu về chức năng, vai trò, quyền hạn trong việc giải quyết tranh chấp ở ĐHĐ, HĐBA, TAQT theo quy định của HCLHQ, các văn bản có liên quan và thực tiễn hoạt động.
Về mặt thời gian, luận văn nghiên cứu về các thể chế của LHQ từ khi LHQ đƣợc thành lập đến nay. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu luật quốc tế kết hợp với các phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành. Việc nghiên cứu theo phƣơng pháp lịch sử mang lại một bối cảnh toàn diện về thực tiễn hoạt động của các cơ quan thuộc LHQ qua các thời kỳ. Phƣơng pháp nghiên cứu hệ thống đƣợc sử dụng nhằm đƣa ra một cái nhìn tổng thể về việc giải quyết các tranh chấp quốc tế 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tại ĐHĐ, HĐBA, TAQT và mối quan hệ tổng thể, liên hệ qua lại, tƣơng tác và chi phối trong thực hiện chức năng này tại các cơ quan.
Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn mang lại cho luận văn hình ảnh chân thực về hoạt động của LHQ, của các cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp trong suốt quá trình từ khi thành lập đến nay. Trong từng phần nghiên cứu, học viên kết hợp sử dụng linh hoạt các phƣơng pháp: kết hợp lý luận với thực tiễn, thu thập tài liệu, phân tích và so sánh, quy nạp, diễn giải, suy luận và dự báo. Kết cấu của luận văn Để đạt đƣợc mục tiêu nêu trên, luận văn gồm ba chƣơng, với những nội dung chính nhƣ sau: Chƣơng 1: “Cơ sở thực tiễn và cơ sở pháp lý về giải quyết tranh chấp quốc tế thông qua các thể chế của Liên hợp quốc ”. Chƣơng 1 cung cấp một bức tranh cụ thể về lịch sử hình thành LHQ và các quy định của HCLHHQ, Quy chế TAQT liên quan đến việc giải quyết tranh chấp, phân tích những thành công và hạn chế của LHQ trong việc gìn giữ hòa bình và an ninh quốc tế.
Chƣơng 2: “Cơ chế giải quyết tranh chấp thông qua các thể chế của Liên hợp quốc”. Chƣơng 2 nghiên cứu về quyền hạn, vai trò của các thiết chế LHQ có thẩm quyền giải quyết tranh chấp bao gồm: ĐHĐ, HĐBA, TAQT, đặc biệt là thủ tục hoạt động của từng cơ quan trong quá trình xem xét, giải quyết các tranh chấp quốc tế. Thực tiễn hoạt động tại các cơ quan này, nhất là quá trình thông qua quyết định đối với các vụ việc tranh chấp đƣợc tìm hiểu, phân tích cụ thể để làm cơ sở cho những đề xuất, kiến nghị ở Chƣơng 3. Chƣơng 3: “Các thể chế của LHQ trong việc giải quyết tranh chấp lãnh thổ của Việt Nam trên Biển Đông”.
Dựa trên kết quả nghiên cứu ở Chƣơng 1 và 2, Chƣơng 3 xem xét các cơ hội và thách thức trong việc áp dụng các thể chế của LHQ trong việc giải quyết tranh chấp của Việt Nam. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.