Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn phát triển du lịch cộng đồng. Chương 2: Điều kiện và thực trạng phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tai Vườn Quốc gia Pù Mat. Chương 3: Một số giải pháp đẩy mạnh phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tại Vườn Quốc gia Pù Mát 14 CHUONG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THUC TIEN PHAT TRIEN DU LICH SINH THAI CONG DONG 1.
Khái niệm du lịch sinh thái cộng đồng Từ năm 1997, tổ chức Respondsible Ecological Social Tours đã đưa ra khái niệm “DLSTCD là phương thức tổ chức du lịch dé cao về môi trường, văn hóa xã hội. DLSTCD do cộng đồng sở hữu và quản lý, vì cộng đồng và cho phép khách du lịch nâng cao nhận thức va học hỏi về cộng đồng, về cuộc song đời thường của họ”. Đến năm 2009, nhà nghiên cứu Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas đưa ra khái niệm "DLSTCD là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh té có được từ du lịch sẽ đọng lại nên kinh tế địa phương".
Nhìn chung, DLSTCD là loại hình du lịch do người dân đứng ra tổ chức, _ quản lí, phát triển du lịch dựa trên tài nguyên thiên nhiên và văn hoá ban địa với mục đích bảo vệ môi trường và những lợi ích thu được sẽ góp phần cải thiện đời sống của cộng đồng. Đồng thời khách du lịch sẽ có những khám phá, trải nghiệm với thiên nhiên, văn hoá tạo ra lợi ích kinh tế cho người dân địa phương và bảo vệ thiên nhiên. Như vậy, DLSTCD đúc kết tinh tuý của những loại hình du lịch khác để kết hợp hài hoà cả ba yếu tố: Cộng đồng, sinh thái, bảo tồn các giá tri tài nguyên thiên nhiên. Các điều kiện phát triển du lịch sinh thái cộng đồng DLSTCD ra đời dựa trên những điều kiện phát triển của DLST va du lịch DLCD.
Vì vậy, dé đảm bảo cho sự hình thành và phát triển của loại hình này cần kết hợp hai yếu tố sinh thái và cộng đồng. 1) Điều kiện về tài nguyên đu lịch 15 Do DLSTCD là được phát triển dựa vào môi trường sinh thái, văn hoá bản địa. Vì vậy, tài nguyên du lịch chính là giá trị cốt lõi để phát triển du lịch. Tuy nhiên, không phải bất kì giá trị tự nhiên hay văn hoá nào của cộng đồng cũng là tài nguyên du lịch.
Đặc biệt là đối với DLSTCD, những tài nguyên ấy phải kết hợp với nhau thành một tổng thể gần kề và được khai thác để phục vụ với mục đích du lịch. Dưới đây là một số dang tài nguyên du lịch tự nhiên va văn hoá làm điều kiện cần cho phát triển DLSTCD: - Sinh thái tự nhiên là sự tổng hợp hài hoà giữa các yếu tố địa hình, khí hậu, hệ động, thực vật có tính đa dạng sinh học cao như vườn Quốc gia, Khu bảo tổn. - Sinh thái động vật - Sinh thái thực vật - Sinh thái nông nghiệp - Sinh thái khí hậu - Sinh thái nhân văn - Những giá trị văn hoá bản địa của cộng đồng địa phương cũng là một yếu tố không thể thiếu được như các lễ hội, phong tục, tập quán, phương thức canh tác. là 2) Sự tham gia ngày càng tăng của cộng đồng địa phương * Hoạt động chính cua DLSTCD là du lịch sinh thái khám pha trải nghiệm | cảnh quan thiên nhiên và cuộc sống của ba con địa phương.
Do đó việc đi lại tại những nơi xa, ít có sự tác động của con người thì việc tham gia của cộng đồng địa phương - những người am hiểu về địa hình, văn hoá là rất cần thiết. Đồng thời cũng mang những lợi ích không nhỏ cho người dân vùng đệm. Vai trò cụ thể của cộng đồng: - Cộng đồng với vai trò là người cung cấp cơ sở vật chất, dịch vụ: DLSTCD được tiến hành chủ yếu tại những nơi có địa hình tương đối phức tạp, xa xôi, hẻo lánh. Do đó điêu kiện vận chuyên, xây dựng cơ sở, vật chât 16 hạ tầng tương đối khó khăn và rất tốn kém.
Người dân địa phương chính là những đối tượng tốt nhất để cung ứng những điều kiện về dịch vụ như ăn, uống, nghỉ ngơi, vận chuyển. - Cộng đồng là nơi chứa đựng tài nguyên du lịch về văn hóa bản địa như phong tục, tập quán, lễ hội, công trình kiến trúc. - Cộng đồng là nguồn lực quan trọng dé bảo vệ, giữ gìn tài nguyên thiên nhiên và văn hoá. Các yếu tố quyết định sự thành công của du lịch sinh thái cộng đồng Sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong công tác bảo tn, hoạt động du lịch và đóng góp ý kiến là điều kiện tiên quyết để phát triển đu lịch.
Không đối tượng nào vừa am hiểu về địa hình, khí hậu bằng chính những người dân bản địa. Việc thu hút sự tham gia hoạt động du lịch và đóng góp ý kiến của cộng đồng chính là chìa khoá vàng cho sự phát triển DLSTCĐ. Tuy nhiên, để hoạt động tốt cần chọn người có uy tín, thực sự tâm huyết với DLSTCD đứng ra kêu gọi và là cầu nối giữa ban quản lí và bà con trong việc xây dựng chính sách, phương hướng phát triển. Đồng thời cũng cần thời gian dé cộng đồng triển khai hoạt động tránh trường hợp thúc giục, áp đặt làm mat sự găn kết.
Chất lượng đào tạo nguồn lao động: Hoạt động đào tạo đội ngũ nhân lực lao động như (ban quản lí, người cung cấp dịch vụ.) liên quan đến phát triển DLSTCD là rất cần thiết. Day là yếu tố quyết định đến sự tôn tại, phát triển của loại hình du lịch này. Vì vậy cần bổ sung, nâng cao những kĩ năng cần thiết như trình độ ngoại ngữ, cơ sở vật chất, dịch vụ, xử lí các tình huống trong quá trình tham gia du lịch. Từ đấy, xây dựng một đội ngũ nhân viên cộng đồng vững mạnh có đầy đủ phẩm chất và kĩ năng.
17 Phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo mang những đặc trưng tiêu biểu của vùng vừa mang lại lợi nhuận vừa góp phan quảng bá hình ảnh một cách tự nhiên, ít tôn kém. Tăng cường công tác xúc tiến, quảng bá hình ảnh: Một dia địa điểm du lịch thu hút đông đảo du khách không chỉ là một địa điểm đẹp mà còn là quảng cáo đẹp. Hoạt động quảng cáo hình ảnh là bước đầu thành công cho tất cả các điểm du lịch, loại hình du lịch trong việc tìm kiếm khách hàng. Tuy nhiên, công việc này cần có những mục tiêu, chiến lược cụ thể, tuỳ theo đối tượng khách hàng có thể là trường học, đoàn thể, khách du lịch trong nước, nước ngoài.
Mục tiêu và nguyên tắc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng 1. Mục tiêu phát triển du lịch sinh thái cộng đồng DLSTCD vừa phát triển dựa trên DLST dé khai thác tiềm năng thiên nhiên vốn có đồng thời dựa vào những giá trị văn hoá của cộng đồng địa phương dé tô chức và bảo tồn. Chính vì vậy, DLSTCD phải tuân thủ những nguyên tắc của cả hai loại hình DLST và DLCD hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững. Dưới đây là một số mục tiêu cụ thể: 1) Góp phan bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa DLST và DLSTCĐ đều hướng tới mục đích là khám phá và bảo tồn những giá trị thiên nhiên và văn hoá.
Việc kết hợp với những yếu tố bản địa của địa phương và sự tham gia hoạt động du lịch sẽ góp phần thấu hiểu lẫn nhau (khách du lịch khám phá, yêu mến thiên nhiên và bản sắc văn hoá dân tộc sẽ giúp cho họ có cách cư xử đúng đăn đối với khu vực du lịch. Ngược lại, bà còn địa phương hiểu đúng những giá trị từ văn hoá và thiên nhiên đem lại sẽ nỗ lực hơn nữa trong công tác bảo tồn). 2) Đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương 18 Đây vừa là nguyên tắc vừa là mục tiêu phát triển DLSTCĐ. Bởi đối tượng chính đứng ra tô chức kinh doanh chính ở đây là cộng đồng nên khác với những loại hình du lịch khác, nguồn lợi thu được sẽ đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương như cải thiên môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống, nâng cấp cơ sở hạ tầng, dịch vụ.
3) Có sự tham gia ngày càng đông của người dân địa phương Việc thu hút đông đảo sự tham gia của người dân sẽ góp phần cải thiện đời sống và nâng cao nhận thức. Từ đó giảm đi phần nào áp lực đe doạ của con người lên thiên nhiên và lực lượng bảo vệ không ai khác chính là những người dân địa phương. 4) Mang đến cho khách một sản phẩm có trách nhiệm đối với môi trường và xã hội DLSTCD khai thác dựa vào thiên nhiên nên sản phẩm du lịch ấy phải bảo đảm được yếu tố bảo tổn thiên nhiên, văn hóa và thân thiện với môi trường. Nguyên tắc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng Do khai thác dựa trên tiềm năng có sẵn và tại chỗ nên việc cần tuân theo một số nguyên tắc nhằm bảo vệ tài nguyên du lịch, phát triển du lịch sinh thái cộng đồng là điều cực kì quan trọng.
Cụ thể: Tiến hành các hoạt động cung cấp thông tin nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm của du khách trong việc bảo tồn. Đây là một trọng những nguyên tắc căn bản trong hoạt động DLST. Khi tham gia DLSTCĐ du khách sẽ được phô biến những điều được và không được, nên và không nên khi tiến hành tham quan. Đồng thời qua những trải nghiệm thực tiễn du khách sẽ có những hiểu biết cao hơn về tầm quan trọng của môi trường tự nhiên và văn hoá cộng động.
Từ đó, thái độ cư xử của du khách sẽ thay đổi từ những hoạt động thiết thực nhất đó là: “Không lấy gì ngoài những tắm ảnh, không để lại gì ngoài những dấu chân” để góp phần bảo vệ tài nguyên du lịch. 19 Bảo vệ môi trường va duy trì hệ sinh thái: Do san phan du lich đặc thù của loại hình du lịch này là dựa vào thiên nhiên. Nói cách khác thiên nhiên quyết định sự sống còn của DLST nói chung và DLSTCĐ nói riêng. Vì vậy, đây là nguyên tắc cực kì quan trọng cần phải tuân thủ.
Việc bảo vệ môi trường và hệ sinh thái tốt hay không là minh chứng cho sự phát triển của loại hình du lịch này. Nên công tác quản lí bảo vệ môi trường, hệ sinh thái cần được tiến hành chặt chẽ hơn nữa và nguồn lợi thu lại sẽ một phần đầu tư cho các giải pháp bảo vệ môi trường.