CHƯƠNG 1 QUÁ TRÌNH PHÁP ĐIỂN HÓA CƠ CHẾ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP QUỐC TẾ TRONG CÔNG ƯỚC CỦA LIÊN HỢP QUỐC VỀ LUẬT BIỂN 1982 1. Tranh chấp quốc tế và việc giải quyết tranh chấp quốc tế trong luật pháp quốc tế 1. Khái niệm tranh chấp quốc tế Tranh chấp là một hiện tượng phổ biến và không tránh khỏi trong bất cứ một xã hội nào [35, Trg 1] nó diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi và trên mọi lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, từ các tranh chấp trong nội bộ các gia đình, các nhóm xã hội, các công ty đến tranh chấp giữa các quốc gia. Là “sản phẩm phụ” của quá trình tương tác xã hội, tranh chấp không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực trong chừng mực chúng không phá vỡ trật tự xã hội.
Bởi vậy, cũng có quan điểm cho rằng một xã hội mà không tồn tại các tranh chấp là một xã hội không vận động, thay đổi và phát triển [50, Trg 6]. Quan hệ quốc tế được đặc trưng bởi các mối quan hệ, tương tác giữa các quốc gia trong khuôn khổ một xã hội quốc tế và khi tham gia vào các mối quan hệ này, mỗi quốc gia đều theo đuổi những lợi ích, mục tiêu riêng của mình. Tuy nhiên, không phải lúc nào, những lợi ích, mục tiêu này cũng đồng nhất với nhau mà trong rất nhiều trường hợp chúng có thể xung đột với nhau, tranh chấp phát sinh và khi đó mỗi quốc gia sẽ tìm ra hoặc sử dụng những cách thức khác nhau để bảo vệ những lợi ích, mục tiêu riêng này. Nếu như các quốc gia có lợi thế về sức mạnh kinh tế, quân sự, chính trị có thể sử dụng những lợi thế này để gây sức ép, buộc các bên tranh chấp khác phải chấp nhận “giải pháp” phù hợp với lợi ích, mục tiêu của mình thì ngược lại, đối với các các quốc gia không có hoặc bất lợi về sức mạnh này, họ sẽ phải sử dụng các biện pháp “mềm dẻo hơn” như tác động về mặt đạo nghĩa lên đối tác của mình, thuyết phục dư luận rằng các quyền và yêu sách của mình là có cơ sở, hợp pháp và chính đáng hơn.
Để tìm ra một mẫu số chung 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho việc dàn xếp xung đột, bất đồng về lợi ích nêu trên các quốc gia đã xây dựng nên các quy tắc, nguyên tắc giải quyết tranh chấp quốc tế. Vậy tranh chấp quốc tế là gì, chúng bao gồm những thành tố nào? Đây là vấn đề đã được nhiều luật gia trên thế giới nghiên cứu song cũng tồn tại không ít cách tiếp cận và giải thích khác nhau. Tuy nhiên, khi đề cập tới việc giải quyết tranh chấp quốc tế, đa phần các luật gia trong lĩnh vực luật quốc tế trên thế giới đều viện dẫn tới khái niệm tranh chấp mà Toà thường trực Tòa án công lý quốc tế đã sử dụng trong vụ Mavromattis năm 1924, theo đó tranh chấp được xác định là “một bất đồng về một điểm/vấn đề của luật pháp hoặc về một sự kiện, một xung đột về quan điểm pháp lý hoặc lợi ích giữa hai chủ thể”[64, Trg 13]. Khái niệm này đã được một học giả nổi tiếng trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp, giáo sư J.G Merrils phát triển một cách khá toàn diện và đầy đủ, theo tác giả: “Tranh chấp được xác định là một bất đồng cụ thể liên quan tới sự việc, luật hoặc chính sách trong đó đòi hỏi hoặc yêu sách của một bên gặp phải sự bác bỏ, phản đòi hỏi hoặc từ chối của bên kia.
Theo nghĩa rộng nhất, một tranh chấp quốc tế có thể được coi là tồn tại bất kể khi nào sự bất đồng nêu trên liên quan đến các chính phủ, các thể chế, pháp nhân hoặc các thể nhân trong các khu vực khác nhau của thế giới. Tuy nhiên, các tranh chấp mà là đối tượng quan tâm chính của công trình nghiên cứu này là những tranh chấp mà trong đó các bên là hai hay nhiều trong số gần 200 quốc gia hoặc các nhà nước có chủ quyền…”[35, Trg 1]. Qua khái niệm tranh chấp quốc tế nêu trên, chúng ta có thể rút ra các yếu tố cơ bản cấu thành một tranh chấp quốc tế, chúng bao gồm: - Phải tồn tại bất đồng giữa các hai hay nhiều quốc gia và bất đồng này phải là bất đồng cụ thể. Trong quan hệ quốc tế, giữa các quốc gia tồn tại rất nhiều bất đồng (ví dụ, các bất đồng về quan điểm về phát triển hoặc nhân quyền, văn hóa…) song những bất đồng này chưa thể coi là tranh chấp giữa các quốc gia liên quan.
Bên cạnh đó, tranh chấp quốc tế cũng không giống với thái độ thù nghịch hoặc không thân thiện giữa các quốc gia. Hai hay nhiều quốc gia có thể có thái độ, cách nhìn nhận không tốt về nhau song đó chưa phải là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tranh chấp, nếu không có bất kỳ bất đồng cụ thể nào tồn tại. Ngược lại, hai quốc gia có quan hệ hữu nghị mật thiết với nhau nhưng giữa họ tồn tại một bất đồng cụ thể thì bất đồng này vẫn được coi là tranh chấp quốc tế. Hơn thế nữa, tranh chấp còn được phân biệt với trạng thái, tình huống theo nghĩa là một quốc gia cảm thấy bị tổn thương hoặc có thái độ thù nghịch với quốc gia khác trừ khi những tình huống này đã tạo thành một yêu sách hay đòi hỏi cụ thể [53, trang 4].
- Bất đồng phải liên quan tới các yêu sách và đòi hỏi đối kháng nhau. Nói cách khác, một bên phải đưa ra đòi hỏi hoặc yêu sách cụ thể (trên cơ sở cho rằng mình có quyền đối với đòi hỏi, yêu sách) và đòi hỏi và yêu sách này gặp phải sự phản đối hoặc từ chối của quốc gia có liên quan. Việc đòi hỏi và phản đối thông thường được thông qua các tuyên bố chính thức, công hàm ngoại giao hoặc các hành động trên thực tế. Phân loại tranh chấp quốc tế Do tranh chấp quốc tế xảy ra trên tất cả các lĩnh vực của quan hệ quốc tế nên hệ quả là có rất nhiều các loại tranh chấp quốc tế khác nhau tồn tại giữa các quốc gia.
Do đó, việc phân loại các tranh chấp quốc tế giữa các quốc gia mang ý nghĩa quan trọng, là cơ sở để xác định các nguyên tắc, quy phạm pháp luật quốc tế liên quan để từ đó tìm ra các giải pháp khác nhau cho việc giải quyết tranh chấp quốc tế. Xét về mặt lý thuyết, có nhiều cách khác nhau để phân loại các tranh chấp quốc tế: a) Theo đối tượng của tranh chấp: đây là cách phân chia truyền thống, dựa vào chính tranh chấp giữa các bên. Theo cách phân chia này, tranh chấp có thể có thể nảy sinh liên quan đến các yêu sách về lãnh thổ, quyền tài phán, bảo hộ ngoại giao, việc thực hiện nghĩa vụ theo các điều ước quốc tế, Luật biển và nhiều tranh chấp khác. Những tranh chấp loại này có thể được chia nhỏ hơn nữa thành các tranh chấp hết sức cụ thể như tranh chấp về việc phân định biển, tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ đối với đảo, tranh chấp môi trường… b) Theo tính chất quan trọng của tranh chấp quốc tế: theo cách phân chia này tranh chấp được chia ra thành những tranh chấp đe doạ đến hòa bình và an ninh quốc tế và những tranh chấp không ảnh hưởng đến hoà bình và an ninh quốc tế.
Tuy nhiên, cách phân loại này mang nặng tính học thuật vì thực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự rất khó xác định thế nào là một tranh chấp ảnh hưởng đến hòa bình và an ninh quốc tế và tranh chấp nào là không, nhất là trong bối cảnh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng gia tăng. c) Theo đặc điểm của tranh chấp: đây là cách phân loại nhằm phân biệt các tranh chấp mà việc bất đồng giữa các bên liên quan đến: (i) sự kiện (cái gì đã xảy ra); (ii) các quy định pháp luật có liên quan (những quy phạm nào hoặc nguyên tắc pháp lý nào mà các bên yêu cầu phải áp dụng); (iii) ai là người có thẩm quyền giải quyết và việc giải quyết được tiến hành theo thủ tục nào… d) Theo tính chất mối quan hệ giữa các bên tranh chấp: theo cách phân loại này người ta dựa vào mối quan hệ bang giao giữa các bên tranh chấp. Do đó, sẽ có tranh chấp giữa các quốc gia có mối quan hệ mật thiết với nhau, giữa các quốc gia cùng ý thức hệ, tôn giáo… và các tranh chấp giữa các quốc gia mới chỉ có mỗi quan hệ với nhau hoặc không cùng các tiêu chí được liệt kê. e) Theo tầm quan trọng của tranh chấp đối với các bên tranh chấp: theo cách phân loại này thì tranh chấp được sắp xếp dựa vào nhận thức và quan điểm của quốc gia tranh chấp đối với tranh chấp, theo đó sẽ có các tranh chấp liên quan đến lợi ích sống còn của quốc gia và có những tranh chấp ít quan trọng hơn… f) Theo cách thức mà tranh chấp được giải quyết: theo cách phân loại này thì có những tranh chấp các bên có thể giải quyết bằng bên thứ 3 có những tranh chấp các bên không muốn giải quyết bằng bên thứ 3 (các tranh chấp liên quan đến lợi ích sống còn, tranh chấp liên quan đến việc sử dụng vũ lực…).
Tuy nhiên, việc phân chia các loại tranh chấp nêu trên cũng chỉ mang tính chất tương đối vì một tranh chấp quốc tế cụ thể có thể được xếp vào nhiều loại tranh chấp khác nhau và ngược lại nhiều tranh chấp cụ thể có thể được đưa vào một nhóm loại tranh chấp. Ví dụ, các tranh chấp liên quan đến biên giới lãnh thổ có thể vừa được xếp vào loại các tranh chấp có tầm quan trọng, có thể ảnh hưởng đến hòa bình an ninh quốc tế, song cũng có thể xếp vào loại các tranh chấp giữa các quốc gia láng giềng…Song không vì lý do này mà chúng ta hạ thấp vai trò của việc phân loại tranh chấp, trên thực tế việc phân loại đúng sẽ góp phần quan trọng vào việc xác định lựa chọn biện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp giải quyết thích hợp các tranh chấp phát sinh, tránh được việc tranh chấp tiếp tục phát triển theo chiều hướng tiêu cực hơn. Nội dung nguyên tắc hoà bình giải quyết tranh chấp quốc tế 1.