CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP TRÊN BIỂN VÀ TÒA ÁN QUỐC TẾ VỀ LUẬT BIỂN 1. Giải quyết tranh chấp trên biển 1. Khái niệm tranh chấp trên biển Xuất phát từ những lợi ích to lớn về kinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng mà biển và đại dương đã đang và sẽ mang lại cho các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là các quốc gia có biển. Chính vì vậy, từ trước đến nay trên thế giới đã xảy ra rất nhiều tranh chấp giữa các quốc gia đối với các vùng biển thuộc chủ quyền và quyền chủ quyền quốc gia So với tranh chấp quốc tế nói chung, tranh chấp quốc tế về biển có những đặc điểm cơ bản sau: Một là, về chủ thể của tranh chấp quốc tế về biển.
Cũng như chủ thể của Luật quốc tế nói chung, chủ thể của tranh chấp về biển chính là các chủ thể của Luật quốc tế, trước tiên và chủ yếu là các quốc gia. Bên cạnh đó, tranh chấp quốc tế về biển cũng có thể xảy ra giữa các chủ thể không phải là quốc gia được CƯLB 1982 trù định, đó là: các tổ chức quốc tế theo Khoản 1 điều 157 CƯLB 1982 là “… tổ chức mà qua nó, các quốc gia thành viên tổ chức và kiểm soát các hoạt động tiến hành trong Vùng” Hai là, phạm vi của nội dung tranh chấp quốc tế về biên có nội dung phạm vi hẹp hơn so với tranh chấp quốc tế. Ba là, khách thể của tranh chấp quốc tế về biển là chủ quyền, quyền chủ quyền quốc gia đối với các vùng biển cũng như các quyền liên quan đến quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng các vùng biển thuộc chủ quyền và quyền chủ quyền quốc gia Như vậy, tranh chấp quốc tế về biển là những bất đồng, xung đột giữa các chủ thể luật quốc tế, trong quá trình xác lập và phân định chủ quyền, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền chủ quyền và quyền tài phán của quốc gia đối với các vùng biển theo quy định của Luật biển quốc tế. Cơ chế giải quyết tranh chấp trong Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 Sau 9 năm đàm phán và hơn 4 năm chuẩn bị, ngày 10/12/1982 Công ước Luật biển 1982 đã được thông qua và mở cho các quốc gia ký tại Montego Bay, Jamaica, đánh dấu thành công của cả cộng đồng quốc tế trong việc xây dựng nên một Công ước mới và được cộng đồng quốc tế cùng chấp nhận.
tr29] Là một văn kiện pháp lý đa phương đồ sộ, bao gồm 320 điều khoản và 9 Phụ lục, CƯLB 1982 đã đáp ứng nguyện vọng và mong đợi của cộng đồng quốc tế về một trật tự pháp lý quốc tế mới đối với tất cả các vấn đề về biển và đại dương, bao gồm đáy biển và lòng đất dưới đáy biển. CƯLB 1982 quả thực đã thiết lập một trật tự pháp lý quốc tế về biển và đại dương thông qua việc không chỉ pháp điển hóa các quy phạm đã tồn tại trước đó mà Công ước Luật biển 1982 còn chứa đựng nhiều các quy định mới, rõ ràng và cụ thể hơn. Cơ chế giải quyết tranh chấp trong CƯLB 1982 đã được xây dựng trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, trong đó nổi bật nhất là nguyên tắc các bên tranh chấp có khả năng tự do lựa chọn bất kỳ thủ tục giải quyết tranh chấp nào mà họ mong muốn. Điều này thể hiện ở chỗ xuyên suốt các quy định về việc giải quyết tranh chấp trong CƯLB 1982, thỏa thuận giữa các quốc gia về việc giải quyết tranh chấp luôn được ưu tiên áp dụng so với các biện pháp giải quyết tranh chấp khác.
Các điều khoản liên quan về nghĩa vụ chung giải quyết hòa bình trong tranh chấp phát sinh từ việc giải thích hoặc áp dụng CƯLB 1982 được quy định từ Điều 279 đến Điều 285 của Công ước. Theo đó, trước khi việc dẫn đến thủ tục giải quyết tranh chấp mang tính chất ràng buộc, theo quy định của 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CƯLB 1982, các quốc gia thành viên Công ước có thể tuyên bố lựa chọn một hoặc nhiều thủ tục giải quyết bắt buộc được ghi nhận trong Điều 287 để giải quyết các tranh chấp nảy sinh từ việc giải thích hoặc áp dụng CƯLB 1982 Yếu tố quan trọng nhất về giải quyết tranh chấp trong CƯLB 1982 là các điều khoản quy định các thủ tục bắt buộc dẫn tới các quyết định bắt buộc. Các quốc gia có thể chọn một hoặc nhiều biện pháp về thủ tục giải quyết bắt buộc như TALB, Toà trọng tài đặc biệt dành cho các tranh chấp về lĩnh vực nghề cá, bảo vệ và bảo tồn môi trường biển, nghiên cứu khoa học biển hoặc về hàng hải,v. Các bên có thể lựa chọn bất cứ phương pháp hòa bình nào để giải quyết tranh chấp trên.
Trong trường hợp các bên không đạt được giải quyết tranh chấp bằng phương pháp hòa bình đã lựa chọn thì họ phải tuân theo thủ tục bắt buộc được quy định trong Phần XV của Công ước. Trước hết các bên phải áp dụng thủ tục hòa giải bắt buộc. Trường hợp vẫn không giải quyết được và theo yêu cầu của một bên, các bên có thể áp dụng thủ tục tài phán bắt buộc dẫn tới các quyết định bắt buộc. Điều 287 CƯLB 1982 quy định việc lựa chọn một hay nhiều biện pháp bắt buộc sau: Tòa án quốc tế về luật biển được thành lập theo Phụ lục VI, Tòa án công lý quốc tế, Tòa trọng tài được thành lập theo Phụ lục VII, Tòa trọng tài đặc biệt được thành lập theo Phụ lục VIII.
Nhiều nhà đàm phán tại Hội nghị Luật biển lần thứ III đã nghĩ rằng cơ chế giải quyết tranh chấp bắt buộc trong Công ước có thể giúp gắn kết các thỏa hiệp đã được quy định trong CƯLB 1982 [16]. Các thủ tục bắt buộc dẫn đến các quyết định bắt buộc quy định trong Mục 2 của phần XV, từ Điều 286 đến Điều 296 của CƯLB 1982 thực sự là đặc trưng cơ bản của cơ chế giải quyết tranh chấp trong Công ước Luật biển 1982. Theo quy định tại mục này, tranh chấp liên quan đến việc giải thích hoặc áp dụng CƯLB 1982 sẽ được giải quyết theo thủ tục bắt buộc đưa đến 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những quyết định mang tính chất ràng buộc, trong trường hợp những tranh chấp này không thuộc phạm vi của Mục 3 (giới hạn của việc áp dụng và ngoại lệ) và khi các bên không đạt được giải pháp cho tranh chấp khi đã sử dụng các biện pháp giải quyết tranh chấp truyền thống dựa trên cơ sở đồng thuận được nêu tại Mục 1. Đối với việc giải quyết tranh chấp theo thủ tục bắt buộc, các Quốc gia thành viên CƯLB 1982 có 2 hình thức Tòa án và hai hình thức Tòa trọng tài để lựa chọn.
Nếu trong trường hợp có sự lựa chọn khác nhau hoặc không lựa chọn thì hình thức Tòa Trọng tài sẽ được sử dụng. Việc đa dạng các hình thức giải quyết tranh chấp bắt buộc là một trong những thỏa hiệp đạt được tại Hội nghị Luật biển lần thứ 3 để các bên có thể đạt được sự đồng thuận về việc xây dựng một hệ thống giải quyết tranh chấp bắt buộc bằng bên thứ 3. Trong trường hợp các quốc gia thành viên không tiến hành lựa chọn hoặc không cùng lựa chọn thủ tục thì họ có nghĩa vụ đưa tranh chấp của mình ra xét xử theo thủ tục Trọng tài. Bất cứ thời điểm nào (ký, phê chuẩn hoặc tham gia CƯLB 1982 hoặc bất cứ thời điểm nào sau đó), các Quốc gia có thể ra tuyên bố chấp nhận trước quyền tài phán của một hoặc nhiều thể chế xét xử nêu trên trong việc giải quyết các tranh chấp của mình liên quan đến việc giải thích và áp dụng Công ước.
Các quốc gia cũng có quyền hủy, thay đổi, tuyên bố về việc lựa chọn thủ tục giải quyết tranh chấp của mình theo những điều kiện được quy định tại Điều 287 của Công ước. Tuyên bố này được gửi tới Tổng thư ký Liên Hợp Quốc để lưu chiểu và Tổng thư ký Liên hợp quốc sẽ thông báo cho tất cả các quốc gia thành viên khác về vấn đề này cũng như tuyên bố này sẽ được đăng tại tại website chính thức của Vụ các vấn đề Biển và Đại dương của Liên hợp quốc. Nếu như Điều 287 quy định các thể chế có quyền giải quyết các tranh chấp liên quan đến CƯLB 1982 theo thủ tục bắt buộc thì Điều 288 quy định 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạm vi quyền tài phán của các thiết chế này (quyền tài phán đối với các vấn đề nội dung). Quyền tài phán của các thiết chế xét xử trong Công ước được mở rộng đối với cả các tranh chấp nằm ngoài khuôn khổ song có liên quan đến mục đích của CƯLB 1982.
Nó cho phép các bên tranh chấp đệ trình cả các tranh chấp liên quan đến việc giải thích và áp dụng một điều ước quốc tế liên quan đến mục đích của CƯLB 1982 với điều kiện là việc đệ trình tranh chấp này ra giải quyết theo thủ tục bắt buộc phải tuân thủ các quy định của điều ước đó. Ngoài ra trong phần này, CƯLB 1982 cũng quy định TALB có thẩm quyền tài phán bắt buộc với các bên trong một số trường hợp cụ thể liên quan đến việc phóng thích ngay tàu và thủy thủ đoàn sau khi đã nộp một khoản tiền bảo lãnh và việc quy định các biện pháp tạm thời. * Giới hạn và ngoại lệ đối với việc áp dụng thủ tục bắt buộc đưa đến các quyết định mang tính ràng buộc CƯLB 1982 được xây dựng dựa trên cơ sở nguyên tắc cân bằng hai khuynh hướng cơ bản là tự do biển cả và quyền của quốc gia ven biển. Các khuynh hướng này ảnh hưởng đến toàn bộ nội dung thực chất của Luật biển, trong đó có cả vấn đề giải quyết tranh chấp.
Để các quốc gia tham dự Hội nghị Luật biển lần thứ III có thể ủng hộ và chấp nhận cơ chế giải quyết tranh chấp theo thủ tục bắt buộc trong điều kiện CƯLB 1982 không cho phép các quốc gia có quyền bảo lưu bất cứ điều khoản nào thì việc thừa nhận giới hạn, ngoại lệ cũng như cho phép các quốc gia có quyền loại bỏ việc áp dụng cơ chế giải quyết tranh chấp theo thủ tục bắt buộc trong một số trường hợp là hết sức cần thiết, bảo đảm sự cân bằng quyền và lợi ích của các quốc gia [4.